Reklama qonunbuzarligi: jarimalar, javobgar tomonlar va aksilreklama

Gipotetik holat: brend agentlikka reklama buyurtma beradi, agentlik uni tayyorlaydi, bloger esa oʻz sahifasida joylashtiradi. Rolikda tasdiqlanmagan ustunlik daʼvosi bor. Kim jarima toʻlaydi va qancha? Qonun javobni bitta joyda bermaydi: javobgarlik «Reklama toʻgʻrisida»gi qonundan, Maʼmuriy javobgarlik kodeksidan va isteʼmolchi huquqlari qonunidan kelib chiqadi.

Ikki jarima tizimi: yuridik shaxs va fuqaro

Reklama qonunining 47-moddasi moliyaviy sanksiyalarni bazaviy hisoblash miqdorining baravari bilan beradi. Moddaning keyingi qismlari reklamaga oid faoliyat subyekti boʻlgan yuridik shaxslar haqida gapiradi: ular aybini tan olsa, sanksiyani vakolatli organ qoʻllaydi, nizo boʻlsa masalani sud hal qiladi. Fuqarolar va mansabdor shaxslar uchun jarimalar esa Maʼmuriy javobgarlik kodeksining 178¹-moddasida alohida yozilgan. Bu taqsimot tahririyat oʻqishi.

Bazaviy hisoblash miqdori davlat belgilaydigan hisob birligi. Kodeksning 25-moddasiga koʻra, jarima huquqbuzarlik sodir etilgan vaqtdagi, davom etayotgan huquqbuzarlikda esa u aniqlangan vaqtdagi miqdordan kelib chiqib belgilanadi. Shu sababli maqolada soʻmdagi hisob yoʻq: kerakli sanadagi miqdor lex.uz sahifasida koʻrinadi.

Ochiq hisob bilan oldingi misolga qaytaylik. Agar rolik nomaqbul reklama deb topilsa va brend yuridik shaxs sifatida 47-modda ostida javob bersa, jarima bazaviy miqdorning yetmish baravari boʻladi. Agar bloger fuqaro sifatida kodeksning ikkinchi qismi ostida javob bersa, miqdor besh baravardan yetti baravargacha. Farq oʻn-oʻn toʻrt marta. Qaysi yoʻl qoʻllanishi esa buzilishni kim sodir etgani va qaysi norma ostida baholanishiga bogʻliq, bu tahririyat hisobi, hukm emas.

Jarimani kim belgilashi 8-moddada yozilgan. Vakolatli davlat organi, yaʼni Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi, quyidagilarni bajaradi:

• Reklamaga oid faoliyat subyektlariga hujjat va materiallarni taqdim etish haqida soʻrov yuboradi.
• Reklama qonunchiligi talablarining buzilishi hollarini aniqlaydi va ularni bartaraf etish choralarini koʻradi.
• Zarur boʻlganda ekspertlar va mutaxassislarni jalb qilib, xulosa va izoh oladi.
• Moliyaviy sanksiyalar qoʻllash haqida qonunchilikda belgilangan tartibda qaror qabul qiladi.

Uning oʻz vakolati doirasidagi qarorlari davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari, mahalliy hokimiyat va xoʻjalik yurituvchi subyektlar uchun bajarilishi majburiy. Shu sababli organning koʻrsatmasini muddatida bajarmaslik 178¹-moddaning birinchi qismida alohida jazolanadi.

47-modda: jarima mavzu boʻyicha pogʻonalanadi

Jadvaldan koʻrinadiki, pogʻonalar zarar miqdoriga emas, buzilish mavzusiga qarab tuzilgan. Eng yuqori jarima qonun taqiqlagan yoki cheklagan mahsulotni reklama qilish uchun, undan keyin nomaqbul reklama uchun, soʻng alkogol, tamaki, qurol va tashqi reklama tartibi uchun turadi. Eng past pogʻona voyaga yetmaganlar, dori vositalari va bolalar oziq-ovqati reklamasiga tegishli.

47-moddaning oxirida yana bir qoida bor. Moliyaviy sanksiya qoʻllanishi reklamaga oid faoliyat subyekti boʻlgan yuridik shaxsni vakolatli organning qarori yoki koʻrsatmasini bajarish majburiyatidan ozod qilmaydi. Yaʼni jarima toʻlangani buzilishning oʻzini tugatmaydi, organ qarori yoki koʻrsatmasini bajarish, masalan reklamani tuzatish talabi saqlanadi.

