Oʻzbekistonda shaxsga doir maʼlumotlar qonuni: marketing uchun asosiy qoidalar

Gipotetik holat. Til oʻquv markazi Instagramda reklama beradi va forma orqali ism hamda telefon raqamini yigʻadi. Raqamlar CRM ga tushadi, keyin qoʻngʻiroq markazi agentligiga uzatiladi, soʻng SMS xizmati orqali aksiya haqida xabar yuboriladi. Bu oddiy zanjir, lekin qonun unda kamida toʻrt joyda savol beradi: kim javobgar, qaysi asosda yigʻilgan, odamga nima aytilgan va u rad etsa nima boʻladi.

Asosiy hujjat 2019 yil 2 iyuldagi «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi OʻRQ-547 qonuni. U 2019 yil 1 oktyabrdan kuchga kirgan va keyin bir necha marta oʻzgargan, lex.uz sahifasidagi eng soʻnggi tahrir 2026 yil 12 sentyabrga tegishli. Maqola qonunning marketing uchun muhim joylarini va Adliya vazirligining 2023 yildagi namunaviy tartibini oʻqiydi. Rozilik asoslari boshqa maqolada ham koʻrilgan, bu yerda yoʻl boshqacha: maʼlumot yigʻilishidan yoʻq qilinishigacha.

Kim kim: mulkdor, operator va uchinchi shaxs

Qonun uch rolni ajratadi. Mulkdor maʼlumotlar bazasiga egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Operator maʼlumotga ishlov berishni amalga oshiradi. Uchinchi shaxs esa ishlov berish orqali ular bilan bogʻlangan, lekin ularning hech biri boʻlmagan har qanday tomon. Kichik kompaniyada mulkdor ham, operator ham koʻpincha bitta tashkilot. Yuqoridagi holatda oʻquv markazi bazaning egasi, agentlik esa topshiriq olib maʼlumot bilan ishlaydigan tomon. Qonun matni xizmat turlari boʻyicha rollarni sanab chiqmaydi, shuning uchun aniq rol shartnomadagi vazifaga qarab belgilanadi.

Marketing zanjirida bu rollar tez aralashadi, ammo masʼuliyat maʼlumot bilan birga agentlikka oʻtib ketmaydi. Himoya majburiyati maʼlumot yigʻilgan paytdan to u yoʻq qilingunga yoki egasizlantirilgunga qadar mulkdorda, operatorda va uchinchi shaxsda birdek amal qiladi. Ishlov berishni uchinchi shaxsga topshirish uch holatda mumkin: odamning yozma roziligi bor, topshirish shartnomani bajarish bilan bogʻliq yoki qonunda shunday belgilangan.

Telefon raqami ommaviy maʼlumotmi

Marketingda tez-tez eshitiladi: raqam ochiq joyda turibdi, demak undan xohlaganimcha foydalanaman. Qonun bu fikrga qisman joy qoldiradi, chunki 18-modda ishlov berishning yettita holatini sanaydi. Xalqaro yuridik firmaning sharhi ham rozilikni yettita asosdan biri deb koʻrsatadi. Yettita holat quyidagicha:

• Odam ishlov berishga rozilik bergan.
• Ishlov berish odam tomon boʻlgan shartnomani bajarish yoki shartnoma oldidan uning soʻroviga koʻra chora koʻrish uchun kerak.
• Mulkdor yoki operator qonunda belgilangan majburiyatini bajarishi kerak.
• Odamning yoki boshqa shaxsning qonuniy manfaatini himoya qilish zarur.
• Mulkdor, operator yoki uchinchi shaxsning huquqlarini amalga oshirish yoki ijtimoiy ahamiyatli maqsadga erishish kerak, odamlar huquqi buzilmasa.
• Ishlov berish statistik yoki tadqiqot maqsadida, majburiy egasizlantirish sharti bilan amalga oshiriladi.
• Maʼlumot hamma foydalanishi mumkin boʻlgan manbadan olingan.

Oxirgi band qiziq, lekin «hamma foydalanishi mumkin boʻlgan manba» tushunchasi tor. 29-modda bunday manbalarga aholini xabardor qilish uchun yaratilgan biografik maʼlumotnomalar, telefon va manzil kitoblari hamda hamma foydalana oladigan elektron resurslarni kiritadi. Abonent raqami kabi maʼlumotlar bunday manbaga odamning yozma roziligi bilan kiritiladi, odam esa maʼlumotini undan olib tashlashni soʻrashi mumkin. Namunaviy tartib ommaviy manbadan yigʻishda rozilik talab qilinmasligini yozadi, 23-modda esa bunday manbadan yigʻilganda odamga yozma xabar berish majburiyatini bekor qiladi.

