Yopiq davr: eski hujjatlarni oʻzgartirishdan himoya

Oktyabr oyining hisoboti topshirilgan. Noyabrda biror xodim oktyabrdagi xarid hujjatining bahosini tuzatadi va oktyabr foydasi oʻzgarib qoladi, chunki hisob FIFO bilan yuritiladi. Hisobotda yozilgan son endi tizimdagi son bilan mos emas. Yopiq davr aynan shu holatni oldini olish uchun yaratilgan. Maqola uning qanday ishlashini, qayerda yopilmay qolishini, yopishdan oldin nimani tekshirish kerakligini va qonun hujjatlarga kiritiladigan tuzatishlar haqida nima deyishini yordam markazi sahifalari asosida koʻrsatadi.

Yopiq davr qanday qoʻyiladi

Xodimlarga belgilangan davrdagi hujjatni oʻzgartirish taqiqlanadi, yangi hujjatlarni esa ular oldingidek tahrirlaydi. Yopiq davr har hujjat turi uchun alohida belgilanadi: masalan, buyurtmalar roʻyxatida tishli gʻildirak bosiladi, davr tanlanadi va saqlanadi. Demak, har tur uchun jarayonni alohida takrorlash kerak.

Istisno ikkita. Birinchisi administrator, u har qanday hujjatni, yopiq davrdagisini ham tahrirlay oladi. Ikkinchisi huquq: yuqoriroq toifadagi obunalarda xodimga «Yopiq davr hujjatlarini tahrirlash» belgisi alohida beriladi, u xodimning huquqlar oynasida «Sozlamalar» boʻlimida turadi. Bu istisnolar himoyaning chegarasini belgilaydi: administrator roli qancha xodimda boʻlsa, himoya shuncha xodimga nisbatan ishlamaydi. Bu tahririyat xulosasi, ammo hujjatdagi qoidadan toʻgʻridan-toʻgʻri chiqadi.

Huquq bilan yopiq davrning vazifasi har xil. Huquq «kim» degan savolga javob beradi: sotuvchi faqat oʻz hujjatini koʻradi va tahrirlaydi. Yopiq davr «qachon» degan savolga javob beradi: oʻsha hujjat ham, ega boʻlsa va koʻrsa ham, eski sana yopilgach oʻzgarmaydi. Ikkalasi bir-birini toʻldiradi, ammo bir-birining oʻrnini bosmaydi. Bu tahririyat talqini.

FIFO tannarxda bitta tuzatish nimaga olib keladi

MoySklad tannarxni FIFO tamoyili bilan hisoblaydi: qoldiq bir necha xariddan tuzilgan boʻlsa, sotuvda avval eng erta qabuldagi tovar hisobdan chiqadi, tannarx esa qabul hujjatidagi bahodan olinadi. Demak, eski qabul hujjatidagi baho oʻzgarsa, undan sotilgan tovarning tannarxi ham oʻzgaradi.

Quyidagi gipotetik misol buni koʻrsatadi. Oktyabrda ikki xarid boʻlgan: 1-oktyabrda 10 dona 50 dan, 10-oktyabrda 10 dona 70 dan. 20-oktyabrda 12 dona 100 dan sotilgan. Birliklar shartli.

Hisobot topshirilgan, ammo tizimdagi oktyabr foydasi 560 emas, 460. Bu soxta harakat boʻlmasligi mumkin, oddiy tuzatish ham shunday qiladi. Yopiq davr aynan shunday tuzatishni kirishdan oldin toʻxtatadi.

Boshqa xavf ham bor. Xarid hujjati sotuv hujjatidan avval boʻlishi kerak, aks holda tovar yoʻq paytda sotilgan hisoblanadi va tannarx nolga teng chiqadi. Eski sanani yaratish yoki oʻzgartirish shu tartibni buzishi mumkin. Marketpleys qoʻllanmasi ham hujjatlarni orqaga sana bilan oʻzgartirmaslikni tavsiya etadi, chunki hisob shundan keyin ham dolzarb qoladi.

Teshik qayerda paydo boʻladi

Yopiq davr har tur uchun alohida boʻlgani sababli bitta turni yopib, boshqasini ochiq qoldirish oson. Tannarxga taʼsir qiluvchi hujjatlar bir nechta: qabul, joʻnatma, hisobdan chiqarish, koʻchirish, qaytarish. Masalan, xaridorning qaytarishi tovarni oldingi tannarx bilan, lekin yangi kirim sanasi bilan omborga qaytaradi, bu FIFO foydasini hisoblashda muhim.