Kodeksning 178¹-moddasi: kimga va nima uchun

Modda «Reklama toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish» deb nomlangan, uch qismdan iborat va uchalasi ham fuqarolar hamda mansabdor shaxslarga qaratilgan. Birinchi qism hujjat bilan bogʻliq. Reklama qonuni vakolatli organning asoslangan talabiga koʻra hujjat va tushuntirishlarni yetti kun ichida berishni yozadi, reklamaga oid hujjatlar esa oxirgi eʼlondan keyin uch yil saqlanadi. Shu muddatni oʻtkazib yuborish yoki atayin notoʻgʻri maʼlumot berish birinchi qismga tushadi.

Ikkinchi qism mazmunga tegishli: notoʻgʻri reklama, tashqi reklamani joylashtirish tartibini buzish, aksilreklamadan bosh tortish yoki taqiqlangan mahsulotni reklama qilish. Uchinchi qism takroriy buzilish haqida: birinchi yoki ikkinchi qismdagi huquqbuzarlik jazo qoʻllanilgandan keyin bir yil ichida takrorlansa, jarima koʻpayadi.

Kodeksning 271-moddasi 11-bandi 2026 yil aprelida yangi tahrirda berilgan va u ishni boshlashga toʻsiq boʻladigan holatni belgilaydi. Qoida tadbirkorlik subyektining mansabdor shaxsi yoki xodimiga, shuningdek tadbirkorlik bilan shugʻullanuvchi fuqaroga tegadi. Ular 178¹-moddaning birinchi yoki ikkinchi qismidagi huquqbuzarlikni birinchi marta sodir etgan boʻlsa va buzilishni aniqlangan paytdan boshlab oʻttiz kun ichida ixtiyoriy bartaraf etsa yoki zararni qoplasa, ish yuritish boshlanmaydi. Fuqarolarning hayoti yoki sogʻligʻiga zarar yetgan holatlar bundan mustasno. Band 2026 yil 21 apreldagi OʻRQ-1138 qonuni bilan tahrir qilingan.

Kim javob beradi: 49-modda va hujjatlar zanjiri

49-modda javobgarlikni uch tomonga bogʻlaydi. Reklama beruvchi tayyorlash uchun bergan axborot mazmuni uchun javob beradi, agar buzilish tayyorlovchi yoki tarqatuvchining aybi bilan boʻlgani isbotlanmasa. Tayyorlovchi tayyorlash qismi uchun, tarqatuvchi esa vaqt, joy va vositalar uchun javob beradi.

Eski taxmin shunday: reklamani agentlik yoki bloger tayyorlagan, shuning uchun javobgarlik ularda. Matn boshqacha yozadi: javobgarlikdan qutulish uchun buzilish tayyorlovchi yoki tarqatuvchining aybi bilan boʻlgani isbotlanishi kerak. Yaʼni isbotlash yuki reklama beruvchining zimmasida turadi.

Bu taqsimot hujjatlar bilan birga ishlaydi. Reklama beruvchi tayyorlovchi yoki tarqatuvchi talabiga koʻra reklama axborotining ishonchliligini tasdiqlovchi hujjatlarni berishi shart. Tayyorlovchi va tarqatuvchi esa litsenziya, ruxsat va sertifikatni talab qilishi mumkin. Hujjat soʻralganda uni bermaslik yuqorida koʻrilgan 178¹-moddaning birinchi qismiga olib borishi mumkin.

Jarimadan tashqari fuqarolik tomoni ham bor. Isteʼmolchi huquqlari qonuni notoʻgʻri reklama oqibatida sotib olingan tovar tufayli isteʼmolchiga yetkazilgan zararni ishlab chiqaruvchi, ijrochi yoki sotuvchi toʻliq hajmda qoplashi lozimligini yozadi. Bu jarimaga qoʻshimcha, uning oʻrnini bosmaydigan alohida yoʻl.

