Stsenariylar: shart va harakat bilan ishlaydigan «robotlar»

MoySklad yordam markazi stsenariylar haqida qisqa vaʼda beradi: stsenariyni bir marta sozlash kerak, keyin u oʻzi, oʻz vaqtida va xatosiz ishlaydi. Misol ham bor: buyurtma yaratilganda tovarni rezervga qoʻyish yoki bogʻliq joʻnatish hujjatini yaratib, xodimga toʻplamni tekshirish vazifasini qoʻyish. Shu vaʼdadan keyin hujjat bir qoidani alohida taʼkidlaydi: bitta stsenariy boshqa stsenariyni ishga tushirmaydi. Joʻnatishni birinchi stsenariy yaratsa, joʻnatish yaratilganda ishlashi kerak boʻlgan ikkinchi stsenariy oʻzi ishga tushmaydi. Maqola shu qoidaning va uning atrofidagi boshqa chegaralarning nima uchun muhimligini koʻrsatadi.

Stsenariy toʻrt savolga javob beradi

Stsenariy MoySklad ichidagi dasturiy robot: belgilangan shart bajarilsa, u kerakli amalni odam aralashuvisiz bajaradi. Uni sozlashda quyidagi toʻrt savolga javob beriladi.

• Qaysi hodisa ishga tushiradi? Obyekt va u bilan nima boʻlishi tanlanadi, masalan xaridor buyurtmasi yaratildi.
• Nima qilish kerak? Buyurtma uchun buyurtmani, kontragentni yoki rezervni oʻzgartirish, vazifa yaratish, xabar yuborish, vebxuk joʻnatish va bogʻliq hujjat yaratish mumkin.
• Qachon bajarilsin? Darhol yoki belgilangan vaqtdan keyin, koʻpi bilan 45 kundan keyin.
• Qaysi shartlarda? Bir nechta shart yoki shartlar guruhi «va» hamda «yoki» amallari bilan birlashtiriladi.

Bu tuzilishning mantiqi oddiy: hodisa stsenariyni uygʻotadi, shart uni kerakli hujjatlar bilan cheklaydi, harakat esa ishni bajaradi. Shartsiz stsenariy har buyurtmada ishlaydi, hodisasiz stsenariy esa hech qachon ishga tushmaydi. Kechikish toʻrtinchi oʻlchov qoʻshadi: ish hozir emas, keyinroq, lekin shart hali ham toʻgʻri boʻlsagina bajariladi. Bu tahririyat izohi va u yuqoridagi toʻrt savoldan chiqarilgan.

Hodisalar shablonlardan koʻrinadi: hujjat yaratildi, hujjat oʻzgardi, holat tanlangan qiymatga oʻtdi va muddati oʻtdi. Oxirgi hodisa hujjat turiga qarab rejalashtirilgan joʻnatish, qabul yoki toʻlov sanasiga tayanadi. Hujjatdagi ikki misol shartning kuchini koʻrsatadi: faqat toʻlangan buyurtma uchun yigʻish vazifasini qoʻyish va buyurtmalarni summasiga qarab xodimlarga taqsimlash.

«Amal qiladi» belgisi qoʻyilmasa, stsenariy qoralama boʻlib saqlanadi va ishlamaydi. Shablon boʻyicha yaratilgan stsenariyda esa bu belgi odatda yoqilgan, shuning uchun u saqlangan zahotiyoq ishlay boshlaydi. Demak, shablonni saqlashdan oldin holatlar va xodimlarni oʻzingizga moslab chiqish kerak.

Tayyor shablonlar va matndagi qiymatlar

Yordam markazida mashhur stsenariylar uchun tayyor sozlamalar bor, buyurtmalarga oid qismi esa alohida maqolada berilgan. Shablon obyekt, hodisa, amal va shartlarni oʻzi toʻldiradi, siz faqat holatlarni va xodimlarni moslaysiz. Buyurtma shablonlaridan toʻrttasini misol qilamiz.

• Buyurtma «Joʻnatildi» holatiga oʻtsa, bogʻliq joʻnatish hujjati yaratiladi.
• Yangi buyurtma «Tasdiqlandi» holatida yaratilsa, tovarlar rezervga qoʻyiladi.
• Buyurtma muddati oʻtsa, buyurtma bekor qilinadi.
• Buyurtma toʻlangan boʻlsa, belgilangan xodimga yigʻish vazifasi qoʻyiladi.

