Nomaqbul va taqqoslama reklama: qonun nimani taqiqlaydi

2025 yil avgustida Raqobat qoʻmitasi YandexGo UB kompaniyasining Yandex Market reklamasi boʻyicha qaror chiqardi. Rolikda qahramon uzum dastasini ushlab «Bu marketmi?!» deb soʻraydi, oʻtkinchilar salbiy munosabat bildiradi, javobda esa «Yoʻq, bu boshqa market» deyiladi. Uzum Market shikoyat qilgan edi. Qoʻmita rolikni notoʻgʻri taqqoslash deb topdi, jarima solmadi, lekin reklamani bir oy ichida olib tashlashni buyurdi. Shu holat chegarani koʻrsatish uchun qulay: raqobatchi faqat ishora bilan koʻrsatilgan boʻlsa ham, taqqoslash boʻlishi mumkin.

Nomaqbul reklama: qonun toʻrt nomni ajratadi

«Reklama toʻgʻrisida»gi qonunning 5-moddasi nomaqbul reklamani bitta jumla bilan taʼriflaydi: notoʻgʻri, axloqsiz va yashirin reklama, shuningdek bu qonun talablariga mos kelmaydigan boshqa reklama. Oxirgi qism eng keng. Qonun talabini buzgan har qanday reklama taʼrif boʻyicha nomaqbul sanaladi, 16-modda esa nomaqbul reklamaga yoʻl qoʻyilmasligini aniq yozadi.

Yashirin reklamaning taʼrifi texnik koʻrinadi. Belgisiz tijoriy post shu taʼrifga tushadimi, bu «Reklama» yozuvi haqidagi alohida maqolada koʻrib chiqilgan, bu yerda esa faqat toifaning oʻzi nomlanadi.

Notoʻgʻri reklamaning taʼrifida «boʻrttirib yuborilishi» soʻzi turadi. Qonun «eng yaxshi» iborasini nomlab taqiqlamaydi, ammo boʻrttirish va tekshirib boʻlmaydigan daʼvo shu taʼrifga yaqin turadi. Raqobat qoʻmitasi 2025 yil yanvarida Ucell reklamasida «shishiruvchi yoki notoʻgʻri soʻzlar» topilganini yozgan va moliyaviy jarima solgan, jarima miqdori xabarda koʻrsatilmagan. Kompaniyaga buzilishlarni tuzatish va kelgusida takrorlamaslik buyurilgan, qaror ustidan qoʻmitaning Apellyatsiya kengashiga yoki sudga shikoyat qilish mumkin.

Axloqsiz reklama taʼrifi tor ham, keng ham koʻrinadi. U didga emas, qonundagi aniq belgilarga tayanadi: haqoratli soʻz, tasvir yoki oʻxshatish boʻlishi kerak. 5-modda uni haqoratli soʻz, tasvir va oʻxshatishlar bilan insoniylik va axloq normalarini buzadigan reklama deb yozadi. 16-modda esa alohida taqiq qoʻshadi: milliy va oilaviy anʼanalarga, axloq va maʼnaviyatning umum qabul qilingan normalariga zid shakl, ibora va obrazlarni ishlatish mumkin emas. Qoʻmitaning 2026 yil birinchi yarim yillik hisobotida dori vositalari va tibbiy buyumlar reklamasining bir qismida milliy, oilaviy va axloqiy normalarga zid tasvir yoki soʻz topilgani, davlat organining xulosasi esa bitta reklama videosini shunday deb baholagani yozilgan.

Taqqoslash: uch shart bir vaqtda bajariladi

Qonun qiyosiy reklamani raqobatchini yoki raqobatdosh tovarni bevosita yoki bilvosita aniqlashtiradigan reklama deb belgilaydi. Demak, raqobatchi nomi atalmasa ham, uni tanib olish mumkin boʻlsa, reklama qiyosiy hisoblanadi. YandexGo rolikida raqobatchiga uzum dastasi orqali ishora qilingan va obrazlar Uzum Marketning oldingi reklamalariga oʻxshagan.

