Foyda va zarar hisoboti: yalpi, operatsion va sof foyda

Oy oxirida hisobot 550 birlik sof foyda koʻrsatdi, bankdagi pul esa shu oy kamaydi. Ikkalasi ham toʻgʻri boʻlishi mumkin. Buni tushunish uchun hisobotning har qatori qaysi hujjatdan kelishini bilish kerak: bir qator joʻnatishdan, boshqasi xarid hujjatidan, uchinchisi toʻlovdan.

Yetti qator va ularning manbasi

Hisobot Moliya opsiyasi ulangandagina ochiladi. U daromaddan boshlab sof foydagacha ketma-ket hisoblanadi, har qator oldingisidan ayirish yoki qoʻshish bilan chiqadi.

Manfiy yalpi, operatsion yoki sof foyda hisobotda qizil rangda koʻrinadi, shuning uchun zararli davrni jadvalni oʻqimasdan ham payqash mumkin. Hisobot hujjat sanasiga emas, daromadda joʻnatish sanasiga, xarajatda esa hisoblash sanasiga tayanadi, shuning uchun hujjat kiritilgan oyda emas, tegishli oyda koʻrinishi mumkin.

Daromad: nima qoʻshiladi, nima ayriladi

Daromad uch joydan yigʻiladi: komissiya shartnomasiga tegishli boʻlmagan joʻnatishlar, chakana sotuvlar va komissiya sotuvlari, ulardan esa qaytarish hamda komissionerning omboriga qaytarish summalari ayriladi. Chakana sotuv naqd yoki karta bilan boʻlishi farq qilmaydi, ikkalasi ham hisobga kiradi.

Daromad majburiyat yuzaga kelgan paytda, yaʼni joʻnatishda tan olinadi, pul tushgan paytda emas. Demak, avans olish yoki toʻlovni kechiktirish daromadni siljitmaydi. Tahririyat xulosasi: daromad qatorida qarz ham, avans ham koʻrinmaydi, ular alohida hisobotlarning ishi.

Qaytarishlar daromadga shu tarzda tegadi. Gipotetik misol: 10 dona tovar donasi 100 dan joʻnatildi, bir donasining tannarxi esa 60. Xaridor ikkita tovarni qaytardi. Hisobotda daromad 200 ga kamayadi, qaytarish esa operatsion xarajatlar tarkibiga ham kirmaydi, yaʼni foyda bir marta, daromad orqali kamayadi. Qaytgan tovar omborga oldingi tannarxi bilan, lekin yangi kirim sanasi bilan tushadi, qaytarish hujjatidagi baho esa tannarxni oʻzgartirmaydi.

Tannarx: hisobot uni tayyor holda oladi

Tannarx qatori sotilgan tovarning xarid bahosi. Hisobot sahifasi manba sifatida xarid hujjatlarini, komissiya savdosida esa joʻnatish hujjatlarini koʻrsatadi. Tannarxni oʻzi MoySklad FIFO usulida topadi: sotuvda avval eng erta qabul qilingan tovar hisobdan chiqadi.

Shu yerda ikkita xavf bor. Birinchisi: xarid hujjati sotuv hujjatidan keyin yaratilsa, tovar omborda yoʻq deb hisoblanadi va tannarx nol chiqadi, foyda esa ortiq koʻrinadi. Ikkinchisi: joʻnatishda miqdor qizil rangda turgan boʻlsa, omborda sotilayotgandan kam tovar bor va tannarx kam hisoblangan boʻladi. Ikkala holatda ham yalpi foyda sunʼiy oshadi.

Hisobot sahifasi tannarx manbasi sifatida xarid hujjatlarini nomlaydi. Oʻzingiz ishlab chiqargan tovarning tannarxi texnologik operatsiyada hosil boʻladi, ammo hisobot uni qanday olishi sahifada alohida yozilmagan. Ishlab chiqarish bilan shugʻullansangiz, bu joyni birinchi oyning hisobotida tekshiring.