Vazifa va xabar matniga hujjat raqami, sana va summa avtomatik qoʻyiladi: oʻzgaruvchi figurali qavsda yoziladi va stsenariy ishlaganda real qiymat bilan almashadi. Maydon toʻldirilmagan boʻlsa, oʻrniga boʻsh qiymat tushadi, rezerv yoki kutish holatini esa matnga qoʻyib boʻlmaydi. Shuning uchun xabar matnini yozganda hujjatning qaysi maydonlari odatda toʻldirilishini oldindan tekshirgan yaxshi.

Zanjir: bir stsenariy ikkinchisini oʻzi uygʻotmaydi

Hujjatdagi misol aniq: birinchi stsenariy joʻnatish yaratadi, ikkinchisi joʻnatish yaratilganda uning holatini oʻzgartirishi kerak, lekin ikkinchisi avtomatik ishga tushmaydi. Hujjat sababini yozmaydi. Ehtimol, bu stsenariylarning bir-birini cheksiz uygʻotib, aylanib qolishidan saqlaydi, ammo bu faqat tahririyat taxmini va hujjatda tasdiqlanmagan.

Zanjir bu cheklovni boshqariladigan tarzda chetlab oʻtadi: unda bir stsenariyning bajarilishi keyingisini ishga tushiradi, shuning uchun bogʻliq hujjatlar bilan ishlaydigan murakkab jarayonni, masalan buyurtmadan joʻnatishgacha va toʻlovgacha boʻlgan yoʻlni, odam aralashuvisiz yigʻish mumkin. Hujjat uchta misol beradi.

• Joʻnatish: buyurtma «Joʻnatishni kutmoqda» holatiga oʻtsa, bogʻliq joʻnatish yaratiladi, soʻng buyurtma «Yigʻishni kutmoqda» holatiga oʻtadi va ombor xodimiga vazifa qoʻyiladi.
• Toʻlov nazorati: «Toʻlovni kutmoqda» holatida xaridorga hisob yaratiladi va hisob toʻliq toʻlanmasa, menejerga xabar boradi.
• Ishlab chiqarish va joʻnatish: buyurtmadan ishlab chiqarish topshirigʻi yaratiladi, ishlab chiqarish tugagach buyurtma holati oʻzgaradi va joʻnatish yaratiladi.

Zanjirning chegaralari aniq: bitta zanjirda koʻpi bilan 5 ta stsenariy, bitta stsenariy zanjirda faqat bir marta, bitta stsenariy koʻpi bilan 10 ta faol zanjirda boʻlishi mumkin. Hisobda esa 20 tagacha faol zanjir va faol hamda nofaol jami 200 ta zanjir ruxsat etiladi.

Kechiktirish: shart ikki marta tekshiriladi

Stsenariyni darhol emas, belgilangan vaqtdan keyin bajarish mumkin, koʻpi bilan 45 kundan keyin. Hujjat bunga toʻlanmagan buyurtmadagi rezervni oʻz vaqtida olib tashlashni misol qiladi. Kechiktirilgan stsenariy shartni ikki marta tekshiradi: hodisa roʻy bergan paytda va taymer boʻyicha bajarishdan oldin. Demak, orada shart buzilsa, harakat bajarilmaydi.

Hisob-kitob misoli, gipotetik. Omborda 100 dona tovar bor, toʻrtta buyurtma esa har biri 20 donadan rezervda. Mavjud miqdor formula boʻyicha qoldiq minus rezerv plyus kutilayotgan, yaʼni 100 − 80 + 0 = 20. Buyurtmalar oʻzgargach uch kun oʻtib, tayyor shablon holati hali «Yangi» boʻlgan buyurtmalarning rezervini olib tashlaydi. Hammasi «Yangi» boʻlib qolsa, mavjud yana 100 ga qaytadi, agar ikkitasi orada toʻlangan va holati oʻzgargan boʻlsa, ularning rezervi qoladi va mavjud 100 − 40 = 60 boʻladi.

Kechiktirilgan stsenariylar soni cheklangan: bir vaqtda koʻpi bilan 10 tasi faol boʻlishi mumkin. Buyurtma shablonlari orasida bunday stsenariylar kam emas: 3 kundan keyin rezervni olish, 5 kundan keyin toʻlov eslatmasi, 14 kundan keyin «osilib qolgan» buyurtma haqida xabar. Faqat shu uchtasi chegaraning 30 foizini egallaydi, kerakli stsenariylarni esa nofaol saqlab, zarur boʻlganda yoqish mumkin.

Stsenariy nima qila olmaydi

Cheklovlar hujjatning «Ish xususiyatlari» boʻlimida sanalgan, biz ularni holat boʻyicha jadvalga yigʻdik.

