Reklama toʻgʻrisidagi qonun: qaysi kontent reklama hisoblanadi

Gipotetik holat. Kiyim doʻkoni oʻz Instagram sahifasida yangi kolleksiya rasmini joylaydi. Boshqa bir bloger shu kolleksiya haqida video qiladi va doʻkondan bepul mahsulot oladi. Uchinchi tomondan, Telegram kanal admini «obzor» yozadi va unda faqat shu doʻkonni maqtaydi. Uchalasi ham reklamami? Qonun javobni uch joyda beradi: 5-moddadagi taʼrif, 2-moddadagi istisnolar va 18-moddadagi muallif materiali qoidasi.

Gap «Reklama toʻgʻrisida»gi 2022 yil 7 iyundagi OʻRQ-776 qonuni haqida. U 2022 yil 9 sentyabrdan kuchda, lex.uz dagi eng soʻnggi tahriri 2025 yil 12 martga tegishli va 1998 yildagi eski qonunning oʻrniga kelgan.

Marketing taʼrifi va qonun taʼrifi

Amerika marketing assotsiatsiyasi reklamani biznes firmalari, notijorat tashkilotlar, davlat idoralari va shaxslar tomonidan nishon auditoriyani xabardor qilish yoki ishontirish uchun vaqt yoki joyda xabar joylashtirish deb taʼriflaydi. Bu taʼrifda toʻlov ham, begona sahifa ham shart qilinmagan. Farq shundaki, kasbiy taʼrif hech narsani istisno qilmaydi, qonun esa qamrovdan chiqarilgan holatlarni alohida sanaydi va asosiy savol shu yerda hal boʻladi.

Oʻzbekiston qonuni reklamani ancha aniq belgilaydi. 5-moddadagi taʼrifni toʻrt belgiga ajratish mumkin:

1. Axborot har qanday reklama vositasi orqali tarqatiladi.
2. Uning mazmuni Oʻzbekiston hududidagi foydalanuvchilarga qaratilgan.
3. U reklama obyektiga eʼtiborni jalb etish, unga qiziqishni shakllantirish yoki qoʻllab-quvvatlash uchun moʻljallangan.
4. Maqsad obyektni bozorda bevosita yoki bilvosita foyda olish uchun ilgari surish.

Taʼrifda «toʻlov» soʻzi yoʻq, bilvosita foyda ham yetarli. Reklama obyekti esa tovar, tadbir, texnologiya, intellektual natija boʻlishi mumkin, shuningdek jismoniy yoki yuridik shaxslar haqidagi axborot. Demak, matn boʻyicha shaxsiy brend posti ham obyekt boʻla oladi. Gipotetik misol: shifokor oʻz sahifasida foydali maslahat yozadi va oxirida qabul qiladigan klinikasi nomini eslatadi. Pul toʻgʻridan-toʻgʻri tushmaydi, lekin mijoz kelishi mumkin, bu esa bilvosita foyda belgisiga yaqin. Matn bunday holat uchun alohida qoida bermaydi.

Yana bir qoida hududga tegishli. Qonun reklama qayerda tayyorlanganidan qatʼi nazar, agar u Oʻzbekiston hududida foydalanish va tarqatishga qaratilgan boʻlsa, amal qiladi. Reklama beruvchi ham, tarqatuvchi ham bir vaqtda norezident boʻlsa, reklamani tarqatish mumkin emas, bu qoida alohida maqolada batafsil koʻrilgan.

Qonun nimani reklama hisoblamaydi

2-modda qonun amal qilmaydigan holatlarni sanaydi. Marketing uchun muhimlari quyidagilar:

• Ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining oʻz saytida yoki ijtimoiy tarmoqdagi sahifasida joylashtirilgan axborot, agar u kirganlarni tovar, assortiment va foydalanish qoidalari haqida xabardor qilish uchun moʻljallangan boʻlsa.
• Tovarni bozorda ilgari surish asosiy maqsad boʻlmagan va ijtimoiy axborot hisoblanmaydigan maʼlumot va tahliliy materiallar, jumladan bozor sharhlari, ilmiy tadqiqot va sinov natijalari.
• Qidiruv tizimlaridagi soʻrov natijalari.
• Tadbirkorlik faoliyatiga bogʻliq boʻlmagan eʼlonlar.
• Tovarning yoki uning oʻramining ustidagi axborot.

