Tannarx hisoblash: ABC va vaqtga asoslangan ABC (TDABC)

Horngren darsligida restoran hisobi haqida oddiy misol bor. Toʻrt hamkasb ovqatlandi, jami hisob 108 birlik, teng boʻlinsa har biriga 27 toʻgʻri keladi. Lekin Emma atigi 15 birlikka yegan, James esa 42 birlikka. Teng boʻlish Emmani 12 birlikka ortiqcha toʻlatadi va Jamesning 15 birlik qismini boshqalar zimmasiga yuklaydi. Tannarxni hisoblashda ham shu hol takrorlanadi: umumiy xarajatni mahsulotlar orasida teng yoki hajmga qarab boʻlish tez va qulay, ammo kimdir ortiqcha toʻlaydi, kimdir arzonga qutuladi.

Oʻrtacha taqsimlash qanday xato beradi

Darslik buni keng oʻrtacha hisoblash deb ataydi. Hazil bilan unga «yeryongʻoq moyi» usuli ham deyiladi: xarajat hamma mahsulotga bir tekis surtiladi, garchi mahsulotlar resursdan turlicha foydalansa ham. Natijada mahsulot yo kam baholanadi, yo ortiqcha: birinchisi resursni koʻp sarflaydi, lekin hisobotda tannarxi past koʻrinadi, ikkinchisi esa aksincha.

Oqibati jiddiy: kam baholangan mahsulotga sotish bahosi past qoʻyiladi va ayrim savdolar aslida zarar keltiradi. Ortiqcha baholangan mahsulot qimmat qoʻyilib, bozor ulushini raqobatchiga beradi. Eng yomoni, rahbar eʼtibor beradigan mahsulot notoʻgʻri boʻlib qoladi: tannarxi aslida normal mahsulotni «qimmat» deb tuzatishga urinadi, resursni koʻp yutayotganini esa sezmaydi.

Robin Cooper va Robert Kaplan buni 1988 yilda Harvard Business Review jurnalida yozdi. Ularning aytishicha, koʻp mahsulot sotadigan kompaniyalar baho, mahsulot tarkibi va texnologiya qarorlarini buzilgan xarajat axborotiga tayanib qabul qiladi. Muqobil axborot odatda boʻlmaydi, shuning uchun muammo faqat raqobatbardoshlik va foyda pasayganda aniqlanadi. Horngren esa bu muammoning tarixini koʻrsatadi: mahsulot turi kam va bilvosita xarajat kichik boʻlganda oddiy taqsimlash yetarli aniq edi. Xilma-xillik va bilvosita xarajat oshgach, noaniqlik ham oshdi.

ABC: xarajat avval faoliyatga, keyin mahsulotga

ABC, yaʼni faoliyatga asoslangan tannarx hisobi, 1980-yillarning oʻrtasida bir necha Harvard Business School keysi va maqolalari orqali kiritilgan. Darslikda uning mohiyati shunday: xarajat bir umumiy ombordan emas, bir jinsli xarajat guruhlaridan taqsimlanadi, taqsimlash asosi sifatida esa faoliyatning haqiqiy sababi, yaʼni xarajat haydovchisi olinadi. Masalan, sozlash xarajati partiyalar soniga bogʻliq, mahsulot soniga emas.

Darslikdagi Plastim kompaniyasi misolida aynan shu koʻrinadi. Kompaniya ikki xil linza ishlab chiqaradi: oddiy S3 va murakkab CL5. Dastlab sozlash xarajati bevosita mehnat soatiga qarab taqsimlangan. S3 shu soatlarning 75 foizini ishlatgani uchun unga sozlash xarajatining katta qismi yozilgan, vaholanki S3 uchun 500 sozlash soati kerak, CL5 uchun esa 1500 soat. Natijada oddiy linza ortiqcha baholangan.

Darslik ABC dagi xarajatlarni toʻrt pogʻonaga ajratadi. Birlik darajasidagi xarajat har bir dona bilan oshadi, masalan stanok energiyasi. Partiya darajasidagi xarajat bir guruh mahsulotga tegishli, masalan sozlash yoki sifat tekshiruvi. Mahsulotni qoʻllab-quvvatlash xarajati mahsulot turiga tegishli va dona yoki partiya sonidan mustaqil, masalan loyihalash. Korxonani qoʻllab-quvvatlash xarajati butun tashkilotga tegishli, masalan bino ijarasi va rahbariyat ish haqi. Oxirgisi bilan mahsulot orasida sabab-oqibat aloqasini topish qiyin, shuning uchun baʼzi kompaniyalar uni mahsulotlarga umuman taqsimlamay, foydadan alohida summa sifatida ayirib qoʻyadi.

