Qonun reklamani boshqa axborotdan shunday ajratishni talab qiladi, odam uni reklama sifatida taniy olsin. Brendga eʼtiborni atayin qaratadigan muallif va tahririyat materiali «Reklama» ruknida boʻlishi kerak. Raqobat qoʻmitasi blogerlar va kanal adminlariga «reklama» yoki «reklama huquqi asosida» yozuvini eslatdi. Ijtimoiy tarmoqdagi hamkorlik posti uchun qonunda tayyor shakl yoʻq, shuning uchun umumiy qoida qoʻllanadi.
Gipotetik holat. Bloger yangi krossovkani «sinab koʻrdim» deb story qiladi, brend esa unga mahsulot va hamkorlik haqi bergan. Yozuv yoʻq, hammasi tabiiy koʻrinadi. Qonun bu holat haqida nima deydi va Raqobat qoʻmitasi aynan nimani talab qilmoqda?
Qoida: 18-modda nima deydi
«Reklama toʻgʻrisida»gi OʻRQ-776 qonunining 18-moddasi reklamani identifikatsiya qilishga bagʻishlangan. Moddaning toʻrt qismi bor, ularni tartib bilan koʻrib chiqamiz.
- Reklama tarqatilish shakli yoki vositasidan qatʼi nazar, uni reklama sifatida aniqlash mumkin boʻladigan tarzda boshqa axborotdan ajratilgan boʻlishi kerak.
- Televideniye va radiodagi reklama boshqa dasturlardan boshlanishi va oxirida audio, video yoki boshlovchi izohi bilan ajratiladi.
- Bosma nashrdagi reklama boshqa axborotdan «Reklama» soʻzi koʻrsatilgan holda ajratiladi.
- Reklama beruvchi foyda olish maqsadida eʼlon qilgan, muayyan marka, nom, model yoki ishlab chiqaruvchiga eʼtiborni atayin jalb etadigan yoki ishlab chiqaruvchining rekvizitlarini oʻz ichiga olgan muallif va tahririyat materiali reklama hisoblanadi va «Reklama» ruknida joylashtirilishi kerak.
Birinchi qism umumiy tamoyil, qolgan uchtasi uni shakllarga ajratadi. Ijtimoiy tarmoq bosma nashr ham, telekoʻrsatuv ham emas, shuning uchun unga birinchi qism va muallif materiali haqidagi toʻrtinchi qism toʻgʻridan-toʻgʻri tegadi. Bu tahririyat oʻqishi, chunki 18-modda ijtimoiy tarmoqni tilga olmaydi. Birinchi qism «aniqlash mumkin boʻladigan tarzda» deydi, yaʼni yozuvning rasman mavjudligi emas, odam uni payqashi muhim. Yozuv uzun matnning eng pastida mayda shriftda turib, odam ochmasa koʻrmaydigan joyda boʻlsa, bu mezonga javob beradimi, matn aytmaydi.
Muhim istisno ham bor: ajratish talabi uygʻunlashtirilgan reklamaga tatbiq etilmaydi. Qonun uygʻunlashtirilgan reklama deb tovar yoki uning belgisining film, audio va video mahsulot, koʻrsatuv, asar va kompyuter oʻyinlarida eslatilishini ataydi. Bloger videosidagi integratsiya shu toifaga kiradimi, matnning oʻzida ham, qoʻmita bayonotida ham aniq javob yoʻq. Bu yurist hal qiladigan savol.
Matnda yana uch noaniqlik bor. Birinchisi, «Reklama» ruknida joylashtirish bosma nashr tushunchasi, post uchun rukn nima ekanini qonun aytmaydi, qoʻmita bayonoti esa rukn oʻrniga belgi soʻzini ishlatadi. Ikkinchisi til masalasi. 6-modda reklamani davlat tilida tarqatishni talab qiladi va chet tilidagi saytlar uchun istisno beradi. Yozuv qaysi tilda boʻlishi kerakligini 18-modda aytmaydi, qoʻmita bayonotidagi soʻzlar esa oʻzbekcha. Uchinchisi, vaqtincha koʻrinadigan kontent. Story ham reklama taʼrifidagi «har qanday vosita» ostiga tushadi, hujjat saqlash qoidasi esa reklama materiallari haqida yozadi. Bunday postning nusxasi saqlanishi kerakmi, matn aniq aytmaydi.