Birinchi band ijtimoiy tarmoq uchun eng muhimi. Unda ikki shart bor: sahifa ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchiga tegishli boʻlishi va axborot tanishtirish maqsadida boʻlishi kerak. Doʻkonning oʻz sahifasidagi mahsulot rasmi, assortiment va foydalanish qoidalari shu bandga tushadi. Bloger yoki boshqa tomonning sahifasi bu istisnoga tushmaydi, chunki matn ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining sahifalari haqida yozadi.

Matn bir savolga javob bermaydi. Oʻz sahifadagi aksiya eʼloni yoki sotib olishga chaqiriq «xabardor qilish» doirasidan chiqadimi, aniq aytilmagan. Bu yurist hal qiladigan joy.

Tahririyat va tahliliy material: ikki modda orasidagi chegara

Qonunda ikki qoida yonma-yon turadi. 2-modda tovarni ilgari surish asosiy maqsad boʻlmagan tahliliy materialni qamrovdan chiqaradi. 18-modda esa boshqa tomonga qaraydi: muayyan marka, nom, model yoki ishlab chiqaruvchiga eʼtiborni atayin jalb etadigan axborot, muallif va tahririyat materiali reklama deb hisoblanadi va «Reklama» ruknida joylashtirilishi kerak.

Anhor.uz 2026 yil 4 sentyabrda xabar qilgan Raqobat qoʻmitasi bayonotida ham shu mantiq bor: tijorat maqsadi koʻzlangan tahliliy maqola, sharh va fikr-mulohazalar ham reklama sifatida belgilanishi kerak. Bayonot OAV, ijtimoiy tarmoqdagi guruh va kanal administratorlari, blogerlar, vaynerlar va boshqa kontent yaratuvchilarga qaratilgan.

Demak, belgilovchi mezon format emas, asosiy maqsad. Sanoat tendensiyalari haqidagi maqola tahliliy material boʻla oladi, bitta brendni maqtaydigan va uni olishga undaydigan obzor esa reklamaga yaqin turadi. Tahririyat oʻqishi: brend nomi olib tashlanganda matn maʼnosini saqlasa, u tahliliy materialga yaqin, saqlamasa reklamaga yaqin. Bu qonundagi qoida emas, tahririyatning oʻzi taklif qilgan mezon. Gipotetik misol: doʻkon blogidagi «Zaxira hisobining uch usuli» maqolasi tahliliy boʻla oladi. «Bizdagi yagona toʻgʻri tanlov» sarlavhali, bitta mahsulotni maqtaydigan maqola esa ilgari surishga oʻtadi.

Uchta kontent, uchta oʻqish

Boshidagi holatga qaytamiz. Quyidagi oʻqish tahririyatniki, yuridik xulosa emas.

• Doʻkonning oʻz sahifasidagi post. Sahifa sotuvchiga tegishli, maqsad assortiment haqida xabar berish. Matn boʻyicha bu 2-moddadagi 9-bandga tushadi va qonun qamroviga kirmaydi.
• Blogerning videosi. Sahifa doʻkonniki emas, bloger bepul mahsulot olgan, yaʼni bilvosita foyda bor. Taʼrifning belgilari mos keladi, shuning uchun reklama sifatida koʻrilishi ehtimoli yuqori.
• Telegram admini obzori. Faqat bitta doʻkon maqtalgan va unga eʼtibor atayin qaratilgan. 18-moddadagi muallif materiali qoidasi va qoʻmita izohi bunday matnni reklamaga yaqin qoʻyadi.

Qoʻmitaning amaliyoti ham shu tomonga qaraydi. 2025 yil iyunda ijtimoiy tarmoqdagi toʻrt blogerga nisbatan, ular oʻz sahifalarida bukmekerlik xizmatini targʻib qilgani uchun, maʼmuriy javobgarlik choralari qoʻllangani va materiallar sudga yuborilgani xabar qilingan. Bu holatda gap taqiqlangan reklama haqida, lekin qoʻmita blogerning oʻz sahifasidagi tijoriy kontentni reklama deb koʻrgani aniq.

