Oʻzbekistonda moliyaviy va boshqaruv hisobi: MHXS, BHMS va ichki hisobot

2025 yil 15 sentyabrda Prezident PQ-282 qaroriga imzo chekdi. Qaror kuchga kirgan 17 dekabrda 2020 yilgi PQ-4611 qarorining birinchi bandi oʻz kuchini yoʻqotdi. Bu band aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sugʻurta tashkilotlari va yirik soliq toʻlovchilarni 2021 yildan boshlab Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga, qisqacha MHXS ga, oʻtishga majbur qilgan edi. Uning oʻrniga yangi tartib keldi. Bu tartib boshqaruv hisobiga bevosita tegmaydi, ammo kompaniya qaysi hisobotni kimga va qanday qoidada berishini oʻzgartiradi.

Uch tushuncha: BHMS, MHXS va boshqaruv hisobi

BHMS bu Buxgalteriya hisobining milliy standartlari. Ularni davlat tasdiqlaydi va tashkilotlar moliyaviy hisobotni shu standartlar boʻyicha tuzadi. MHXS esa xalqaro standartlar, inglizchasi IFRS. Ular Xalqaro buxgalteriya standartlari kengashi tomonidan chiqariladi va Oʻzbekistonda maxsus tartibda tan olinadi. Uchinchi tushuncha, boshqaruv hisobi, birinchi ikkitasidan boshqa turdagi hisob: u tashqi oʻquvchi uchun emas, rahbar uchun yuritiladi.

Muhim kuzatuv shu: biz tekshirgan beshta rasmiy hujjat matnida, yaʼni Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunda, PQ-4611 va PQ-282 qarorlarida, xarajatlar tarkibi nizomida va 9-son BHMS da «boshqaruv hisobi» iborasi uchramaydi. Bu davlat uni taqiqlaydi degani emas, shunchaki uning shakli qonun bilan belgilanmagan.

Qonun nimani talab qiladi

Asosiy hujjat bu 1996 yil 30 avgustdagi Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun. Lex.uz saytida u 2016 yil 13 apreldagi OʻRQ-404 bilan yangi tahrirda qabul qilingan deb koʻrsatilgan, biz ochgan sahifada keyingi oʻzgartirishlar koʻrinmaydi. Qonun buxgalteriya hisobining maqsadini foydalanuvchilarni oʻz vaqtida toʻliq va aniq moliyaviy axborot bilan taʼminlash deb belgilaydi. Vazifalar orasida hisobvaraqlarda toʻliq maʼlumot shakllantirish, moliyaviy va soliq hisobotlarini tuzish va, alohida, samarali boshqarish maqsadida buxgalteriya maʼlumotlarini umumlashtirish sanalgan.

Ikkinchi qoida rahbarga tegishli. Rahbar ichki hisob va hisobot tizimi ishlab chiqilishini, tashqi foydalanuvchilar uchun moliyaviy hisobot tayyorlanishini hamda soliq hisobotlari tayyorlanishini taʼminlashi shart. Qonun «ichki hisob» deganda nimani nazarda tutishini sanamaydi. Analitik hisobni yuritish tartibi esa buxgalteriya hisobi subyekti tomonidan mustaqil belgilanadi. Shu joy boshqaruv hisobi uchun eng muhim: qonun maydonni ochiq qoldiradi.

Uchinchi qoida foyda bilan pul orasidagi farqni tushuntiradi: daromad va xarajatlar toʻlov yoki pul tushgan sanadan qatʼi nazar, qaysi davrga tegishli boʻlsa, oʻsha hisobot davrida aks ettiriladi. Bu masala pul oqimi va foyda farqi haqidagi maqolada kengroq yoritilgan.

Moliyaviy hisobotning tarkibi ham aniq: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar hisoboti, pul oqimlari hisoboti, xususiy kapital hisoboti va izohlar. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining hisoboti soddalashtirilgan shaklda tuziladi. Hisobot soliq organlariga, mulkdorlarga va statistika organlariga topshiriladi, yillik hisobot esa manfaatdor banklar, birjalar, investorlar va kreditorlar uchun ochiq.

MHXS ga oʻtish: 2020 va 2025 yillar

PQ-4611 qarori 2020 yil 24 fevralda chiqdi. Uning maqsadi xorijiy investorlarni zarur axborot bilan taʼminlash va xalqaro moliya bozorlariga kirishni osonlashtirish edi. Birinchi band aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sugʻurta tashkilotlari va yirik soliq toʻlovchilarga 2021 yil 1 yanvardan MHXS boʻyicha hisob yuritishni, 2021 yil yakunidan esa shu standartlar boʻyicha hisobot tuzishni belgilagan. Bundan tashqari, ular buxgalteriya xizmatida xalqaro sertifikatga yoki MHXS fanidan imtihon natijasiga ega kamida uch nafar mutaxassis boʻlishini taʼminlashi lozim edi.