Instagram profilidagi yoki Telegram kanalidagi raqam shu tushunchaga tushadimi, matn aytmaydi. Bu yurist hal qiladigan savol. Tushgan taqdirda ham 19-modda maqsad oʻzgarsa yangi rozilik olishni yozadi, ommaviy manbalar bu qoidadan alohida istisno qilinmagan.

Rozilik matnida nimalar boʻlishi kerak

Qonunga koʻra rozilik uning olingani faktini tasdiqlash imkonini beradigan har qanday shaklda beriladi, maxsus maʼlumot uchun esa yozma shakl, shu jumladan elektron hujjat talab etiladi. Namunaviy tartib rozilikda nimalar koʻrsatilishi kerakligini sanaydi:

• Operatorning nomi va STIRi.
• Odamning ismi va shaxsini tasdiqlovchi hujjat maʼlumotlari.
• Ishlov berish maqsadlari.
• Ishlov beriladigan maʼlumotlar roʻyxati.
• Rozilik amal qiladigan muddat.
• Maʼlumotni uchinchi shaxsga berish yoki chet elga uzatishga rozilik.
• Maʼlumotni ommaviy manbalarda tarqatishga rozilik.

Bundan tashqari tartib ikki holatni rozilik deb hisoblaydi: maqsadlari aniq yozilgan ommaviy ofertani qabul qilish va xizmatdan foydalanish shartlariga rozilik berish. Demak, forma yonidagi katakcha yagona yoʻl emas, lekin maqsad aniq koʻrsatilgan boʻlishi shart. Roʻyxatdagi ikkinchi band onlayn lead formasi bilan qanday uygʻunlashishini tartib aytmaydi, 19-modda esa maʼlumot hajmi maqsadga mos boʻlishini talab qiladi. Bu ikki talabni birga qoʻllash yurist savoli.

Rozilikni qaytarib olish: bir hujjatda ikki muddat

Odam rozilikni istalgan vaqtda qaytarib olishi mumkin. Qonunga koʻra bu rozilik qanday shaklda berilgan boʻlsa, shunday shaklda yoki yozma ravishda amalga oshiriladi, qaytarib olingach esa maʼlumot yoʻq qilinishi lozim.

Muddat haqida namunaviy tartib ikki xil gapiradi. 10-bandga koʻra, ishlov berishni toʻxtatish haqidagi ariza kelgan kundan keyingi ish kunidan kechiktirmay maʼlumot yoʻq qilinadi. 23-band esa rozilik qaytarib olinganda uch kun ichida yoʻq qilishni yozadi. Ikkalasi bitta hujjatda turibdi va bir-biridan farqlanmaydi, uch kun ish kunimi yoki kalendar kunmi, buni ham matn aytmaydi. Qonunga xilof ishlov berilgan boʻlsa, maʼlumot odamning talabi bilan bir ish kuni ichida oʻchirilishi kerak. Marketingda bu odatda roʻyxatdan chiqarishni anglatadi: oʻz bazangizdan, agentlikdagi nusxadan va reklama kabinetidagi roʻyxatdan.

Saqlash muddati ham shu yerda hal boʻladi. Qonun maʼlumotni saqlash muddatini ishlov berish maqsadiga erishilgan sana bilan bogʻlaydi, 19-modda esa ishlov berish muddati odamning roziligi amal qiladigan muddatdan oshmasligini yozadi. Rozilik matnida muddat koʻrsatilmagan boʻlsa, bu qoidani qanday qoʻllash savol boʻlib qoladi.

Maʼlumot boshqa tomonga ketganda

Qonun muayyan shaxsga ochib berishni maʼlumotni «berish» deb ataydi. Mijozlar roʻyxatini agentlikka, SMS xizmatiga yoki reklama kabinetiga yuborish shu tushunchaga yaqin turadi. Odam maʼlumoti bazaga kiritilayotganda ham unga ishlov berish maqsadlari va huquqlari haqida yozma xabar beriladi. Maʼlumot uchinchi shaxsga berilganda mulkdor yoki operator bu haqda odamga uch kun ichida yozma xabar beradi. Roziliksiz uchinchi tomonlarga ochish va tarqatish alohida taqiqlangan.

Matnda nozik joy bor. 21-modda rozilik va maxsus maʼlumot uchun «yozma, shu jumladan elektron hujjat tarzida» deb alohida yozadi, 23-modda esa xabar berishni faqat «yozma shaklda» deb koʻrsatadi. Elektron xabar bu talabni qondiradimi, matn aniq aytmaydi.