Qiyosiy reklamaga 16-modda yoʻl ochadi, lekin uch shart bilan:

1. Reklama beruvchi taqqoslashning ishonchliligini faktik dalillar bilan koʻrsata olishi kerak.
2. Reklama foydalanuvchini chalgʻitmasligi va chalgʻitishi mumkin boʻlmasligi kerak.
3. Reklama raqobatchining ishchanlik obroʻsiga, tovar belgisiga, firma nomiga, tovariga yoki faoliyatiga putur yetkazmasligi kerak.

Birinchi shart eng koʻp savol tugʻdiradi. Gipotetik misol: ustaxona «bizning yetkazish boshqalardan tezroq» deb yozadi. Bu daʼvoni isbotlash uchun qaysi hudud, qaysi davr, qaysi buyurtma turi va qaysi raqobatchilar olinganini koʻrsatish kerak boʻladi. Dalil boʻlmasa, reklama uchinchi shartdan oldin birinchisida toʻxtaydi.

Dalil kimning zimmasida turishi 12-moddada yozilgan. Zarur boʻlsa, reklama beruvchi reklama tayyorlovchi yoki tarqatuvchining talabiga koʻra reklama axborotining ishonchliligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishi shart. Demak, agentlik yoki kanal egasi «raqobatchidan tezroq» degan matnni joylashtirishdan oldin dalilni soʻrashga qonun boʻyicha haqli, reklama beruvchi esa uni berishga majbur.

Dalilni soʻrash tartibi ham matnda bor. Vakolatli organ asoslangan talab yuborsa, reklamaga oid faoliyat subyektlari hujjat va tushuntirishlarni talab kelgan kundan boshlab yetti kun ichida taqdim etishi shart, reklamaga doir hujjat va materiallar esa oxirgi eʼlondan keyin uch yil saqlanadi.

Ikkinchi qonun: notoʻgʻri taqqoslash

Reklama qonuni yagona matn emas. 2023 yil 3 iyuldagi «Raqobat toʻgʻrisida»gi OʻRQ-850 qonunining 21-moddasi insofsiz raqobatni taqiqlaydi va uning ichida ikkita harakatni ajratadi. Birinchisi raqobatchini obroʻsizlantirish: tovarning sifati, isteʼmol xossalari, qoʻllanish sharti, kutiladigan natijasi yoki sotuv shartlari, shu jumladan bahosi haqida yolgʻon, noaniq yoki buzib koʻrsatilgan maʼlumot tarqatish.

Ikkinchisi notoʻgʻri taqqoslash. Qonun uni shunday taʼriflaydi: raqobatchini yoki uning tovarini ustunlik haqida tasavvur hosil qiluvchi soʻz yoki ramz bilan solishtirish, bunda tovarning xolisona tasdiqqa ega boʻlgan tavsifi yoki taqqoslash parametrlari koʻrsatilmaydi. Amalda bu degani, «bizniki yaxshiroq» deyish yetmaydi, qaysi oʻlchov boʻyicha yaxshiroq ekanini aytish kerak.

Qoʻmitaning 2025 yil avgustdagi qarori aynan shu moddaga tayangan. Qoʻmita reklamani olib tashlashni va buni tasdiqlovchi hujjatlarni 14 avgustgacha taqdim etishni talab qilgan. Qaror reklama qonuniga emas, raqobat qonuniga asoslangani eʼtiborga loyiq. Taraflar qaror ustidan qoʻmitaning Apellyatsiya kengashiga yoki sudga shikoyat qilishi mumkin.

Ikkala matn bir-biriga havola qilmaydi. 21-moddaning matnida «reklama» soʻzining oʻzi yoʻq, u har qanday raqobatchiga nisbatan harakatni taqiqlaydi. Reklama qonuni esa raqobatchi obroʻsiga putur yetkazmaslikni qiyosiy reklama shartlaridan biri sifatida koʻrsatadi. Bitta reklama ikkala matn nuqtai nazaridan baholanishi mumkin, qaysi yoʻl qoʻllanishi esa aniq holatga bogʻliq, bu tahririyat oʻqishi.

Jadvaldagi iboralar qonun matnidagi uch mezonga qoʻyilgan oddiy savollar, hukm emas. Haqiqiy reklama, uning joyi, tarqatilgan vaqti va dalillari bilan birga koʻrilganda, natija boshqacha chiqishi mumkin.

