UGC: mijoz kontentini reklamada ishlatish uchun qanday ruxsat va belgi kerak

Gipotetik holat. Toshkentdagi non ustaxonasining mijozi tort bilan oʻz selfisini joylashtirdi va ustaxonani belgiladi. Ustaxona egasi bu suratni sayt bosh sahifasiga va pullik reklamaga qoʻymoqchi. Savollar birin-ketin tugʻiladi: bu reklama hisoblanadimi, suratdagi odamning roziligi kerakmi, suratni kim olgan, bularning hammasi qaysi qonunga tegishli? Oʻzbekistonda bu savollarning har biriga boshqa qonun javob beradi.

Maqola lex.uz saytidagi matnlarga tayanadi: reklama qonuni, Fuqarolik kodeksi, mualliflik qonuni va shaxsga doir maʼlumotlar qonuni. Bu yuridik maslahat emas. Qayerda matn aniq gapirsa, shuni yozamiz, qayerda aytilmagan boʻlsa, tahririyat oʻqishi ekanini ochiq aytamiz.

Mijozning surati qachon reklamaga aylanadi

Reklama qonuni reklamani maxsus axborot deb taʼriflaydi: u har qanday reklama vositasida tarqatiladi va reklama obyektiga eʼtiborni jalb qilish, unga qiziqish uygʻotish yoki uni bozorda bevosita yoki bilvosita foyda olish uchun ilgari surishga moʻljallangan. Mijozning oʻz sahifasidagi shaxsiy posti bu taʼrifga tushmaydi. Brend uni oʻz sahifasida, saytida yoki pullik reklamada tarqatganda esa maqsad foyda olish boʻladi, shuning uchun bu tahririyat oʻqishiga koʻra reklama sanaladi.

Bundan uch narsa chiqadi. Birinchisi, internetdagi reklama ham reklamaning asosiy talablariga boʻysunadi, bu 31-moddada yozilgan. Ikkinchisi, reklama boshqa axborotdan ajratilishi kerak, 18-modda shuni talab qiladi, bu qoida alohida maqolada batafsil koʻrilgan. Uchinchisi, javobgarlik rollar boʻyicha boʻlinadi: reklama beruvchi tayyorlash uchun bergan axborot mazmuni uchun, tayyorlovchi tayyorlash qismi uchun, tarqatuvchi esa tarqatish vaqti, joyi va vositalari uchun javob beradi. Brend mijoz kontentini oʻz reklamasiga qoʻyganda odatda reklama beruvchi ham, tarqatuvchi ham boʻladi.

Ustaxona misolida bu shunday koʻrinadi. Ustaxona egasi reklama beruvchi, suratni videoga montaj qilgan dizayner tayyorlovchi, reklama chiqqan Instagram sahifasi yoki Telegram kanal esa tarqatuvchi. Agar egasi hammasini oʻzi qilsa, uch rol bir odamda jamlanadi va javobgarlik ham unga tushadi. Bu tahririyat oʻqishi, 49-modda rollarni alohida nomlaydi.

Uch xil huquq: tasvir, muallif va shaxsga doir maʼlumot

Mijozning surati bir vaqtda uch xil huquqqa tegishli boʻlishi mumkin. Ularning har biri boshqa qonunda turadi va boshqacha olinadi.

Tasvir va ism

Reklama qonunining 16-moddasi reklamada jismoniy shaxsning nomi yoki tasvirini uning roziligisiz ishlatishni taqiqlaydi. Fuqarolik kodeksining 99-moddasi tasvirga boʻlgan huquqni shaxsiy nomulkiy huquqlar qatoriga kiritadi va bu huquqlar tortib olinmasligini, oʻzga usulda boshqa shaxsga berilmasligini yozadi. Demak, rozilik tasvirdan foydalanishga ruxsat beradi, huquqning oʻzini brendga oʻtkazmaydi. Bu tahririyat oʻqishi. Vafot etgan kishining shaxsiy nomulkiy huquqlarini qonunda nazarda tutilgan hollarda uning vorislari ham amalga oshirishi mumkin.

