Birlik iqtisodiyoti hisoboti: tovar va savdo kanali kesimida

Bir xil tovar ikki joyda sotiladi: oʻz doʻkoningizda va internet orqali. Ikkalasida ham tushum bir xil, tannarx bir xil, yalpi foyda ham bir xil. Lekin doʻkonning ijarasi bor, internetda esa reklama ketadi, va ikkalasi birgalikda hisobga olinsa, qaysi joyda sotishni davom ettirish kerakligi oʻzgarib qolishi mumkin. MoySklad ning birlik iqtisodiyoti hisoboti, rus tilidagi interfeysda Юнит-экономика, aynan shu savol uchun yaratilgan.

Hisobot nimadan quriladi

Hisobot Sotuv boʻlimida turadi va tovarlarning foydaliligini savdo kanallari kesimida koʻrsatadi. Yordam markazi uning vazifasini shunday taʼriflaydi: har bir kanal tanlangan tovar uchun davr ichida qanchalik foydali ekanini tahlil qilish va tovarni qaysi kanalda sotishni davom ettirish, qaysida toʻxtatishni hal qilish.

Hisobot beshta hujjatdan quriladi: joʻnatish, olingan komissioner hisoboti, xaridorning qaytarishi, chakana sotuv va chakana qaytarish. Arxivdagi tovarlar ham unga kiradi. Faqat davrni filtrlash mumkin, natijani esa Excel faylga yuklab olish mumkin.

Birlik iqtisodiyoti tushunchasining oʻzi bir dona tovar uchun foyda va xarajatni hisoblashni anglatadi, MoySklad blogi ham uni shunday tushuntiradi. Rentabellik hisobotidan farqi shuki, bu yerda har bir kanal alohida ustun boʻladi, kanalsiz sotilgan tovarlar uchun esa yana bitta ustun qoʻshiladi, har ustunda foyda va rentabellik beriladi.

Kanal hujjatga qanday tushadi

Kanal boʻlmasa, hisobot ham boʻlmaydi, shuning uchun uning hujjatga qanday tushishini bilish kerak. Internet-doʻkondan kelgan buyurtmaga kanal avtomatik qoʻyiladi. Chakana savdoda esa savdo nuqtasi sozlamasidagi kanal sotuv va qaytarishlarga oʻzi tushadi.

Qolgan hollarda kanalni qoʻlda tanlaysiz, stsenariy orqali qoʻyasiz yoki bir nechta hujjatga ommaviy tahrir bilan almashtirasiz. Kanal buyurtma, hisob, joʻnatish, qaytarish, komissioner hisobotlari bilan birga kiruvchi va chiquvchi toʻlovlarda hamda kirim va chiqim orderlarida ham turishi mumkin. Aynan shu oxirgi imkoniyat xarajatni kanalga bogʻlashga yoʻl ochadi.

Savdo nuqtasidagi kanal oʻzgarsa, oʻzgarish yangi smena ochilgandan keyin kuchga kiradi. Shu sababli kanalni almashtirsangiz, yangi qoida faqat keyingi smenadan boshlanishini hisobga oling.

Kanal bilan loyiha ham farq qiladi. Loyiha aksiya yoki yangi savdo yoʻnalishining natijasini baholash uchun hujjatga qoʻyiladigan belgi, u pul oqimi, oʻzaro hisob-kitob, foyda va zarar, rentabellik, savdo voronkasi va aylanma hisobotlarida ishlaydi. Birlik iqtisodiyoti bu roʻyxatda yoʻq, demak unda kanal ishlatiladi, loyiha emas.

Operatsion xarajat tumbleri: qoida va istisnolar

Hisobotni xarajatsiz ham, xarajat bilan ham tuzish mumkin. Xarajatni qoʻshish uchun «Operatsion xarajatlarni taqsimlash» tumblerini yoqish kerak. Xarajatlar uch hujjatdan olinadi: chiqim kassa orderi, chiquvchi toʻlov va hisobdan chiqarish.

Taqsimlash qoidasi qisqa. Hujjatda kanal koʻrsatilgan boʻlsa, xarajat faqat shu kanalga yoziladi. Kanal koʻrsatilmagan boʻlsa, xarajat hamma tovarlarga sotuv summasiga mutanosib boʻlinadi.

Istisnolar foyda va zarar hisobotidagi bilan bir xil: tovar xaridi, koʻchirish va qaytarish moddalari olinmaydi, soliq va yigʻimlar moddasi esa kiradi, «foydada hisobga olish» belgisi oʻchirilgan moddalar kirmaydi. Demak, xarajat moddalarini avval sozlash kerak, aks holda taqsimlash notoʻgʻri boʻladi.