Gipotetik holat. Joʻnatmalar oktyabr uchun yopilgan, qaytarishlar yopilmagan. Xodim qaytarishni 25-oktyabr sanasi bilan kiritsa, tovar partiyasining kirim sanasi oʻzgaradi va keyingi sotuvlarning FIFO tannarxi siljiydi. Hujjat bu holatni alohida tasvirlamaydi, bu tahririyat xulosasi qaytarish haqidagi qoidadan chiqadi. Shuning uchun kamida shu turlarni birga yopish maʼqul: qabul, joʻnatma, qaytarish, hisobdan chiqarish va koʻchirish.

Yopishdan oldin nimani tekshirish kerak

Yopish tuzatishga eshikni berkitadi, shuning uchun uni tozalangan davrga qoʻyish lozim. Yordam markazi tekshiruv uchun uchta belgi beradi.

• Hujjatda miqdor qizil boʻlib turgan satrlar: bu mavjud tovardan koʻp sotilganini bildiradi, tannarx haqiqiydan past, foyda esa oshgan boʻladi.
• Foyda hisobotining tafsilotida tannarxi nol yoki sotuv bahosidan yuqori sotuvlar.
• Qoldiq hisobotining tafsilotida joriy qoldiqni tashkil qilgan hujjatlar va ularning tannarxi, shuningdek bahosi koʻrsatilmagan xarid hujjati.

Tahririyat xulosasi: bu uch tekshiruvdan keyin yopish mantiqli, chunki topilgan xato yopishdan oldin tuzatiladi. Aks holda uni tuzatish uchun yopiq davrni ochish yoki istisno huquqidan foydalanish kerak boʻladi.

Hisobot keyin keladigan hollarda yopish sanasi

Ayrim hujjatlar davr tugagach keladi. Ozon hisobotni oyiga bir marta tuzadi va avtomatik yuklash oyning sakkizinchi kunigacha bajariladi, Wildberries hisoboti esa har hafta tuziladi. Komissioner sotuvi foyda hisobotida aynan shu hisobot kiritilganda qayd etiladi. Demak, oyni oyning birinchi kuni yopsangiz, marketpleys sotuvi hali hisobda boʻlmasligi mumkin. Hisobotning MoySklad dagi sanasi qaysi davrga tushishi sahifalarda yozilmagan, shuning uchun marketpleys sotuvchisi yopishdan oldin hisobot kelganini tekshirishi kerak.

Shu mantiqdan oylik yopish jadvalini tuzish mumkin. Quyidagi variant gipotetik, har kompaniya oʻz sanalarini qoʻyadi, faqat marketpleys hisoboti sanasi hujjatdan olingan.

Yopiq davrdagi xatoni qanday tuzatish

Yopilgandan keyin ham xato topiladi. Yordam markazi tamoyilni marketpleys misolida koʻrsatadi: komissioner oktyabr uchun hisobot bergan, noyabrda oktyabrda sotilgan tovar qaytgan. Bunda oktyabr hisoboti oʻzgartirilmaydi, noyabrda esa yangi qaytarish hujjati yaratiladi. Sabab sodda: marketpleys oktyabr hisoboti boʻyicha allaqachon hisobot bergan.

Bu tamoyil boshqa hujjatlarga ham mos kelishi mumkin: eski hujjatga tegmay, tuzatishni yangi davrdagi alohida hujjat bilan qilish. Bu tahririyat xulosasi, hujjat uni faqat marketpleys misolida koʻrsatadi. Shunda oktyabr soni oʻzgarmaydi, tuzatish noyabr hisobotida koʻrinadi va auditda iz qoladi.

Ssenariylar va avtomatik hujjatlar

Ssenariylar yopiq davrdagi hujjatni oʻzgartira olmaydi. Bu foydali, chunki robot ham xodim kabi eski sanani buza olmaydi. Lekin bir narsani eslatadi: ssenariy yopiq hujjatga tegmasa, siz kutgan harakat bajarilmaydi, masalan zaxira yoki holat oʻzgarmaydi. Ssenariyning har bir ishga tushishi tarixda saqlanadi va tarixni ssenariy oynasida, hujjatning oʻzida va auditda koʻrish mumkin.

Ochiq savol shu: marketpleys hisoboti yoki boshqa ulanish avtomatik hujjat yaratsa va u yopiq davrga tushsa, nima boʻladi? Sahifada bu faqat ssenariylar uchun yozilgan. Ulanishlar uchun sinov kerak.