Format boʻyicha qisqa xarita
| Format | Qonundagi qoida | Ochiq qolgan savol |
|---|---|---|
| Televideniye va radio | Boshida va oxirida audio, video yoki izoh bilan ajratish | Homiy belgisi chegarasi televideniye va radio uchun yozilgan, ijtimoiy tarmoq haqida gap yoʻq |
| Bosma nashr | «Reklama» soʻzi bilan ajratish | Yoʻq, qoida aniq |
| Ijtimoiy tarmoq posti | Umumiy ajratish tamoyili va muallif materiali qoidasi | Yozuv joyi va tili, integratsiya statusi |
| Sovrinli aksiya | Shartlarni oldindan eʼlon qilish | Blogerning oʻz sahifasi «ochiq resurs» sanaladimi |
Qoʻmita qoidani ijtimoiy tarmoqda qanday qoʻllamoqda
2026 yil 4 sentyabrda Anhor.uz Raqobat qoʻmitasining bayonotini yoritdi. Bayonot OAV, guruh va kanal administratorlari, blogerlar, vaynerlar va boshqa kontent yaratuvchilarga qaratilgan. Unda tijorat maqsadidagi va mahsulotga qiziqish uygʻotadigan axborot reklama hisoblanishi, uni «reklama» yoki «reklama huquqi asosida» belgisi bilan ajratish kerakligi yozilgan. Tijorat maqsadi koʻzlangan tahliliy maqola, sharh va fikr-mulohazalar ham reklama sifatida belgilanishi lozim.
Qoʻmita belgisiz reklama joylashtirish holatlarini kuzatganini, shu paytgacha 20 dan ortiq guruh va kanal administratori, bloger, vayner hamda boshqa faollarga nisbatan choralar koʻrilganini yozgan. Qanday chora ekani va qachondan beri ekani bayonotda koʻrsatilmagan. Unda modda raqami ham, jarima miqdori ham keltirilmagan, faqat qonun nomi tilga olingan. Shu sababli bu maqoladagi modda raqamlari bayonotdan emas, qonun matnidan olingan.
Kun.uz 2026 yil avgustda qoʻmitaning birinchi yarim yillik natijalarini yoritdi: taxminan 10 ming ogohlantirish va talabnoma OAV, Telegram kanallar va guruhlar,.uz sayt administratorlari, reklama agentliklari va reklama beruvchilarga yuborilgan, jami taxminan 6 ming qonunbuzarlik aniqlangan. Bu raqamlar reklamaning hamma turi uchun, faqat belgilash talabi uchun emas.
Oldingi holatlar ham shu yoʻnalishni koʻrsatadi. 2025 yil iyunda qoʻmita toʻrt blogerni oʻz sahifalarida bukmekerlik xizmatini targʻib qilgani uchun maʼmuriy javobgarlikka tortib, materiallarni sudga yuborgani xabar qilingan. Bu taqiqlangan reklama haqidagi ish, lekin u qoʻmita blogerning oʻz sahifasidagi tijoriy kontentni reklama deb koʻrishini koʻrsatadi.
«Yashirin reklama» va «homiylik»: oddiy til va qonun tili
Anhor.uz sarlavhasida «yashirin reklama» deyilgan. Qonunda esa bu atamaning taʼrifi boshqacha: yashirin reklama odamning idrokiga u anglamagan holda maxsus videoilovalar yoki boshqa usullar bilan taʼsir qiladigan reklama. Belgisiz tijoriy post shu taʼrifga tushadimi, bayonotda aytilmagan. Yashirin reklama ham, qonun talablariga mos kelmaydigan boshqa reklama ham «nomaqbul reklama» sanaladi.
«Homiylik» soʻziga ham ehtiyot boʻlish kerak. Qonun homiyni sport, madaniy tadbir yoki telekoʻrsatuvni oʻtkazishga mol-mulk, pul yoki xizmat bilan hissa qoʻshadigan shaxs deb taʼriflaydi. 19-modda esa televideniye va radioda homiylar va sheriklar haqidagi axborot dastur boshida va oxirida qisqa koʻrsatilishini, belgi «Dastur homiysi» yoki «Dastur sherigi» shaklida boʻlishi mumkinligini, uning davomiyligi televideniyeda besh soniya, radioda yigirma soniyadan oshmasligini yozadi. Ijtimoiy tarmoqdagi hamkorlik posti uchun bunday tayyor shakl qonunda yoʻq.
