Tuzilma — bu devordagi sxema emas, qaror qoidalari: kim bajaradi, kim javob beradi, kim nimani hal qila oladi. Shu qoidalar yozilmasa, hamma savol egaga qaytadi.
Gene Kim va Steven Spear («Wiring the Winning Organization», 2023) xulosasi: pul odatda pastki ikki qatlamga sarflanadi, farqni esa uchinchisi yaratadi.
Mahsulot, xizmat, materiallar va uskuna — biznes nima bilan ishlaydi.
Dasturlar, asboblar va koʻrsatkichlar — ish nima yordamida bajariladi va qanday oʻlchanadi.
Kim kim bilan gaplashadi, qaror qanday qabul qilinadi, ish kimdan kimga qanday oʻtadi. Tashkiliy tuzilma va RACI aynan shu qatlamni yozib qoʻyadi.
Tuzilmani lavozimlardan emas, natijalardan quramiz. Avval kompaniya qanday natijalar berishi kerakligi yoziladi: mijoz jalb qilish, sotuv, yetkazib berish, pul yigʻish, hisob. Keyin har natijaga bitta egasi biriktiriladi va shundan keyingina boʻlimlar va boʻysunish chiziladi. Shunda sxema mavjud odamlarni emas, real ishni aks ettiradi. Natijada siz quyidagilarni olasiz:
RACI — jarayon qadamlari boʻyicha rollar jadvali. R — bajaradi, A — natija uchun javob beradi, C — maslahat beradi, I — xabardor qilinadi. Pastda — savdo kompaniyasi uchun namunaviy shablon.
| Jarayon qadami | Sotuv menejeri | Omborchi | Hisobchi | Tijorat direktori |
|---|---|---|---|---|
| Buyurtmani qabul qilish va tekshirish | R, A | I | — | I |
| Nostandart shartlarni kelishish | R | — | C | A |
| Buyurtmani yigʻish va joʻnatish | I | R, A | I | — |
| Hisob-faktura va yopuvchi hujjatlar | C | I | R, A | — |
| Mijoz qarzini undirish | R | — | C | A |
Jadvalni toʻldirish oson. Uni har kuni ishlatish uchun quyidagi qoidalar kerak.
Koʻpincha aksincha boʻladi: chiroyli lavozim beriladi, javobgarlik esa yuqorida qoladi. Natijada odam nomi bilan rahbar, amalda ijrochi. Uni sotuv menejeri deysizmi yoki sotuv rahbari — farqi yoʻq; muhimi, aniq nima uning qaroriga kiradi va nima kirmaydi. Lavozim yoʻriqnomasini bir-ikki sahifada shu tuzilmada yozamiz:
Mike Michalowicz («Clockwork») har qanday ishni toʻrt turga ajratadi va butun kompaniya uchun optimal nisbatni beradi. Bu egasining shaxsiy maqsadi emas: egasi uchun «Bajarish» ulushi qanchalik kam boʻlsa, shuncha yaxshi.
Mijozga xizmat qilish va operatsiyani yuritish uchun zarur bevosita ish.
Boshqalar uchun tanlov qilish. Vazifa berib, keyin savollarga javob berib tursangiz — bu delegatsiya emas, qaror qabul qilish.
Vazifa emas, natija topshiriladi. Xodim qadamlarni oʻzi tanlaydi va natija uchun toʻliq javob beradi.
Kompaniya qanday ishlashini oʻylash: yoʻnalish, oqim, tuzilma. Egasining asosiy ishi aynan shu.
Dan Martellning modeli («Buy Back Your Time», 5-bob): pastki pogʻonalar tez oʻrgatiladi va eng koʻp vaqtni boʻshatadi, boʻshagan vaqt esa keyingi pogʻonani qoplaydi. Qaysi ishni topshirishni aniqlash uchun Martell oddiy hisob beradi: biznes sizga bir yilda beradigan daromadni 2 000 ish soatiga, soʻng 4 ga boʻling. Shu stavkadan kam qiymatli ishni oʻzingiz qilmasligingiz kerak.
Hujjat, yozishma, kalendar, hisob-fakturalar. Yordamchi yollanadi — eng tez oʻrgatiladigan pogʻona.
Mahsulot yoki xizmatni bajarish, mijozni ulash va qoʻllab-quvvatlash. Ijrochi yoki usta.
Diqqat jalb qilish va soʻrov keltirish. Marketolog.
Qoʻngʻiroq, muzokara, kelishuv. Sotuv mutaxassisi.
Boʻlim natijalariga egalik qiladigan rahbarlar. Endi siz vazifa emas, natija topshirasiz.
Topshirish «hammasini ber va aralashma» degani emas. Daraja ishga qarab tanlanadi va ovoz chiqarib aytiladi — aytilmagan daraja ikki tomonda ikki xil tushuniladi.
| Daraja | Qoida | Qachon ishlatiladi |
|---|---|---|
| 1. Kuting | Men aytaman, siz bajarasiz. Qaror menda | Yangi odam, yangi ish |
| 2. Taklif qiling | Variantlarni keltiring, tanlovni men qilaman | Odam ishni oʻrganyapti |
| 3. Kelishing | Qilishdan oldin ayting va tasdiq oling | Xatosi ogʻir oqibatli ish |
| 4. Qiling va xabar bering | Oʻzingiz hal qiling, keyin aytib qoʻying | Ishonch qurilgan |
| 5. Butunlay sizniki | Aytish shart emas, natijani koʻraman | Toʻliq topshirilgan ish |
Topshirish — ishni uch narsa bilan birga berish: javobgarlik, qaror huquqi va kerakli maʼlumot. Qadam tushib qolsa, ish sizga qaytadi.
Jarayonni emas, nima chiqishi kerakligini tasvirlang.
Sababni bilgan odam oʻzi qaror qabul qila oladi.
Nima uning qaroriga kiradi, nima kirmaydi — yozma ravishda.
Video yoki reglamentni bering, birinchi safar yonida turing.
Qachon va nimani koʻrishingiz oldindan kelishiladi.
«Siz nima qilgan boʻlardingiz?» Toʻgʻri javobni tasdiqlang, notoʻgʻrisini tuzating va javobni reglamentga yozing. Savollar koʻp kelsa, delegatsiya darajasi notoʻgʻri tanlangan yoki maʼlumot yetmayapti.
Diagnostikadan boshlaymiz: 1–2 hafta ichida vaqt, jarayon va maʼlumot holatini koʻramiz va kompaniyangiz uchun 90 kunlik reja tuzamiz.