Audit: oldini olish va izlash

Yopiq davr oldini olish vositasi, audit esa izlash vositasi. Umumiy audit hisob ochilgandan beri hujjatning yaratilishi, oʻzgarishi va oʻchirilishini saqlaydi va uni oʻchirib boʻlmaydi. Har hujjatda esa oʻzgarishlar tarixi bor, uni hujjatga kirishi bor har kim koʻradi. Kassirlar nazorati qoʻllanmasi ham kassir hujjat tahrirlay olsa, administrator oʻzgarishlar tarixini tanlab koʻrib chiqishi mumkinligini aytadi.

Ikki vositaning ish taqsimoti oddiy: yopiq davr oʻzgarishni toʻxtatadi, audit esa toʻxtamagan oʻzgarishni, yaʼni administrator yoki ruxsatli xodim qilganini koʻrsatadi. Biri ikkinchisining oʻrnini bosmaydi.

Qonun tuzatishlar haqida nima deydi

Oʻzbekistonning 2016-yil 13-apreldagi «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi ZRU-404-sonli qonuni 14-moddada boshlangʻich hisob hujjatlariga tasdiqlanmagan tuzatish kiritishni taqiqlaydi, bank va kassa hujjatlarida esa tuzatish va oʻchirib yozishning oʻzi mumkin emas. 15-modda xuddi shu taqiqni buxgalteriya hisobi registrlariga ham qoʻllaydi, 29-modda hujjatlarni hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlashni talab qiladi.

Yopiq davr bu qoidani oʻzi bajarmaydi, ammo unga tayanishga yordam beradi. Pul harakati hujjatlari ham alohida tur, shuning uchun ularni yopish, yaʼni eski sanali tuzatishning oldini olish, qonundagi taqiqqa mos keladi. Bu tahririyat xulosasi. MoySklad hujjatlarining qonun boʻyicha buxgalteriya hujjati maqomi yordam markazida aytilmagan, buni buxgalter hal qiladi.

Hujjat jim qolgan savollar

• Yopish sanasi hujjat sanasiga qaraydimi yoki yaratilgan vaqtga? Sahifa buni aniq aytmaydi.
• Sahifaning birinchi jumlasi «belgilangan sanadan keyin yaratilgan hujjatlar» haqida gapiradi, lekin keyingi matn davr tanlashni tasvirlaydi, shuning uchun jumla noaniq yozilgan koʻrinadi.
• Yopilgan davrni qayta ochish usuli hujjatda alohida yozilmagan.
• Import yoki ulanish orqali tushadigan hujjatlar yopiq davrda qanday tutilishi yozilmagan.

Bu savollar hisobotni yopish tartibiga bevosita tegadi, shuning uchun ularni real hisobda sinov yozuvi bilan tekshirib, javobni ichki tartibga yozib qoʻyish kerak.

Qayerda xato qilinadi

• Yopiq davr faqat bitta hujjat turiga qoʻyiladi va qolganlari ochiq qoladi.
• Administrator roli qulaylik uchun koʻp xodimga beriladi, natijada yopiq davr ularga nisbatan ishlamaydi va eski sanali hujjatni istalgan kuni tahrirlash mumkin boʻlib qoladi.
• «Yopiq davr hujjatlarini tahrirlash» huquqi bir marta beriladi va keyin esdan chiqadi.
• Ssenariy yopiq hujjatga tegmaydi va kutilgan harakat bajarilmaydi, buni esa ssenariy tarixini ochib koʻrmaguncha hech kim sezmaydi.
• Davr xatolar tekshirilmasdan yopiladi, keyin esa nol tannarx yoki qizil miqdorni tuzatish uchun davrni ochishga yoki istisno huquqidan foydalanishga toʻgʻri keladi.
• Davr hisobot topshirilgandan keyin emas, bir necha hafta kechikib yopiladi va oraliqda hujjatlar tuzatiladi.

Amalda nima qilish mumkin

1. Hisobot topshirish sanasini yopish sanasi bilan bogʻlab, ichki qoidaga yozing.
2. Yopishdan oldin qizil miqdor, nol tannarx va bahosiz xarid hujjatlarini tekshiring.
3. Tannarxga taʼsir qiluvchi barcha hujjat turlariga, yaʼni qabul, joʻnatma, qaytarish, hisobdan chiqarish va koʻchirishga, bir xil sanani qoʻying.
4. Administrator va yopiq davrni tahrirlash huquqi kimda ekanini roʻyxat qilib qoʻying.
5. Yopiq davrdagi xatoni eski hujjatni oʻzgartirib emas, yangi davrdagi hujjat bilan tuzating.
6. Ssenariylar va ulanishlar orqali avtomatik yaratiladigan hujjat yopiq davrga tushganda nima boʻlishini bitta sinov hujjatida tekshirib, natijani ichki qoidaga yozing.