Sahifa bir narsani aytmaydi: hisobot xarajatni hujjat sanasi boʻyicha oladimi yoki hisoblash sanasi boʻyicha. Foyda va zarar hisoboti hisoblash sanasidan foydalanadi, shuning uchun birlik iqtisodiyotini ham shunday ishlaydi deb oʻylash tabiiy, lekin bu tasdiqlanmagan. Birinchi oyda ikkita sinov toʻlovi bilan buni tekshirib koʻring.

Raqamlarda: ikki kanal

Gipotetik misol, shartli birlikda. Bitta tovar ikkala kanalda 100 dona sotildi, dona bahosi 100, dona tannarxi 60. Doʻkon kanaliga ijara 1 200 ni tashkil qildi va chiquvchi toʻlovda kanal koʻrsatildi. Internet kanaliga reklama 900 ketdi va u ham kanal bilan kiritildi.

Xarajatsiz hisobotda kanallar teng koʻrinadi. Xarajat qoʻshilgach, doʻkonda rentabellik 38,9 foizga, internetda 44,9 foizga teng chiqadi. Hisob oddiy: xarajatli rentabellik uchun foyda tannarx plyus xarajat yigʻindisiga boʻlinadi, yaʼni doʻkonda 2 800 ni 7 200 ga, internetda 3 100 ni 6 900 ga boʻlamiz.

Aytaylik, buxgalterning ish haqi 1 000 ni tashkil etadi va uning toʻlovida kanal koʻrsatilmagan. Sahifaga koʻra bu summa hamma tovarlarga sotuvga mutanosib boʻlinadi. Kanal ustunlariga qanday tushishi yozilmagan, shuning uchun jadvalga bu summa qoʻshilmadi.

Qaytarish kanallar tartibini oʻzgartiradi

Hisobot qaytarishlarni ham oladi: avval sotuv va tannarxdan qaytarishlar ayriladi, keyin xarajat qoʻshiladi. Qaytarishlar koʻp boʻlgan kanalni alohida koʻrib chiqish kerak, chunki ular foizni ham, foyda summasini ham siljitadi.

Oldingi misolni davom ettiramiz. Internetda sotilgan 100 donadan 15 donasi qaytarildi, qaytarish bahosi sotuvdagi bilan bir xil, tannarx esa dona uchun 60. Demak, A: 10 000 minus 1 500, yaʼni 8 500. B: 6 000 minus 900, yaʼni 5 100. Reklama 900 qoladi.

Endi ikki koʻrsatkich turli tomonga qaradi. Internetda foyda 300 kam, ammo rentabellik yuqori, chunki qaytgan tovarning tannarxi ham xarajat bazasidan chiqdi. Qaysi koʻrsatkichga tayanish kerakligi sizda nima cheklangan ekaniga bogʻliq: pul boʻlsa rentabellik, vaqt yoki joy boʻlsa foyda summasi muhimroq. Bu tahririyat mulohazasi, hujjatda bunday qoida yoʻq.

Formulalarda nimaga qarash kerak

Xarajat bilan foyda formulasida hisobdan chiqarishlar ham ayriladi: foyda sotuvdan tannarx, operatsion xarajat va hisobdan chiqarishlar ayirilgandan keyin qoladi. Qaytarish boʻlsa, avval sotuv va tannarxdan qaytarishlar ayriladi, keyin ayirma hisoblanadi.

Bitta nozik joy bor. Rentabellik formulasining maxrajiga vositachilik haqi, yaʼni komissioner mukofoti qoʻshiladi, foyda formulasida esa u koʻrinmaydi. Demak, komissiya bilan sotadigan kanalda foyda summasi va rentabellik foizi bir-biriga toʻliq mos kelmasligi mumkin. Buni bitta tovarda qoʻlda hisoblab, hisobot bilan solishtirib koʻrish foydali.

Hisobotdan qaror qanday chiqariladi

Hisobot kanallarni solishtiradi, lekin kanalni yopish kerakmi degan savolga oʻzi javob bermaydi. Bu tahririyat mulohazasi, yordam markazi qaror qoidasini yozmaydi.

