Moliyaviy hisob tashqi oʻquvchilar uchun oʻtgan davr natijasini koʻrsatadi. Boshqaruv hisobi rahbarga kelgusi qarorlar uchun kerakli axborotni beradi va tashqi qoidalarga qatʼiy bogʻlanmaydi. IMA, CIMA va AICPA taʼriflari bir-biridan qisman farq qiladi, ammo hammasi qaror qabul qilish va qiymat yaratishga urgʻu beradi. Kichik biznes uchun asosiy qoida oddiy: har bir hisobot bitta aniq qarorga xizmat qilsin va uni tayyorlash xarajati foydadan oshmasin.
1981 yilda Amerika buxgalterlarining milliy uyushmasi boshqaruv hisobining keng tan olingan birinchi taʼrifini eʼlon qildi. Keyinchalik bu uyushma Boshqaruv buxgalterlari instituti, qisqacha IMA, nomini oldi. 2008 yil dekabrda IMA yangi taʼrif chiqardi. Ikki matn orasidagi farq katta: birinchisi axborotni tayyorlash jarayonini tasvirlaydi, ikkinchisi esa buxgalterni rahbarning qaror qabul qilishdagi hamkori deb ataydi.
Bitta raqam, ikki xil savol
Moliyaviy hisob bunday savolga javob beradi: kompaniya davr davomida qancha topdi va buni tashqi oʻquvchilarga qanday koʻrsatish kerak? Boshqaruv hisobining savoli boshqa: ertaga nima qilamiz? Horngren darsligi bu farqni aniq yozadi. Moliyaviy hisob investorlar, banklar, nazorat organlari va yetkazib beruvchilar uchun hisobot beradi, boshqaruv hisobi esa tashkilot rahbarlariga maqsadlarga erishish uchun qaror qabul qilishda yordam beradi.
| Belgi | Boshqaruv hisobi | Moliyaviy hisob |
|---|---|---|
| Maqsad | Rahbarlarga qaror qabul qilishda yordam berish | Tashkilotning moliyaviy holatini tashqi tomonlarga yetkazish |
| Asosiy foydalanuvchi | Tashkilot rahbarlari | Investorlar, banklar, nazorat organlari, yetkazib beruvchilar |
| Yoʻnalish | Kelajakka qaragan, masalan keyingi yil byudjeti | Oʻtgan davrga qaragan |
| Qoidalar | Umumqabul qilingan tamoyillarga amal qilishi shart emas, xarajat va foyda solishtiriladi | Qoidalarga muvofiq tuziladi va mustaqil auditor tasdiqlaydi |
| Davr va kesim | Soatlikdan oʻn besh yigirma yilgacha, mahsulot, boʻlim, hudud kesimida | Choraklik va yillik, asosan butun kompaniya boʻyicha |
| Xulq-atvorga taʼsir | Rahbar va xodimlar xatti-harakatiga taʼsir qilish uchun yaratiladi | Asosan voqealarni qayd etadi, ammo mukofot natijaga bogʻliq boʻlgani uchun taʼsir qiladi |
Bitta muhim nuqta bor: balans, foyda va zarar hisoboti hamda pul oqimlari hisoboti ikkala hisobda ham ishlatiladi, shuning uchun farq hisobot nomida emas, maqsadda va erkinlik darajasida. Darslik oddiy mezon ham beradi: birinchi savol, bu axborot rahbarga ishida qanday yordam beradi, ikkinchi savol, uni olishning foydasi xarajatidan katta emasmi?
Boshqaruv hisobi qaysi qarorlarga xizmat qiladi
Horngren boshqaruv hisobining ishini uch vazifada koʻradi. Birinchisi, strategiyani tanlash, rahbarlarga yetkazish va amalga oshirish. Ikkinchisi, mahsulot loyihasi, ishlab chiqarish va marketing qarorlarini bir-biriga moslash. Uchinchisi, natijani baholash.