Kim javob beradi va qanday hujjatlar saqlanadi
Reklama sohasida vakolatli organ Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi, uning qarorlari bajarilishi majburiy. 49-modda javobgarlikni rollar boʻyicha taqsimlaydi. Reklama beruvchi tayyorlash uchun bergan axborot mazmuni uchun, tayyorlovchi tayyorlash qismi uchun, tarqatuvchi esa tarqatish vaqti, joyi va vositalari uchun javob beradi. Belgi yozilishi kimning ishi ekani shartnomaga bogʻliq. Bloger bir vaqtda ham mazmunni tayyorlovchi, ham tarqatuvchi boʻlishi mumkin, brend esa reklama beruvchi boʻlib qoladi. Qonun uchala tomonni alohida javobgar deb ataydi, shuning uchun yozuvni kim qoʻyishi haqidagi kelishuv javobgarlikni bir tomonga toʻliq oʻtkazmaydi.
47-modda nomaqbul reklama berganlik uchun bazaviy hisoblash miqdorining 70 baravari miqdorida jarima belgilaydi. Belgisiz tijoriy post nomaqbul reklamaga kiradimi, matn aniq yozmaydi, ammo nomaqbul reklama taʼrifi qonun talablariga mos kelmaydigan boshqa reklamani ham qamrab oladi. Tahririyat oʻqishi shu, yuridik xulosa emas.
Hujjatlarga ham eʼtibor kerak. Reklama sohasidagi subyektlar qoʻmitaning asoslantirilgan talabiga koʻra hujjat va tushuntirishlarni talab kelgan kundan yetti kun ichida berishi shart. Reklamani tayyorlash va tarqatishga oid shartnomalar va materiallar reklama oxirgi marta eʼlon qilingan kundan uch yil, nizo boʻlsa u hal boʻlgunga qadar saqlanishi kerak.
Giveaway va tuzatish talabi
Blogerlar bilan koʻp qilinadigan yana bir format sovrinli oʻyin. 21-modda qimmatbaho sovrinlar oʻynalsa yoki qatnashish uchun harakat talab etilsa, reklama beruvchi shartlarni aksiya boshlanishidan oldin OAV da yoki ochiq internet resurslarida eʼlon qilishini yozadi. Eʼlonda qoidalar, muddatlar, sovrinlar va ularni olish tartibi, reklama beruvchi va tashkilotchining nomi, manzili va aloqa maʼlumotlari boʻlishi kerak. Internetda eʼlon qilingan shartlar aksiya tugagach kamida olti oy ochiq turishi lozim.
Qonun buzilganda esa 22-modda aksilreklamani koʻzda tutadi: qonunbuzar vakolatli organ qarori bilan va belgilangan muddatda raddiya berishi shart, u shu vositada, shu davomiylik va tartibda joylashtiriladi. Raddiya berilmasa, organ reklamani toʻxtatib turishga va shartnoma tuzgan tomonlarni xabardor qilishga haqli.
Sezdirmay yozish samaraliroqmi
Bu savolning tadqiqot tomoni bor. Eisend va hamkorlarining 2020 yildagi meta-tahlili 61 ta maqola va 57 ta maʼlumot toʻplamini birlashtirdi. Natija ikki tomonlama: reklama ekani aytilganda brendga munosabat, ishonch va manbaning bahosi pasaygan, lekin reklamani tanish, ishontirish usulini tushunish va unga qarshilik oshgan. Taʼsir yozuvning mazmuni, vaqti va odamning xabardorligiga bogʻliq boʻlgan.
Boerman va hamkorlarining Facebook tajribasida «Sponsored» yozuvi ishontirish bilimini faqat post mashhur shaxs nomidan chiqqanda faollashtirgan. Reklama ekanini anglagan odam postga ishonchsizroq boʻlgan va u haqida boshqalarga aytish niyati kamaygan. Demak, «sezdirmay yozish» fikrida haqiqat bor: yozuv taʼsirni biroz pasaytirishi mumkin. Bu tadqiqotlar Oʻzbekiston auditoriyasida oʻtkazilmagan, shuning uchun ularni mahalliy natija deb olib boʻlmaydi.
Lekin qonun masalani samaradorlik bilan hal qilmaydi. 18-modda reklama ajratilishini talab qiladi, ajratish esa odamning oʻqiyotgani reklama ekanini bilish huquqi bilan bogʻliq. Tadqiqot yozuv qanchalik zararli ekanini oʻlchaydi, qonun esa yozuv boʻlishi shartligini belgilaydi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi savollar qonun matni va qoʻmita bayonotidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas:
- Kontent uchun kimdir bevosita yoki bilvosita foyda oladimi, shartnoma yoki hamkorlik bormi?
- Qoʻmita koʻrsatgan «reklama» yoki «reklama huquqi asosida» yozuvi postning ichida odam koʻra oladigan joyda turibdimi?
- Brendga eʼtibor atayin qaratilgan muallif yoki tahririyat uslubidagi matn «Reklama» belgisisiz chiqmaydimi?