Suratning muallifi

Fotografiya mualliflik qonuniga koʻra mualliflik huquqi obyektlari qatorida turadi. Huquq asar yaratilgan paytdan paydo boʻladi va roʻyxatdan oʻtish talab qilinmaydi. Muallif asardan foydalanishda mutlaq huquqqa ega, boshqalar esa uni faqat huquq egasi bilan tuzilgan shartnomaga binoan ishlatishi mumkin. Mulkiy huquqlarni boshqa shaxsga oʻtkazish ham mualliflik shartnomasi orqali amalga oshadi, bu shartnoma esa, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno, yozma shaklda tuzilishi kerak.

Muallifning shaxsiy huquqlari ham bor: oʻzini muallif deb tan olinishi va asardan nomi bilan yoki nomsiz foydalanishga ruxsat berish huquqi. Oddiy qilib aytganda, mijoz selfini oʻzi olgan boʻlsa, tasvir egasi ham, muallif ham bitta odam. Suratni mijozning doʻsti olgan boʻlsa, ikki alohida odam bor. Bu tahririyat xulosasi.

Shaxsga doir maʼlumot

Shaxsga doir maʼlumotlar qonuni bunday maʼlumotni muayyan jismoniy shaxsga taalluqli yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan axborot deb taʼriflaydi. Yuzi koʻrinib turgan surat shu taʼrifga tushishi mumkin, bu tahririyat oʻqishi. Maʼlumotni internetga joylashtirish qonunda tarqatish hisoblanadi, ilgari bildirilgan maqsaddan chetga chiqilsa esa tarqatish subyektning roziligi bilan amalga oshiriladi.

Rozilik shakli ham aytilgan: subyekt uni olinganini tasdiqlab boʻladigan har qanday shaklda beradi. Voyaga yetmaganlar uchun ota-onalar yoki vasiylar yozma shaklda, shu jumladan elektron hujjat tarzida rozilik beradi. Reklama qonunining 17-moddasi voyaga yetmaganlar ishtirokidagi reklamaga alohida cheklovlar qoʻyadi, shuning uchun bola surati bilan ishlaganda umumiy qoidadan tashqari shu moddani ham tekshirish kerak.

Rozilik qanday olinadi va qancha saqlanadi

Qonunlar rozilik shaklini turlicha belgilaydi, shuning uchun bitta xabar ikkala talabga javob bermasligi mumkin. Shaxsga doir maʼlumotlar boʻyicha rozilik olinganini tasdiqlab boʻladigan har qanday shakl yetadi. Mualliflik shartnomasi esa asosan yozma boʻlishi kerak. Reklama qonuni reklama axborotiga doir shartnoma va materiallarni oxirgi eʼlondan boshlab uch yil, nizo boʻlsa u hal boʻlgunga qadar saqlashni talab qiladi.

Yana bir tafsilot: reklama tayyorlovchi yoki tarqatuvchi talab qilsa, reklama beruvchi reklama axborotining ishonchliligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishi shart. Agentlik yoki kanal egasi shu asosda mijoz roziligi nusxasini soʻrashi mumkin, bu tahririyat oʻqishi. Reklamada rozilik shakli qanday boʻlishi 16-moddada yozilmagan, faqat «roziligisiz» deyilgan.

Gipotetik rozilik matni qanday boʻlishi mumkin? Masalan: «Men, [ism], [sana]dagi suratimdan [brend] sahifalarida, saytida va pullik reklamasida [muddat] davomida foydalanishga rozilik beraman. Suratni oʻzim olganman» va imzo yoki xabar yuborilgan sana. Bu faqat tuzilma namunasi: qaysi maydonlar boʻlishi kerakligini koʻrsatadi, yurist tasdiqlagan shablon emas. Eng muhimi, matnda uch narsa boʻlsin: nima ishlatiladi, qayerda va qancha vaqt.

Sharhlar va minnatdorchilik: ayrim tovarlarda taqiq

Reklama qonuni mijoz fikriga oid qoidani eng aniq dori vositalari va ovqatga qoʻshiladigan qoʻshimchalar uchun beradi. Dori vositalari reklamasida olimlar va tibbiyot xodimlarining tavsiyalari, shuningdek alohida shaxslarning minnatdorchiligi, tavsiyalari va dori taʼsiri haqidagi hikoyalari taqiqlangan, muvaffaqiyatli qoʻllanilishning muayyan hollariga havola qilish ham mumkin emas. Ovqatga qoʻshiladigan biologik faol qoʻshimchalar reklamasi odamlar davolanganiga yoki ahvoli yaxshilanganiga doir muayyan hollarga va jismoniy shaxslarning minnatdorchilik izhoriga havolalar qilmasligi kerak. Xalq tabobati tovarlari reklamasi ham tuzalish holatlariga havola qilmasligi lozim.