Ikki qator alohida eʼtiborga loyiq. Administrator yopiq davrdagi hujjatni oʻzgartira oladi, stsenariy esa oʻzgartira olmaydi, yaʼni stsenariy administrator huquqi bilan ishlamaydi. Biznes-jarayon haqida hujjat shuni aytadi: u faqat buyurtma bilan odamlarning ishiga taʼsir qiladi, stsenariylarga, integratsiyalarga va API ga taʼsir qilmaydi. Shu sababli holat oʻzgarishini ikkala vosita bilan boshqarsangiz, qaysi biri qoidani belgilashini oldindan kelishib oling, bu tahririyat xulosasi.

Odam va stsenariy bir hujjatni bir vaqtda oʻzgartirsa, oxirgi oʻzgarish saqlanadi. Hujjat chiqish yoʻlini koʻrsatadi: stsenariyni foydalanuvchi ish tugatgandan 1-2 daqiqa keyin ishga tushirish yoki shartlarni aniqroq qilish.

Huquqlar va ishlash tarixi

Odatda stsenariylar faqat hisob administratoriga ochiq, xodimga ularni koʻrish, yaratish, tahrirlash, oʻchirish va faolligini boshqarish huquqlari esa alohida beriladi. Stsenariyda tanlash mumkin boʻlgan hujjatlar roʻyxati xodimning shu hujjatlarga huquqiga bogʻliq emas, hujjat xossalari, masalan ombor yoki tashkilot, xodimning maʼlumotnomalarga huquqiga mos keladi. Demak, stsenariy tuzish huquqini berishdan oldin uning xodim oʻzi koʻra olmaydigan hujjatlarga ham taʼsir qilishi mumkinligini hisobga olish kerak. Bu tahririyat xulosasi.

Biznes-jarayon sahifasidagi misol huquqlarning nozik joyini koʻrsatadi. Chegirmani rahbar tasdiqlashi kerak boʻlsa, stsenariy buyurtma egasini rahbarga almashtiradi. Menejerda faqat oʻz buyurtmalarini tahrirlash huquqi boʻlsa, buyurtma egasi almashgach u hujjatni oʻzgartira olmay qoladi, rahbar tasdiqlagach esa buyurtma stsenariy bilan yana menejerga qaytadi.

Stsenariy har safar ishlaganda yoki ishlamaganda tarixga yozadi, tarixni esa stsenariy oynasida, hujjatning oʻzida va auditda koʻrish mumkin. Audit hisobdagi barcha harakatlar tarixi: kim, qachon va nimani oʻzgartirgani yoziladi, yozuvlarni oʻchirib boʻlmaydi.

Chegaralar bir jadvalda

Raqamlar hujjatning turli joylarida tarqoq, shuning uchun ularni bir joyga yigʻdik. Jadvalning har qatori hujjatdagi alohida qoidaga tayanadi.

Stsenariyning harakatlaridan biri vebxuk joʻnatish, yaʼni tashqi tizimga xabar berish. Ichki ishlar, masalan vazifa qoʻyish yoki holat oʻzgartirish, stsenariyning oʻzida bajariladi, tashqi tizimga uzatish esa vebxuk orqali. Bu mexanizm alohida maqolada tahlil qilingan.

Qayerda xato qilinadi

• Birinchi stsenariy yaratgan hujjatda ikkinchisi oʻzi ishlaydi deb oʻylanadi.
• Shablon saqlangach darhol ishlay boshlashi unutiladi va holatlar moslanmaydi.
• Yopiq davrdagi hujjatni stsenariy oʻzgartira olmasligi hisobga olinmaydi.
• Odam va stsenariy bir hujjatni bir vaqtda oʻzgartiradi va oxirgi oʻzgarish qoladi.
• Kechiktirilgan stsenariylar soni 10 ta chegaradan oshadi.

Amalda nima qilish mumkin

1. Avval qoʻlda takrorlanadigan ishlarni yozing: qaysi hodisadan keyin kim nima qiladi.
2. Tayyor shablondan boshlang va holatlarni oʻzingizniki bilan almashtiring, avval qoralama sifatida saqlang.
3. Bir necha qadamli jarayonni zanjirga yigʻing, stsenariylar orasida oʻz-oʻzidan uzatishga tayanmang.
4. Muhim hujjatlarda stsenariyni 1-2 daqiqaga kechiktiring, shunda u odam bilan toʻqnashmaydi.
5. Birinchi haftada stsenariy tarixini va auditni kuzatib boring.

Stsenariy jarayonni oʻzi ixtiro qilmaydi, u odamlar allaqachon bajarayotgan ishni takrorlaydi. Jarayon aniq boʻlmasa, robot chalkashlikni faqat tezlashtiradi, shuning uchun avval qoʻlda bajariladigan tartibni qogʻozga yozib olish va faqat keyin uni robotga topshirish maʼqul. Bu tahririyat fikri.