Quyidagi misol gipotetik, pul birligi shartli. Ikki mahsulot, A va B, har biriga 100 bevosita mehnat soati ketadi. Umumiy bilvosita xarajat 1000 birlik: shundan 600 sozlash, 400 qolgan xarajatlar. A 2 partiyada, B 10 partiyada ishlab chiqariladi.

A: 2 partiya × 50 = 100 sozlash plyus 200 qolgan = 300. B: 10 × 50 = 500 plyus 200 = 700. Teng taqsimlashda ikkalasiga 500 yozilardi. Demak, B ni 200 birlikka arzon, A ni 200 birlikka qimmat koʻrsatgan boʻlardik. Darslikdagi atama bilan, bu xarajatlar oʻzaro subsidiya: biri ortiqcha toʻlab, ikkinchisini qoplaydi.

Nega ABC koʻp joyda toʻxtab qoldi

Usul mantiqiy koʻrinadi, ammo amalda qiyin chiqdi, va Kaplan bilan Anderson buning sabablarini birma-bir sanaydi. Faoliyatlarga xarajatni taqsimlash uchun xodimlardan vaqtining necha foizini nimaga sarflaganini surishtirish kerak, bu ishning oʻzi qimmat. Bir yirik bank brokerlik boʻlimida modelni toʻldirish uchun 70 ming xodim oyiga bir marta soʻrovnoma topshirgan, maʼlumot yigʻishga 14 ta toʻliq stavkali xodim ajratilgan. Bir yirik taqsimotchi kompaniya modelni yangilash uchun bir necha oy va oʻn ikkita xodim sarflagan.

Modelni ushlab turish ham qiyin, chunki har yangi faoliyat qoʻshilganda xarajatni qaytadan taqsimlash kerak boʻladi. Tent ishlab chiqaruvchi Hendee Enterprises kompaniyasining avtomatlashtirilgan ABC modeli 40 boʻlim, 150 faoliyat va 10 ming buyurtma boʻyicha xarajatni hisoblashga uch kun sarflagan. Mualliflar yana yashirin xato topadi: xodimlar vaqtini foizda aytganda, yigʻindi har doim 100 boʻladi, bekor turgan vaqt esa deyarli aytilmaydi. Natijada stavkalar quvvat toʻliq ishlayotgandek hisoblanadi, ammo bu odatiy emas. Harvard Business Review maqolasi ham koʻp rahbarlar ABC ni keng joriy etmoqchi boʻlib, xarajat va xodimlar noroziligi sababli voz kechganini yozadi.

TDABC: ikkita taxmin va vaqt tenglamasi

Kaplan va Anderson 2003 yilda ishchi maqolada, 2004 yilda esa Harvard Business Review jurnalida yengillashtirilgan variantni taklif qildi: vaqtga asoslangan ABC, TDABC. Unda faqat ikkita taxmin kerak. Birinchisi, bir daqiqa quvvatning xarajati: boʻlimning umumiy xarajati amaliy quvvatga boʻlinadi. Ikkinchisi, har bir faoliyat necha daqiqa olishi. Amaliy quvvat nazariy quvvatning taxminan 80 yoki 85 foizi deb olinadi, chunki odam tanaffus qiladi, mashina tuzatishga turadi. Mualliflar aniqlikka haddan tashqari intilmaslikni ham tavsiya qiladi: maqsad 5 dan 10 foizgacha xato bilan toʻgʻri boʻlish.

Ularning oʻz misoli shunday. Mijozlarga xizmat boʻlimi har chorakda 560 ming birlik xarajat qiladi. Boʻlimda 28 xodim ishlaydi, har biri chorakda taxminan 25 ming daqiqa amaliy quvvat beradi, jami 700 ming daqiqa. Bir daqiqa quvvatning xarajati 560 000 / 700 000 = 0,80 birlik. Uch faoliyat bor: buyurtmani qayta ishlash 40 daqiqa, shikoyat bilan ishlash 220 daqiqa, mijozning kredit tekshiruvi 250 daqiqa. Eski ABC usulida xodimlar vaqtini 70, 10 va 20 foizga ajratgan edi.

TDABC stavkalari pastroq, sababi esa hisobda koʻrinadi: chorakda 578 600 daqiqa ishlangan, bu 700 ming daqiqalik quvvatning 83 foizi. Faoliyatlarga 462 880 birlik yozildi, 560 000 ning qolgan 97 120 birligi esa ishlatilmagan quvvatga tegishli. Eski usul bu qismni ham mahsulot va mijozlarga yuklab yuborgan edi. Yangi usulda esa ishlatilmagan quvvat alohida satr, rahbar uni qisqartirish yoki kelajak oʻsishga saqlab qoʻyishni oʻzi hal qiladi.