Bu mavhum gap emas, darslikda aniq misol bor: Amazon internetda kitob sotib muvaffaqiyat qozongach, Barnes and Noble kompaniyasining boshqaruv buxgalterlari yuqori rahbarlarga onlayn savdo uchun axborot texnologiyalari tuzilmasini qurishning bir necha yoʻlini xarajat va foyda jihatidan solishtirib berdi. Kichik kompaniyada qarorlar boshqacha koʻrinadi, ammo turi shu: qaysi mahsulotni ushlab qolish, qachon xodim olish, omborxona ijarasini uzaytirish yoki yoʻqmi.
Darslik yana bir nozik joyni qayd etadi. Mahsulot tannarxini hisoblash ikkala hisobga ham xizmat qiladi: moliyaviy hisobga zaxira qiymatini aniqlash uchun, boshqaruv hisobiga esa sotish bahosini belgilash va qaysi mahsulotni targʻib qilishni hal qilish uchun. Shuning uchun muallif boshqaruv hisobi bilan tannarx hisobi orasidagi chegara aniq emasligini yozadi va kitobda bu atamalarni koʻpincha bir maʼnoda ishlatadi.
Taʼrif qanday oʻzgardi: 1981 yildan 2023 yilgacha
1981 yilgi taʼrifga koʻra, boshqaruv hisobi rahbarlar uchun moliyaviy axborotni aniqlash, oʻlchash, yigʻish, tahlil qilish va yetkazish jarayoni edi. Rahbar bu axborotdan reja tuzishda, baholashda va nazoratda foydalanadi. Taʼrifga yana aksiyadorlar, kreditorlar va nazorat organlari uchun hisobot tayyorlash ham kirgan. Demak, ikki hisob orasidagi chegara hozirgidek aniq emasdi.
2008 yilgi IMA taʼrifi boshqacha yoziladi. Uning boshlanishi shunday:
Management accounting is a profession that involves partnering in management decision-making...
IMA, 2008 yil taʼrifi, Accounting Today xabari orqali
Oʻzbekchasi: boshqaruv hisobi rahbar bilan birga qaror qabul qilishni oʻz ichiga olgan kasbdir. Taʼrif davom etib, reja va natijani boshqarish tizimlarini ishlab chiqishni hamda moliyaviy hisobot va nazoratda mutaxassislik berishni ham sanaydi. Maqsad aniq: tashkilot strategiyasini shakllantirish va amalga oshirishda rahbarga yordam berish. IMA taʼrifni qonunlar, globallashuv va texnologiya oʻzgargani uchun yangilaganini aytgan.
Birinchi taʼrif ishni tasvirlaydi, ikkinchisi esa kasbning oʻrnini belgilaydi, va polshalik tadqiqotchi Anna Szychta bu oʻzgarishni xizmat qiluvchi rolidan strategik hamkor roliga oʻtish deb baholaydi.
Britaniyaning CIMA instituti 2005 yilgi rasmiy terminologiyasida boshqaruv hisobini boshqaruv jarayonining ajralmas qismi deb atagan. Uning maqsadi daromadli va notijorat tashkilotlarning manfaatdor tomonlari uchun qiymat yaratish, himoya qilish, saqlash va oshirishdir. Demak, IMA kasb va hamkorlikni oldinga suradi, CIMA esa qiymat va manfaatdor tomonlarni. Ikki taʼrif bir-birini rad etmaydi, faqat urgʻu boshqa joyda.