Xarajat: modda, belgi va istisnolar

Operatsion xarajat chiquvchi toʻlovlar, chiqim orderlari, hisobdan chiqarishlar va kassa xarajatlaridan yigʻiladi. Hisobdan chiqarish summasi tovarlar boʻlimidagi hisobdan chiqarish hujjatlaridan olinadi, hisobot esa hammasini modda boʻyicha guruhlab koʻrsatadi.

Tizimda tayyor sakkizta modda bor: qaytarish, hisobdan chiqarish, tovar xaridi, soliq va yigʻimlar, koʻchirish, ijara, ish haqi, marketing va reklama; oʻzingiz yangi modda ham ochishingiz mumkin, qaytarish moddasi esa qaytarish hujjatidan avtomatik qoʻyiladi.

Har moddada «Foydada hisobga olish» belgisi bor va u standart holda yoqilgan. Belgi oʻchirilsa, modda operatsion xarajatga kirmaydi va foydani kamaytirmaydi. Bundan tashqari, operatsion xarajatga tovar xaridi, koʻchirish va qaytarish moddalari ham kirmaydi.

Soliq va yigʻimlar moddasi alohida: u har doim operatsion xarajatdan tashqarida alohida qatorda koʻrsatiladi. Soliq qatori shu moddada kiritilgan xarajat hujjatlarining yigʻindisidan iborat.

Xarajat sanasi alohida eslatmaga arziydi. Hisobot tanlangan davrga hisoblash sanasi tushgan chiquvchi toʻlovlar va chiqim orderlarini oladi, sana kiritilmasa, hujjat sanasi turadi. Shu sababli oy yopilgandan keyin oldingi oyga tegishli kech toʻlov kiritilsa, oʻsha oyning foydasi oʻzgaradi va yopilgan hisobotni qayta koʻrib chiqishga toʻgʻri keladi.

Raqamlarda: bir oy hisoboti

Gipotetik hisob, shartli birlikda. Oy ichida joʻnatishlar 5 000, chakana sotuv 2 000, qaytarishlar 300 boʻldi, sotilgan tovar tannarxi 4 100. Xarajatlar: ijara 600, ish haqi 900, marketing 300, hisobdan chiqarish 100. Shuningdek, 1 800 ga yangi tovar sotib olindi va egasining shaxsiy yechishi uchun 500 chiqarildi, ular alohida moddalarda. Soliq va yigʻimlar 150.

Hisobotga kirmagan ikki summa ham muhim. 1 800 tovar xaridi sotilmaguncha tannarxga aylanmaydi, 500 egasining yechishi esa belgisi oʻchirilgan modda boʻlgani uchun foydani kamaytirmaydi, pul oqimida esa ikkalasi ham chiqim boʻlib turadi. Oy boshidagi savolning javobi shu: foyda 550 boʻlsa ham, tovar xaridi va egasining yechishi hisobiga pul kamayishi mumkin.

Moddani adashtirish natijasini ham hisoblab koʻraylik. Soliqning 150 birligi tasodifan «Marketing va reklama» moddasi bilan kiritilgan va oy oxirigacha hech kim buni payqamagan deylik. Operatsion xarajat 2 050 ga, operatsion foyda 550 ga tushadi, soliq qatori esa nolga teng chiqadi. Sof foyda oʻzgarmaydi, yaʼni 550 boʻlib qoladi, shuning uchun xatoni faqat sof foydaga qarab sezib boʻlmaydi: farq operatsion foydada koʻrinadi.

Operatsion foyda EBITDA ga yaqin, lekin u EBITDA emas

MoySklad hujjati operatsion foydani EBITDA ga yaqin koʻrsatkich deb ataydi va asosiy faoliyatga aloqasiz daromadlarni unga kiritmaydi. Bu boshqaruv uchun qulay: egasi savdo va xarajatlardan qancha qolganini koʻradi.

Standartdagi hisobot esa boshqacha tuzilgan va ancha tafsilotli. 1-son BHMS moliyaviy natijalar hisobotida oʻnta qatorni sanaydi, ularning asosiylari quyidagicha.

• Sotishdan sof tushum va sotilgan mahsulot tannarxi.
• Sotishdan yalpi moliyaviy natija.
• Boshqa operatsion daromad va xarajatlar, asosiy faoliyat natijasi.
• Moliyaviy faoliyat bilan favqulodda vaziyatlardan foyda va zararlar.
• Soliqqacha natija va hisobot davrining sof foydasi.