Tibbiy xizmatlar uchun bunday alohida modda qonun sarlavhalarida koʻrinmaydi: maxsus moddalar dori vositalari, qoʻshimchalar, energetik ichimliklar, alkogol, tamaki va moliyaviy xizmatlar kabilarga bagʻishlangan. Bu klinika mijoz hikoyasini erkin ishlatishi mumkin degani emas. Nomaqbul reklamaga yoʻl qoʻyilmasligi haqidagi umumiy qoida baribir amal qiladi. Savolni yurist hal qiladi.

Xorij tajribasi: AQShda soxta sharhlar qoidasi

AQSh Federal savdo komissiyasi 2024 yil 14 avgustda soxta sharh va tavsiyalarni taqiqlovchi yakuniy qoidani eʼlon qildi. Qoida mavjud boʻlmagan yoki haqiqiy tajribasi yoʻq odamlarning sharhini yaratish, sotish, sotib olish va tarqatishni, sunʼiy intellekt yaratganlarini ham, taqiqlaydi. Kompaniya ichidagi odamlarning aloqasi oshkor etilmagan sharhlari, kompaniya oʻzi nazorat qiladigan «mustaqil» sharh saytlari, tanqidiy sharhlarni asossiz huquqiy tahdid bilan olib tashlash va soxta obunachi yoki koʻrish sotib olish ham qoidaga kiradi. Muayyan fikr bildirilishi shart qilib qoʻyilgan mukofot ham taqiqlangan.

Bilib turib buzganlarga komissiya fuqarolik jarimasi talab qilishi mumkin, miqdori press-relizda koʻrsatilmagan. Qoida matni 16-sarlavhaning 465-qismida joylashgan, Federal reyestrdagi nashri 2024 yil 22 avgustga tegishli. Press-reliz qoida nashrdan 60 kun keyin kuchga kirishini yozadi, ochilgan sahifalarda aniq sana koʻrsatilmagan.

Bu Oʻzbekiston qonuni emas va bu yerda majburiy emas. Lekin u qulay tekshiruv roʻyxati beradi, chunki mijoz kontentini yigʻish usullari aynan shu xavfli joylarga tushadi. Masalan, faqat ijobiy sharh yozgan mijozga chegirma berish fikr yoʻnalishiga bogʻlangan mukofot boʻladi. Oʻzbekiston reklama qonuni matnida mijoz sharhlariga bagʻishlangan alohida modda topilmadi, bu tahririyatning matn boʻyicha qidiruvi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagilar qonun matnidan chiqarilgan savollar, yuridik maslahat emas.

1. Kimning roziligi kerakligini aniqlang: suratdagi odam, suratni olgan odam va suratda bola boʻlsa, ota-onalar.
2. Rozilik matnida nimani, qayerda va qancha muddatga ishlatishingizni yozing. Pullik reklama alohida band boʻlsin.
3. Rozilikni keyin isbotlash mumkin boʻlgan shaklda saqlang. Shaxsga doir maʼlumotlar qonuni buni ruxsat etadi, mualliflik shartnomasi esa yozma boʻlishi kerak.
4. Kontent reklama sifatida chiqsa, 18-modda talabini tekshiring.
5. Dori vositalari, qoʻshimchalar va xalq tabobati tovarlari reklamasida mijoz minnatdorchiligini ishlatmang.
6. Sharh yozgan mijozga mukofot bersangiz, uni sharh yoʻnalishiga bogʻlamang. AQShda bu taqiqlangan, bu yerda esa shu amaliyotdan saqlangan maʼqul.
7. Hujjatlarni oxirgi eʼlondan keyin kamida uch yil saqlang.

Ochiq savol qoladi: mijoz brendni oʻzi belgilab surat joylashtirgani qayta joylashtirishga ruxsat hisoblanadimi? Reklama qonuni 16-moddasida rozilik shakli koʻrsatilmagan, belgilash esa roziligini bildiradimi, matndan aytib boʻlmaydi. Eng ishonchli yoʻl hamon bitta: aniq, yozib olingan ruxsat.