Bu farq amaliyotga ham tegadi: hisobchini axborot yetkazuvchi deb bilgan rahbar undan faqat hisobot kutadi, hisobchini qaror hamkori deb bilgan rahbar esa uni rejalashtirish yigʻilishiga chaqiradi va oldindan savol beradi. Bu tahririyat mulohazasi, manbada aytilgan gap emas.
| Yil | Kim chiqargan | Taʼrifning asosiy fikri |
|---|---|---|
| 1981 | Amerika buxgalterlarining milliy uyushmasi, keyinroq IMA | Rahbarlar uchun moliyaviy axborotni aniqlash va yetkazish jarayoni, boshqa foydalanuvchilar uchun hisobot ham kiradi |
| 2005 | CIMA | Hisob va moliyaviy boshqaruv tamoyillari bilan manfaatdor tomonlar uchun qiymat yaratish, boshqaruvning ajralmas qismi |
| 2008 | IMA | Kasb: qaror qabul qilishda hamkorlik, reja va natija tizimlari, moliyaviy hisobot va nazoratda mutaxassislik |
| 2014 | AICPA va CIMA | Qaror uchun muhim moliyaviy va nomoliyaviy axborotni topish, tahlil qilish, yetkazish va ishlatish |
2014 yilda AICPA va CIMA birgalikda Global boshqaruv hisobi tamoyillarini chiqardi. Ularning taʼrifi qisqa: boshqaruv hisobi qaror uchun muhim moliyaviy va nomoliyaviy axborotni topish, tahlil qilish, yetkazish va ishlatishdir, maqsadi esa tashkilot uchun qiymat yaratish va saqlash. Bu taʼrif 2023 yilgi ikkinchi nashrda ham oʻzgarmadi.
Kichik misol: bitta foyda, ikki xulosa
Misol gipotetik, pul birligi shartli. Ulgurji doʻkon bir oyda uch toifa mahsulot sotdi, moliyaviy hisobot esa barcha tushum va xarajatni qoʻshib bitta foyda chiqaradi. Boshqaruv hisobi shu xarajatlarni toifalar boʻyicha ajratib koʻradi.
| Toifa | Tushum | Tovar tannarxi | Yetkazish va saqlash | Foyda |
|---|---|---|---|---|
| Oziq-ovqat | 500 | 400 | 30 | 70 |
| Maishiy kimyo | 300 | 210 | 20 | 70 |
| Idish-tovoq | 200 | 150 | 60 | −10 |
| Jami | 1000 | 760 | 110 | 130 |
Moliyaviy hisobotda hammasi joyida: umumiy foyda 130 birlik. Boshqaruv hisobida esa idish-tovoq toifasi 10 birlik zarar keltirayotgani koʻrinadi. Sababi tovarning oʻzida emas: hajmi katta mahsulotni olib kelish va omborda saqlash qimmatga tushmoqda va foydaning hammasini yeb qoʻymoqda. Endi rahbarda aniq tanlov bor: sotish bahosini oshirish, buyurtmani yirikroq qilish yoki bu toifani qisqartirish.
Moliyaviy hisobot bu holatda faqat bitta javob beradi: foyda bor. Rahbar uchun bu yetarli emas, chunki jami raqam uchta savolni ochiq qoldiradi: qaysi toifa foyda keltiryapti, qaysi biri foydani yeb qoʻymoqda va zararli toifani qisqartirsa umumiy natija qanday oʻzgaradi? Aynan shunday savollar boshqaruv hisobining ishi.
Bir narsani unutmaslik kerak: yetkazish xarajatini toifalarga qanday taqsimlash tanlovga bogʻliq va bu tanlov natijani oʻzgartiradi, taqsimlash usullari esa tannarx hisoblash haqidagi maqolada alohida koʻrib chiqiladi.
Qayerda xato qilinadi
Amalda boshqaruv hisobi asosan besh joyda adashadi.
- Moliyaviy hisobotni yetarli deb hisoblash. Moliyaviy hisob muhim, lekin kelajak haqidagi qaror uchun yetarli asos bermaydi, chunki u oʻtgan faoliyatga qaraydi.
- Hamma narsani hisoblashga urinish. Har yangi hisobotning foydasi uni tayyorlash xarajatidan katta boʻlishi kerak.