- Hamkorlik shartnomasi va nashr materiallari uch yil saqlanadimi, soʻrov kelsa yetti kunda kim javob beradi?
- Integratsiya uygʻunlashtirilgan reklama toifasiga tushadimi, buni yurist baholaganmi?
Reklamani sezdirmay joylashtirish samaraliroq boʻlishi mumkin, lekin qonun masalani samaradorlik bilan hal qilmaydi. Asosiy talab oddiy: odam oʻqiyotgani reklama ekanini bilishi kerak. Qolgan savollar shartnoma, hujjat saqlash va yozuvning joyi haqida.
Asosiy atamalar
- Reklamani ajratish
- Reklama boshqa axborotdan shunday farqlanishi kerak, odam uni reklama deb taniy olsin. Buning uchun yozuv, belgi yoki ovoz ishlatiladi.
- Reklama rukni
- Nashr yoki sahifadagi alohida boʻlim sarlavhasi. Reklama materiali shu boʻlimda, «Reklama» nomi ostida joylashadi.
- Yashirin reklama
- Qonun taʼrifida odam anglamagan holda unga maxsus usullar bilan taʼsir qiladigan reklama. Undan farq qilib, belgisiz tijoriy post oddiy tilda ham shunday ataladi.
- Uygʻunlashtirilgan reklama
- Tovar yoki uning belgisining film, koʻrsatuv, asar yoki oʻyin ichida eslatib oʻtilishi. Qonun unga ajratish talabini qoʻymaydi.
- Homiy
- Tadbir yoki koʻrsatuvga mol-mulk, pul yoki xizmat bilan hissa qoʻshadigan shaxs. Qonunda bu atama ijtimoiy tarmoqdagi hamkorlik postini emas, asosan tadbir va dasturlarni bildiradi.
- Reklama beruvchi
- Reklama qilinayotgan tovarni ishlab chiqaradigan yoki sotadigan tomon, shuningdek reklama mazmunini belgilab bergan shaxs.
- Reklama tarqatuvchi
- Reklamani odamlarga yetkazadigan tomon. Masalan, sahifa yoki kanal egasi.
- Nomaqbul reklama
- Qonun talabiga mos kelmaydigan reklama. Unga notoʻgʻri, axloqsiz, yashirin va belgilash qoidasini buzgan reklama kiradi.
- Bazaviy hisoblash miqdori
- Qonunlarda jarima va boshqa toʻlovlarni hisoblash uchun ishlatiladigan davlat belgilagan birlik. Jarima shu birlikning necha baravari ekani bilan yoziladi.
- Vakolatli organ
- Qonun ijrosini nazorat qiladigan davlat idorasi. Reklama sohasida bu Raqobat qoʻmitasi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Oʻzbekiston Respublikasining «Reklama toʻgʻrisida»gi Qonuni, OʻRQ-776, 2022 yil 7 iyun, 2022 yil 9 sentyabrdan kuchda, 2025 yil 12 martdagi tahrir (OʻRQ-1046). lex.uz https://lex.uz/docs/6052631 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Anhor.uz. Yashirin reklama uchun bloger va kanal adminlariga chora koʻrilishi mumkin. 2026 yil 4 sentyabr. Raqobat qoʻmitasi bayoniga tayanadi. https://anhor.uz/uzl/news/yashirin-reklama-bloger-kanal-admin-chora (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Kun.uz. Reklama bozorida minglab qonunbuzilishlar aniqlandi. 2026 yil 26 avgust. https://kun.uz/news/2026/08/26/reklama-bozorida-minglab-qonunbuzilishlar-aniqlandi (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Anhor.uz. Bloggerlar va vaynerlarga bukmeker reklamasi uchun chora koʻrildi. 2025 yil 23 iyun. Raqobat qoʻmitasi xabariga tayanadi. https://anhor.uz/uzl/news/bloger-vaynerlarga-reklama/ (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Eisend M., van Reijmersdal E. A., Boerman S. C., Tarrahi F. A Meta-Analysis of the Effects of Disclosing Sponsored Content. Journal of Advertising, 2020, 49(3), 344–366. DOI 10.1080/00913367.2020.1765909 https://doi.org/10.1080/00913367.2020.1765909 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Boerman S. C., Willemsen L. M., Van Der Aa E. P. This Post Is Sponsored: Effects of Sponsorship Disclosure on Persuasion Knowledge and Electronic Word of Mouth in the Context of Facebook. Journal of Interactive Marketing, 2017, 38(1), 82–92. DOI 10.1016/j.intmar.2016.12.002 https://doi.org/10.1016/j.intmar.2016.12.002 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)