Taqiqlar roʻyxati: 16-moddaning uchinchi qismi

Taqqoslashdan tashqari, 16-moddada reklamada taqiqlanadigan holatlar roʻyxati bor. Marketing uchun ahamiyatlilari quyidagilar:

• Jinsi, irqi, millati, tili, dini yoki ijtimoiy mavqeiga qarab kamsitish, shuningdek boshqa shaxslarning tovarlarini badnom qilish.
• Jismoniy shaxsning nomi yoki tasvirini uning roziligisiz ishlatish.
• Tovar davlat organlari yoki ularning mansabdor shaxslari tomonidan maʼqullanganini koʻrsatish.
• Axborot mazmunini buzishi mumkin boʻlgan chet el soʻzlari va iboralarini ishlatish.
• Tovar haqidagi muhim maʼlumotni yashirish yoki oʻqishni qiyinlashtiradigan qilib berish, agar bunda mazmun buzilib odam chalgʻisa.
• Boshqa tovar reklamasidagi umumiy yechim, matn, tasvir yoki musiqani aynan takrorlash, agar mualliflik qonunchiligida boshqacha qoida boʻlmasa.
• Reklama qilinishi taqiqlangan tovarning belgisiga adashtirib yuboradigan darajada oʻxshash belgi bilan boshqa tovarni reklama qilish.
• Bahoni chet el valyutasida koʻrsatish.

Oxirgi band qisqa va istisnosiz yozilgan: bahoni chet el valyutasida koʻrsatish taqiqlanadi. Moddaning shu bandida shart ham, chegara ham yoʻq. Soʻm bahosining yonida dollar ham yozilsa, bu band unga tegadimi, matn bu savolga javob bermaydi. Bunday holatni yurist talqin qiladi.

Qanday jazo kutiladi

Jazo tomoni alohida maqolada yoritilgan, bu yerda faqat qisqa xarita beriladi. Nomaqbul reklama berganlik uchun reklama qonunining 47-moddasi bazaviy hisoblash miqdorining yetmish baravari miqdorida jarima belgilaydi. Maʼmuriy javobgarlik kodeksining 178¹-moddasi ikkinchi qismi esa fuqarolar va mansabdor shaxslar notoʻgʻri reklama berganda bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan yetti baravarigacha jarima solinishini yozadi.

Atamalar bir xil emas va bu eʼtiborni talab qiladi. Reklama qonuni 47-moddada «nomaqbul reklama» deydi, kodeksning 178¹-moddasi ikkinchi qismi «notoʻgʻri reklama» deydi. Nomaqbul reklama kengroq tushuncha: unga notoʻgʻri reklama ham kiradi. Isteʼmolchini tovarning isteʼmolga oid xususiyati yoki sifati haqida chalgʻitish esa kodeksning 178-moddasida alohida nomlangan. U yerda jarima fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining uch baravaridan yetti baravarigacha, mansabdor shaxslarga yetti baravaridan oʻn baravarigacha belgilangan.

Yandex Market holati koʻrsatadiki, buzilish topilishi har doim jarimaga olib kelmaydi. Qoʻmita iqtisodiy taʼsirni past baholab, moddiy zarar isbotlanmaganini aytdi va faqat reklamani olib tashlashni buyurdi.

Matndan chiqadigan savollar

Quyidagi savollar qonun matnidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas.

1. Reklamada raqobatchi nomi atalmagan boʻlsa ham, uni tanib olish mumkinmi?
2. Ustunlik aytilgan boʻlsa, uning yonida tekshirib boʻladigan oʻlchov, davr va hudud koʻrsatilganmi, bu hujjat bilan tasdiqlanadimi?
3. Dalil hujjatlari reklama oxirgi marta chiqqandan keyin uch yil saqlanadimi?
4. Baho koʻrsatilgan boʻlsa, unda chet el valyutasi yoki unga ishora bormi?
5. Raqobatchining tovar belgisi yoki firma nomi uning obroʻsiga putur yetkazadigan tarzda ishlatilmayaptimi?