- Tashqi qoidalarning yoʻqligini tartibsizlik bilan adashtirish. Darslik ichki hisobotlar umumiy qoidalarga amal qilishi shart emasligini yozadi. Tahririyat xulosasi: shuning uchun kompaniya oʻz qoidasini yozib qoʻyishi va davrdan davrga oʻzgartirmasligi kerak, aks holda raqamlarni solishtirib boʻlmaydi.
- Raqamning odamlar xatti-harakatiga taʼsirini hisobga olmaslik. Darslikka koʻra, boshqaruv hisobotlari rahbarlar va xodimlar xulq-atvoriga taʼsir qilish uchun yaratiladi, moliyaviy hisobot esa mukofot orqali taʼsir qiladi.
- Mahsulot tannarxini har maqsad uchun bir xil hisoblash. Zaxira qiymatini aniqlashda faqat ishlab chiqarish xarajatlari olinadi. Sotish bahosini belgilash kabi qarorlarda esa boshqa funksiyalarning xarajatlari ham kiritiladi.
Bugungi amaliyot: hisobchi axborot tizimining loyihachisiga aylanmoqda
Boshqaruv hisobchisining ishi oʻzgardi: Szychta yozishicha, XXI asr boshidan axborotni tayyorlash vazifalarining katta qismini korxona resurslarini boshqarish tizimlari, yaʼni ERP, bajarmoqda. Buxgalter esa axborot yetkazuvchidan hisob tizimini loyihalovchiga aylanmoqda. Shu tufayli savol ham oʻzgaradi: raqam qayerdan olinishi endi asosiy muammo emas, qaysi raqam qaysi qarorga kerakligi muhimroq.
Szychta yana bir narsani eslatadi. 1990-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab kasb vakillariga uchta yangi rol taklif qilingan. Birinchisi, kompaniya natijasini boshqarish, rejalashtirish va byudjetlashning masʼul egasi boʻlish. Ikkinchisi, korporativ boshqaruvda xavfni boshqarish, ichki nazorat va moliyaviy hisobotni qoʻllab-quvvatlovchi mutaxassis boʻlish. Uchinchisi, tashkilotning raqobat kuchini oshirishga yordam beradigan xarajat boshqaruvi eksperti boʻlish.
Global tamoyillar hujjati boshqaruv hisobini moliya va boshqaruv chorrahasida turadigan fan deb ataydi. Uning fikricha, bu fan tashkilotni boshqarish, natijani nazorat qilish va yaxshilash uchun ishlatilishi kerak.
Oʻzbekistonda ham shunday. “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonun rahbarga ichki hisob va hisobot tizimini ishlab chiqishni majburiyat qilib qoʻyadi, ammo boshqaruv hisobining shakli va qoidasini belgilamaydi. Bu haqda keyingi maqolada alohida gap boradi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan kelib chiqqan tahririyat mulohazasi. Ular sinovdan oʻtgan retsept emas.
- Rahbar qabul qiladigan qarorlarni yozib chiqing: sotish bahosi, assortiment, xarid, ish haqi. Hisobot shu qarorlarga javob berishi kerak, aksincha emas.
- Har qaror uchun bitta ichki hisobot tanlang va uni har oy bir xil shaklda yuriting. Qoidalar yozilgan boʻlsa, davrlarni solishtirish mumkin.
- Ichki hisobot raqamlarini buxgalteriya hisobi bilan taqqoslab turing. Umumiy foyda mos kelsin, farq esa faqat taqsimlash qoidalaridan chiqsin.
- Yangi hisobot qoʻshishdan oldin Horngren mezonini tekshiring: u rahbarga ishida yordam beradimi va foydasi xarajatidan katta emasmi.
Moliyaviy hisob qancha topganingizni koʻrsatadi, boshqaruv hisobi esa nima qilish kerakligiga yordam beradi. Taʼriflar yillar davomida oʻzgardi, lekin maqsad bir: rahbar yaxshiroq qaror qabul qilsin. Oʻzingizdan soʻrang: bu hisobot qaysi qarorga xizmat qiladi?