Murakkab hollar uchun vaqt tenglamasi bor, mualliflarning misoli esa shunday: kimyoviy mahsulotni joʻnatishga tayyorlash standart idishda 0,5 daqiqa oladi, maxsus idish 6,5 daqiqa qoʻshadi, havo orqali joʻnatish yana 0,2 daqiqa. Har kombinatsiya uchun alohida faoliyat ochish shart emas, tenglama yetadi. Mualliflarning aytishicha, usul ERP va mijozlar bilan ishlash tizimlaridagi maʼlumotlardan oziqlanishi, tez oʻrnatilishi va oson yangilanishi mumkin. Bular mualliflarning oʻz daʼvolari. 2007 yilda ular usul haqida alohida kitob chiqardi, kitobda Kemps, Charles Schwab, ATB Financial kabi kompaniyalar va bir universitet misollari keltirilgan.

Tanqid va cheklovlar

Mustaqil baholash boshqacha ohangda. Michel Gervais, Yves Levant va Charles Ducrocq 2010 yilda TDABC ni uzoq muddatli kuzatuv asosida baholadi. Ularning xulosasi: usul ABC ning murakkabligini qisman hal qiladi, lekin oʻz zaif tomonlari bor. Vaqtni oʻlchash, usulning asosi, muammoli chiqdi. Standart va haqiqiy xarajat orasida ikkilanish saqlanib qoldi. Xarajat guruhlarining bir jinsliligi yetarli eʼtibor olmagan. Mualliflarning fikricha, quvvat xarajatini hisoblash yangilik emas va TDABC koʻrsatgan chetlanish aslida faoliyat hajmi chetlanishidir. Ular usulning haqiqiy maqsadi mehnat vaqtini nazorat qilish boʻlishi mumkin degan taxminni ham ilgari suradi.

Horngren boshqa yoqdan yondashadi va uning fikricha, ABC bilvosita xarajat umumiy xarajatning katta qismini tashkil qilganda yoki mahsulotlar bilvosita resursni turlicha talab qilganda eng foydali. Asosiy xarajati oʻlchovlarni oʻtkazish va yangilab turishdagi qiyinchilik. Tahririyat xulosasi: har kompaniyaga ABC kerak emas. Xarajatlari asosan bevosita boʻlgan va mahsulotlari bir-biriga oʻxshash kompaniya oddiy taqsimlash bilan ham yetarli aniqlikka erishishi mumkin.

Oʻzbekiston: ikki xil tannarx bir vaqtda

Oʻzbekistonda mahsulot tannarxining tarkibi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan nizomda belgilangan. Unda ishlab chiqarish tannarxiga bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar, mehnat xarajatlari va boshqa xarajatlar, jumladan ishlab chiqarish xususiyatiga ega ustama xarajatlar kiradi. Sotish va boshqarish xarajatlari esa davr xarajatlari hisoblanadi. Nizomning maqsadlaridan biri soliq solinadigan bazani toʻgʻri aniqlash ekani ham yozilgan.

ABC esa boshqa maqsadga xizmat qiladi: u rahbar qarori uchun tuziladi. Horngren shuni taʼkidlaydi: zaxira qiymati uchun faqat ishlab chiqarish xarajatlari olinadi, baho va assortiment qarorlari uchun esa barcha funksiyalarning xarajatlari ham kiritiladi. Shuning uchun ABC natijasi buxgalteriya tannarxi bilan mos tushmasligi mumkin. Tahririyat xulosasi: bu xato emas, ikki hisob ikki savolga javob beradi, farqni esa yozib qoʻyish kerak.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar manbalardan kelib chiqqan tahririyat mulohazasi, sinovdan oʻtgan retsept emas. Kichik hajm uchun elektron jadval yetadi.

1. Eng katta bilvosita xarajat guruhini toping, masalan ombor, sozlash yoki buyurtmalarni qayta ishlash. Horngren mezoniga koʻra, ABC aynan shunday xarajat katta boʻlganda foydali.
2. Uni uch-beshta faoliyatga boʻling va har biri uchun sababni tanlang: partiya soni, buyurtma soni yoki daqiqa.
3. Bir daqiqa quvvat xarajatini hisoblang: boʻlim xarajatini nazariy quvvatning 80 foiziga boʻling. Faoliyat vaqtini kuzatib oʻlchang, soʻrovnomaga tayanmang.
4. Ishlatilmagan quvvatni alohida satrda koʻrsating. Bu qaror qabul qilish uchun muhim axborot: quvvatni qisqartirish yoki oʻsishga saqlash.
5. Natijani buxgalteriya tannarxi bilan solishtiring va farqning sababini yozib qoʻying.