Birinchi savol: xarajat kanal yopilsa ham qoladimi? Doʻkon ijarasi, agar shartnoma boʻlsa, kanal toʻxtagach ham toʻlanadi, internet reklamasi esa toʻxtatilsa yoʻqoladi. Taqsimlangan doimiy xarajat kanalni zararli koʻrsatishi mumkin, aslida esa uni yopish umumiy natijani yaxshilamaydi.

Ikkinchi savol: tannarx toʻgʻrimi. Tovar kirimi sotuvdan keyin kiritilsa, tannarx nol chiqadi va kanal foydali koʻrinadi. Uchinchi savol: davr yetarlimi. Bir oylik maʼlumot mavsum yoki partiya almashuvi bilan buzilishi mumkin, shuning uchun bir necha oyni qiyoslash maʼqul.

Toʻrtinchi savol: raqamni nima bilan tekshirasiz? Foyda va zarar hisobotini bir xil davr va bir xil kanal boʻyicha filtrlab, undagi operatsion xarajatni birlik iqtisodiyotidagi xarajat bilan solishtirish mumkin. Ikki hisobotdagi xarajat mos kelmasa, sabab odatda sana, modda belgisi yoki kanalsiz toʻlovda boʻladi.

Yana bir eslatma: arxivdagi tovarlar ham hisobotga kiradi. Assortimentdan chiqarilgan tovarning eski kanali roʻyxatda turaversa, umumiy rasm shu tovar hisobiga buzilishi mumkin, shuning uchun bunday qatorlarni alohida baholab oʻtgan maʼqul.

Marketpleyslar uchun yordam markazi hisobotdan shunday foydalanishni tavsiya qiladi: foyda va zarar hisobotini kanal boʻyicha filtrlab, tushum va operatsion xarajatni, shu jumladan komissiya haqini nazorat qilish. Rentabellik hisobotining kanallar koʻrinishi esa oʻrtacha chek va rentabellikni koʻrsatadi.

Hisobot nimani bermaydi

Birinchi cheklov filtrlarda: sahifa faqat davr boʻyicha filtrni tasvirlaydi. Tovar guruhi yoki ombor boʻyicha kesim kerak boʻlsa, natijani Excelga yuklab, u yerda davom ettirish mumkin. Bu yerda ham sahifa kengaytirilgan filtr haqida hech narsa yozmaydi, shuning uchun oʻz hisobingizda bor-yoʻqligini koʻrib chiqing.

Ikkinchi cheklov xarajat turlarida. Tumbler hamma operatsion xarajatni bir qatorga qoʻyadi: ijara, reklama, ish haqi bitta qoida bilan taqsimlanadi. Doimiy va oʻzgaruvchan xarajatni ajratish hisobotda yoʻq, uni hujjatlarda kanal belgisi va xarajat moddasi orqali oʻzingiz taʼminlaysiz.

Uchinchi cheklov vaqt bilan bogʻliq. Hisobot joʻnatish va sotuv hujjatlari davrini oladi, tannarx esa FIFO boʻyicha kirim tartibiga bogʻliq. Shuning uchun bir oy ichidagi natija partiyalar almashuvi bilan siljishi mumkin va bir necha oyni qiyoslash ishonchliroq.

Qayerda xato qilinadi

• Xarajat toʻlovida kanal koʻrsatilmaydi: u hamma tovarga sotuvga mutanosib boʻlinadi va kanal natijasi buziladi.
• Tovar xaridi moddasi bilan kiritilgan xarajat hisobotga umuman kirmaydi.
• Doimiy xarajat, masalan ijara, oʻzgaruvchan xarajat bilan bir qatorda taqsimlanadi va kanal sunʼiy zararli koʻrinadi.
• Kirim sotuvdan keyin kiritiladi: tannarx nol boʻlib, foyda va rentabellik oshib ketadi.
• Loyiha belgisi kanal oʻrniga ishlatiladi, hisobot esa loyihani hisobga olmaydi.

Amalda nima qilish mumkin

1. Savdo nuqtalari uchun kanalni sozlamada belgilang, internet-doʻkon buyurtmalarida esa kanal avtomatik tushishini tekshiring.
2. Reklama, ijara va ish haqi toʻlovlarida kanalni koʻrsating, aks holda xarajat butun tovarlar roʻyxatiga sochilib ketadi.
3. Xarajat moddalarida «foydada hisobga olish» belgisini qayta koʻrib chiqing.
4. Hisobotni xarajatsiz va xarajat bilan yonma-yon oching va farqni yozib boring.
5. Kanalni yopish haqida qaror qilishdan oldin shu kanal yopilsa qaysi xarajat ham yoʻqolishini aniqlang.