Asosiy atamalar
- Boshqaruv hisobi
- Rahbarlar qaror qabul qilishi uchun tayyorlanadigan ichki hisob. U kelajakka qaraydi va tashqi qoidalarga qatʼiy bogʻlanmaydi.
- Moliyaviy hisob
- Kompaniya natijasini investor, bank va nazorat organlariga koʻrsatadigan hisob. U belgilangan qoidalarga koʻra tuziladi.
- IMA
- Boshqaruv buxgalterlari instituti, Amerikadagi kasbiy uyushma. 2008 yilda boshqaruv hisobining yangi taʼrifini chiqargan.
- CIMA
- Britaniyadagi boshqaruv buxgalterlarining kasbiy instituti. Boshqaruv hisobini qiymat yaratish bilan bogʻlab taʼriflaydi.
- AICPA
- Amerikadagi sertifikatlangan buxgalterlar instituti. 2014 yilda CIMA bilan birga global tamoyillar hujjatini chiqargan.
- Tashqi foydalanuvchi
- Hisobotni kompaniyadan tashqarida oʻqiydigan odam: investor, bank, soliq yoki nazorat organi, yetkazib beruvchi.
- Ichki hisobot
- Faqat kompaniya ichida, rahbarlar uchun tuziladigan hisobot. Uning shaklini kompaniyaning oʻzi tanlaydi.
- ERP
- Korxonaning savdo, ombor, xarid va hisobini bitta tizimda yuritadigan dastur. Boshqaruv hisobotlari uchun raqamlarni shu yerdan olish mumkin.
- Tannarx
- Mahsulot yoki xizmatni tayyorlash va yetkazishga ketgan xarajat yigʻindisi. Qaysi xarajat kirishi hisobning maqsadiga bogʻliq.
- Xarajat va foyda solishtirish
- Yangi hisobotni tayyorlash uchun ketadigan mehnat va pulni undan olinadigan foyda bilan taqqoslash. Foyda kam boʻlsa, hisobot kerak emas.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Accounting Today, IMA Redefines Management Accounting, 2008 yil 12 dekabr (IMA ning 2008 yilgi Statement on Management Accounting hujjati haqidagi xabar, taʼrif matni bilan). https://www.accountingtoday.com/news/ima-redefines-management-accounting (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Anna Szychta, Definicja rachunkowosci zarzadczej w ujeciu ewolucyjnym (Boshqaruv hisobi taʼrifi: evolyutsion yondashuv), Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wroclawiu, nr 513, 2018, 383–394 b., DOI 10.15611/pn.2018.513.36. https://dbc.wroc.pl//Content/47159/PDF/Szychta_Definicja_Rachunkowosci_Zarzadczej_w_Ujeciu_Ewolucyjnym_2018.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Charles T. Horngren, Srikant M. Datar, Madhav V. Rajan, Cost Accounting: A Managerial Emphasis, 14-nashr, Global Edition, Pearson Education, 2012, 1-bob (25–28 b.) va 5-bob. https://vera.staff.unri.ac.id/files/2015/11/Cost-Accounting-A-Managerial-Emphasis-by-Horngren-Datar-Rajan-14th-Global-Edition.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- AICPA & CIMA, Global Management Accounting Principles: Improving decisions and building successful organisations, 1-nashr, 2014 yil oktyabr, 1, 2 va 6-boʻlimlar. https://eclass.aueb.gr/modules/document/file.php/LOXR285/Yliko_Peraitero_Meletis/global-management-accounting-principles.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- David Hackett, GMAP 2.0: Revised guidance for a rapidly changing world, FM Magazine (AICPA & CIMA), 2024 yil 31 yanvar. https://www.fm-magazine.com/news/2024/jan/gmap-2-0-revised-guidance-for-a-rapidly-changing-world/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonuni, 1996 yil 30 avgust, 279-I son, 2016 yil 13 apreldagi OʻRQ-404 bilan yangi tahrirda, 2 va 7-moddalar, lex.uz. https://lex.uz/acts/-90762 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)