Chegara holatlari bir jadvalda

Ijtimoiy axborot: foyda maqsadi boʻlmagan kontent

Qonun reklamadan alohida ijtimoiy axborotni ham belgilaydi: foyda olishni maqsad qilmaydigan va xayriya, sogʻliq, atrof-muhit, xavfsizlik kabi sohalarda tarqatiladigan axborot. Kompaniya xayriya aksiyasi haqida post yozsa, 20-modda uning ichida muayyan tovar markalarini eslatishni va foyda maqsadini taqiqlaydi. Homiylar eslatmasi uchun ham chegara bor: radio va telekoʻrsatuvlarda eslatma uch soniyadan oshmaydi, boshqa vositalarda reklama maydonining koʻpi bilan besh foizi ajratiladi.

Internetda tarqatiladigan reklamaga ham 16-moddadagi umumiy talablar tegadi, UZ domen zonasidagi resurslar uchun esa qoʻshimcha talablar belgilanishi mumkin.

Eski gʻoya va bugungi matn

Shunday fikr bor: reklama deganda pulga olingan joy tushuniladi, demak sovgʻa qilingan mahsulotga yozilgan obzor reklama emas. Qonun matni bunday chegarani chizmaydi, chunki taʼrifda toʻlov yoʻq va bilvosita foyda ham sanaladi.

Bepul olingan mahsulot bilvosita foyda hisoblanadimi, matn bu savolni alohida yoritmaydi. Raqobat qoʻmitasi izohida esa mezon tijorat maqsadi deb koʻrsatilgan. Ikki matnni birga oʻqigan odam savolni toʻlov boʻyicha emas, kim va nima uchun foyda olayotgani boʻyicha qoʻyadi. Amaliy mezon «pul berildimi» emas, «kimga foyda tushyapti» boʻladi.

Chegara nega muhim

Kontent reklama deb topilsa, unga 16-moddadagi umumiy talablar, 18-moddadagi ajratish qoidasi va 47-moddadagi jarimalar tegadi. Qamrovdan tashqarida esa bu qonunning talablari qoʻllanmaydi. Boshqa qonunlar amal qilishi mumkinligi bu maqolada tekshirilmagan.

Kim nazorat qiladi va kim javob beradi

Reklama sohasidagi vakolatli organ Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi, uning qarorlari bajarilishi majburiy. Kun.uz xabariga koʻra, 2026 yil birinchi yarmida qoʻmita taxminan 10 ming ogohlantirish va talabnoma yuborgan. Adresatlar orasida OAV, Telegram kanallar va guruhlar,.uz sayt administratorlari hamda reklama agentliklari bor.

Qonun uch rolni ajratadi. Reklama beruvchi tovarni ishlab chiqaradi yoki sotadi, yoki reklama obyekti va mazmunini belgilab beradi, shu jumladan homiy. Reklama tayyorlovchi axborotni tarqatish uchun tayyor shaklga keltiradi. Reklama tarqatuvchi esa uni vositalar orqali yetkazadi. Bu uchalasi rezident ham, norezident ham boʻlishi mumkin. Bloger videosi misolida doʻkon reklama beruvchi, videoni kim tayyorlagan boʻlsa shu tomon tayyorlovchi, bloger sahifasi esa tarqatuvchi boʻladi.

Javobgarlik rollar boʻyicha taqsimlanadi. Reklama beruvchi tayyorlash uchun bergan axborot mazmuni uchun, tayyorlovchi reklamani tayyorlash qismi uchun, tarqatuvchi esa vaqt, joy va vosita uchun javob beradi. Reklama beruvchi, tayyorlovchi va tarqatuvchi qonunga koʻra alohida tomonlar, shuning uchun bitta sahifada ham ular har xil boʻlishi mumkin.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi savollar qonun matnidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas va tahririyat xulosasi sifatida oʻqilishi kerak:

1. Kontent kimning sahifasida chiqadi: ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining oʻz sahifasidami yoki boshqa tomonnikidami?
2. Asosiy maqsad xabardor qilishmi yoki muayyan tovarni ilgari surishmi?
3. Kimdir bundan bevosita yoki bilvosita foyda oladimi, bepul mahsulot yoki hamkorlik ham shunga kiradimi?
4. Matn aniq marka, nom yoki modelga eʼtiborni qaratadimi?
5. Mazmuni Oʻzbekiston hududidagi auditoriyaga qaratilganmi?