SMS va qoʻngʻiroq: reklama qonunining alohida qoidasi

Shaxsga doir maʼlumotlar qonuni bu yerda yakunlanmaydi. 2022 yildagi «Reklama toʻgʻrisida»gi OʻRQ-776 qonunining 30-moddasi telekommunikatsiya xizmatlari koʻrsatilayotganda reklama tarqatishga faqat abonent oldindan rozilik bergan holdagina yoʻl qoʻyadi. Ovozli telefon aloqasi orqali reklama berilsa, odam oldindan uch narsadan xabardor qilinishi kerak:

• Berilayotgan axborot reklama ekanidan.
• Axborot pullik yoki bepulligidan va uning haqi qanchaligidan.
• Reklama qilinayotgan tovarga oid yosh va boshqa cheklovlardan.

Matn aynan SMS soʻzini tilga olmaydi, shuning uchun uning bu qoidaga qanday kirishi talqin masalasi. Ammo ikki qonun birga oʻqilsa, bitta xabar ikkita rozilikni talab qilishi mumkin: maʼlumotga ishlov berishga va reklama olishga. Ularni bitta katakchada birlashtirish mumkinmi, qonun matni aytmaydi.

Maxsus toifa, avtomatik qaror va javobgarlik

Salomatlik, din, siyosiy qarash, shaxsiy hayot va sudlanganlik haqidagi maʼlumotlar qonunda maxsus toifa. Ularga ishlov berish umumiy qoida boʻyicha taqiqlangan, istisnolar orasida odamning yozma roziligi bor. Namunaviy tartib ham maxsus maʼlumotga rozilik yozma yoki elektron hujjat tarzida olinishini takrorlaydi. Masalan, klinika formasidagi kasallik shikoyati maydoni salomatlik haqidagi maʼlumotga yaqin turadi.

24-modda faqat avtomatik ishlov berishga asoslangan va huquqiy oqibat keltiradigan qarorlar haqida. Bunday qaror odamning yozma roziligi, shartnoma yoki qonun asosida qabul qilinishi mumkin, odam esa unga eʼtiroz bildirsa, javob 10 kun ichida yozma beriladi. Oddiy reklama segmentlari bu tavsifga tushadimi, matn aytmaydi.

Javobgarlik haqida 33-modda faqat «belgilangan tartibda javobgar boʻladi» deydi, lex.uz izohi esa Maʼmuriy javobgarlik kodeksi va Jinoyat kodeksining tegishli moddalariga havola qiladi. Jarima miqdori qonunning oʻzida yoʻq.

Mulkdor va operator ishlov berish hamda himoya uchun masʼul tarkibiy boʻlinma yoki mansabdor shaxsni belgilashi shart. Qonun buning uchun alohida lavozim talab qilmaydi, faqat boʻlinma yoki shaxs belgilanib, uning ishi namunaviy tartibga muvofiq taʼminlanishini yozadi.

2026 yilda matn nimaga oʻzgardi

Qonun 2026 yilda uch marta oʻzgartirildi. OʻRQ-1125 qonuni 26 martda qabul qilindi va maʼlumotni saqlash joyi, bazani roʻyxatdan oʻtkazish hamda qonunning qoʻllanish sohasiga tegdi. Uning mohiyati alohida maqolada koʻrilgan. Oldingi tahrirda uy-roʻzgʻor maqsadida ishlov berish istisnosi «kasbiy yoki tijorat faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan holda» deb cheklangan edi, hozirgi matnda bu qayd yoʻq. Bu oʻzgarishning amaliy maʼnosini yurist baholaydi. OʻRQ-1158 qonuni 13 iyulda qabul qilinib, 3-moddaga maxsus huquqiy rejimli hududlar haqida qism qoʻshdi. OʻRQ-1174 qonuni 11 sentyabrda qabul qilinib, 25-moddadagi istisnolar roʻyxatidagi bandni oʻzgartirdi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi savollar matndan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas va tahririyat xulosasi sifatida oʻqilishi kerak:

1. Har bir formada kim mulkdor, kim operator va kim uchinchi shaxs ekani aniq yozilganmi?
2. Rozilik matnida namunaviy tartibdagi roʻyxatning qaysi bandlari bor va qaysilari yoʻq?
3. Rozilik qaytarib olinganda kim, qaysi muddatda va qayerda maʼlumotni yoʻq qiladi, agentlikdagi nusxa ham shunga kiradimi?
4. Maʼlumot uchinchi shaxsga berilganda odamga yozma xabar ketadimi va uning izi saqlanadimi?
5. SMS va qoʻngʻiroq uchun reklama qonunidagi alohida rozilik qayerda saqlanadi?