Aksilreklama: raddiya berish majburiyati

«Kontrreklama» soʻzi qonunda yoʻq, qonun «aksilreklama» deydi va uni 5-moddada alohida taʼriflaydi. Bu notoʻgʻri reklama keltirib chiqargan yoki keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan oqibatlarni tugatish maqsadida tarqatiladigan raddiya. 22-modda tartibni quyidagicha belgilaydi:

1. Qonun buzilgani vakolatli organ tomonidan aniqlansa, qonunbuzar organning qaroriga binoan va u koʻrsatgan muddatda aksilreklamani amalga oshirishi shart.
2. Aksilreklama raddiya berilayotgan reklama qaysi vositada chiqqan boʻlsa, oʻsha vositada, shu davomiylik, makon va joyda beriladi.
3. Aksilreklamaning mazmuni qonunbuzarlikni aniqlagan organ bilan kelishiladi.
4. Aksilreklama bilan bogʻliq xarajatlarni qonunbuzar qoplaydi.
5. Muddatda bajarilmasa, organ reklamani toʻliq yoki qisman toʻxtatib turishga va qonunbuzar bilan shartnoma tuzgan taraflarni xabardor qilishga haqli.

Aksilreklama ixtiyoriy ham berilishi mumkin, organ yoki sud qaroriga binoan ham. Rad etish esa alohida jazolanadi: 47-modda uni nomaqbul reklama bilan bir pogʻonaga qoʻyadi, kodeksning 178¹-moddasi ikkinchi qismi esa fuqarolar va mansabdor shaxslarga nisbatan buni alohida holat sifatida yozadi.

Amaliyotda jarimagacha yetmaydigan holatlar ham koʻp

Raqobat qoʻmitasi 2026 yil birinchi yarmida reklama boʻyicha 13 500 dan ortiq tekshiruv oʻtkazgan va qariyb 6 ming holatda buzilish aniqlagan. Jami 83 subyektga taʼsir choralari qoʻllangan, taxminan 10 ming ogohlantirish va talabnoma esa ommaviy axborot vositalari, Telegram kanal va guruhlari, UZ domendagi saytlar maʼmurlari, reklama agentliklari, reklama beruvchilar, ishlab chiqaruvchilar va tarqatuvchilarga yuborilgan. Ikki raqam bir xil narsani sanamaydi, ammo ogohlantirishlar choralardan koʻp boʻlgani koʻrinib turibdi. Xabarda jarima miqdorlari keltirilmagan.

Alohida holatlarda jarima yoʻq ham. 2025 yil avgustdagi YandexGo UB qarorida qoʻmita buzilishni topgan, lekin moliyaviy sanksiya qoʻllamagan, chunki iqtisodiy taʼsirni past baholab, moddiy zarar isbotlanmaganini aytgan. Ish raqobatchining shikoyati bilan boshlangan, yaʼni jarayon faqat qoʻmitaning oʻz tekshiruvidan iborat emas. Reklamani olib tashlash va hujjat taqdim etish buyurilgan, qaror ustidan shikoyat qilish yoʻli esa qoʻmitaning Apellyatsiya kengashi yoki sud.

Boshqa tomondan, jarima ham qoʻllangan. 2025 yil iyulida qoʻmita reklama materiallarida qonunbuzarlikka yoʻl qoʻygan korxonalarga nisbatan moliyaviy jarima qoʻllash qarorlari qabul qilinganini xabar qilgan, jarima miqdorlari berilmagan. Ijtimoiy tarmoqdagi uchta blogerga nisbatan esa qimor reklamasi uchun maʼmuriy bayonnoma rasmiylashtirilgan, materiallar sudga yuborilgan.

Matndan chiqadigan savollar

Quyidagi savollar qonun va kodeks matnidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas, faqat matnni oʻqish usuli.

1. Reklama kim nomidan chiqqan: yuridik shaxs nomidanmi yoki fuqaro, mansabdor shaxs nomidanmi?
2. Buzilish mavzusi 47-moddadagi qaysi pogʻonaga yoki kodeksning qaysi qismiga yaqin?
3. Reklamaning mazmuni, tayyorlanishi va joylashtirilishi uchun kim javob berishi shartnomada yozilganmi?
4. Reklama axborotining ishonchliligini tasdiqlovchi hujjatlar yetti kun ichida taqdim etilishi uchun saqlanadimi?
5. Buzilish birinchi marta sodir etilgan boʻlsa, uni oʻttiz kun ichida ixtiyoriy bartaraf etish imkoni ochiqmi?