Roʻyxatda operatsion foyda nomi uchramaydi. Unga yaqin qator asosiy faoliyat natijasi deb ataladi va boshqa operatsion daromad hamda xarajatlarni ham oladi. Bundan tashqari standart sof foydani aniqlashda hamma daromad va xarajat moddalarini hisobga olishni talab qiladi, agar standartda boshqacha aytilmagan boʻlsa.

Ikki roʻyxatni yonma-yon qoʻysak, MoySklad qatorlari standart qatorlarining soddalashtirilgan versiyasi ekani koʻrinadi. Moslik taxminiy va tahririyat talqini.

Xalqaro standartlar ham oʻzgaryapti. IFRS 18 foyda yoki zarar hisobotida operatsion foyda kabi yangi aniqlangan oraliq yigʻindilarni talab qiladi, u 2027-yil 1-yanvardan boshlanadigan yillik davrlarga qoʻllanadi va IAS 1 ni almashtiradi. Oʻzbekistonda esa 1-son BHMS ning oʻrniga 2027-yil 1-yanvardan 1-son MHMS kuchga kiradi. Tahririyat xulosasi: MoySklad hisobotini davlatga topshiriladigan hisobot oʻrnida emas, boshqaruv koʻrsatkichi sifatida ishlating.

Raqam kutilmagan chiqsa, qayerdan qidirish

Hisobot raqami taxminga mos kelmasa, uni shu hisobotning ichidan tuzatib boʻlmaydi: xato hujjatda boʻladi. Rasmiy sahifada tannarxni tekshirish uchun uchta batafsil koʻrinish bor.

• Rentabellik hisobotining batafsil koʻrinishi tannarxi sotuv summasidan yuqori yoki nolga teng savdolarni topishga yordam beradi.
• Qoldiq hisobotining batafsil koʻrinishi joriy qoldiq qaysi hujjatlardan yigʻilganini va qaysi xaridda baho yozilmaganini koʻrsatadi.
• Aylanma hisobotining batafsil koʻrinishi qoldiqni oʻzgartirgan har bir hujjatdagi tannarxni beradi.

Xarajat tomonida esa toʻlovlar roʻyxatini hisoblash sanasi boʻyicha filtrlash yetadi. Shu ikki yoʻl bilan yalpi va operatsion foydadagi deyarli har bir farqni hujjatgacha kuzatish mumkin.

Qayerda xato qilinadi

• Xarid hujjati sotuvdan keyin kiritilsa, tannarx nol va yalpi foyda ortiq chiqadi.
• Oddiy xarajat «Tovar xaridi» moddasi bilan kiritilsa, u operatsion xarajatga kirmaydi.
• «Foydada hisobga olish» belgisi haqiqiy xarajatda oʻchirilsa, foyda ortiq koʻrinadi.
• Soliq boshqa modda bilan kiritilsa, u operatsion xarajatni oshiradi, soliq qatori esa kam chiqadi.
• Hisoblash sanasi hujjat sanasida qolsa, xarajat boshqa oyga tushadi.

Bu beshta xato ham hujjat kiritishdagi qoida buzilishidan chiqadi, hisobotning oʻzi esa kiritilgan maʼlumotni toʻgʻri jamlaydi. Shuning uchun oyni yopishdan oldin shu roʻyxat boʻyicha qisqa tekshiruv oʻtkazish foydali.

Amalda nima qilish mumkin

1. Moliya opsiyasini ulashdan oldin hamma xarajat moddasini koʻrib, belgisi toʻgʻri turganini tekshiring.
2. Tovar xaridini faqat «Tovar xaridi» moddasi bilan, soliqni faqat soliq moddasi bilan kiriting.
3. Yalpi foyda kutilmaganda yuqori chiqsa, tannarxi nol yoki sotuvdan past savdolarni qidiring.
4. Foyda va zarar hisobotini pul oqimi bilan yonma-yon ochib, farq sababini yozib boring.
5. Hisobotni boshqaruv koʻrsatkichi sifatida ishlating, rasmiy hisobot uchun standart shaklini alohida tuzing.