Qarorning ikkinchi bandi ixtiyoriy yoʻl ochadi: MHXS boʻyicha hisobotni oʻz xohishi bilan tuzgan tadbirkorlik subyekti milliy standartlar boʻyicha hisobot topshirishdan ozod etiladi. Moliya vazirligi MHXS ni joriy etuvchi vakolatli organ qilib belgilangan. 2021 yil aprelda yangilangan IFRS Foundation profili ham shu holatni tasdiqlaydi va ikkita narsani qoʻshadi. Birinchisi, MHXS matnini tan olish tartibi uchun Vazirlar Mahkamasi 2020 yil 24 avgustda 507-son qarorini qabul qilgan. Ikkinchisi, kichik korxonalar uchun moʻljallangan IFRS for SMEs standarti oʻsha paytda qabul qilinmagan, shuning uchun ular milliy standartlarda qolgan.

Qaror raqami manbalarda har xil yoziladi. Lex.uz uni PQ-4611 deb ataydi, IFRS Foundation profili esa Resolution No. 4611 deb yozadi. 2026 yilgi vazirlik xabarida PQ-282 va PP-282 shakllari aralash uchraydi. Gap bitta hujjat haqida.

PQ-282 oradagi kamchilikni toʻldirdi. Qaror jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar deb nomlangan yangi toifani joriy qiladi: faoliyat turi, aktivlar hajmi, yillik tushum, xodimlar soni yoki iqtisodiy va ijtimoiy taʼsiri tufayli keng doiradagi manfaatdor tomonlarga ega tijorat tashkilotlari. Vazirlikning 2026 yil fevral xabariga koʻra, bu toifaga birjadagi kompaniyalar, tijorat banklari, mikromoliya tashkilotlari, toʻlov tizimi operatorlari, investitsiya fondlari, birjalar va muayyan mezonlarga javob beradigan davlat korxonalari kiradi. Mezonlar 2025 yil 27 dekabrdagi qoʻshma qaror bilan tasdiqlangan.

Tartib quyidagicha ishlaydi. Mezonlarga javob bergan tashkilot har yili 1 iyulgacha reyestrga kiritiladi. Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1 yanvaridan u MHXS asosida hisob yuritadi, navbatdagi, ikkinchi yil yakuniga koʻra esa hisobotni MHXS boʻyicha tuzib, auditor xulosasi bilan eʼlon qiladi. 2026 yil 1 yanvardan reyestr elektron shaklda yuritiladi va hukumat portalida eʼlon qilinadi. Qarorning oʻzida «ikkinchi yil» qaysi yildan sanalishi misol bilan koʻrsatilmagan, shuning uchun aniq sanani hisoblashdan oldin hujjat matnini oʻqish kerak.

Reyestrga kirmagan kompaniya uchun yoʻl ixtiyoriy: hisobot yilida MHXS ga oʻtishga qaror qilgan yuridik shaxs keyingi hisobot yilining 1 martigacha soliq toʻlovchining shaxsiy kabineti orqali oʻtish sanasini koʻrsatib xabarnoma yuboradi.

Kichik biznes: milliy standartlar yangilanmoqda

Kichik va xususiy tadbirkorlik uchun qonunda soddalashtirilgan standart nazarda tutilgan va lex.uz izohida u 20-son BHMS deb koʻrsatilgan. Ammo milliy tizim qotib qolgani yoʻq. PQ-282 Iqtisodiyot va moliya vazirligiga 2026 yil 1 martgacha milliy standartlarni kichik va oʻrta biznes uchun MHXS ga uygʻunlashtirib, Moliyaviy hisobotning milliy standartlarini joriy etish boʻyicha takliflar kiritishni topshirdi. 2026 yil 11 aprelda shunday birinchi standart roʻyxatdan oʻtdi: «Moliyaviy hisobotni tayyorlash asoslari: hisob siyosati va hisob baholari». Vazirlik uni mamlakatdagi yuridik shaxslarning aksariyatiga, baʼzi istisnolar bilan, tatbiq etiladi deb yozgan.

Eski standartlar ham yangilanyapti. Masalan, pul oqimlari hisoboti haqidagi 9-son BHMS ning yangi tahriri 2025 yil 1 yanvardan kuchga kirgan va 1998 yilgi tahrir oʻz kuchini yoʻqotgan. Uning mazmuni pul oqimi va foyda farqi haqidagi maqolada koʻrib chiqiladi.

Uzoq muddatli yangilik esa qonunning oʻzi. PQ-282 Iqtisodiyot va moliya vazirligiga 2025 yil oxirigacha «Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot toʻgʻrisida»gi yangi qonun loyihasini tayyorlashni topshirdi. 2026 yil 2 iyulda vazirlik huzuridagi institutda bu loyiha ekspertlar bilan muhokama qilindi. Qatnashchilar moliyaviy hisobot faqat soliq maqsadiga xizmat qilmasligi, balki investor, kreditor va aksiyadorlar uchun ishonchli manba boʻlishi kerakligini taʼkidladi. Biz koʻrgan manbalarda loyihaning keyingi taqdiri yoʻq, shuning uchun qonun qabul qilingan yoki yoʻqligini aytib boʻlmaydi.

Boshqaruv hisobi qonundan tashqarida emas, qonun yonida

Boshqaruv hisobining shakli erkin, deb yozadi Horngren ham: ichki hisobotlar belgilangan tamoyillarga amal qilishi shart emas, asosiy savollar esa ikkita: axborot rahbarga ishida yordam beradimi va uning foydasi xarajatidan katta emasmi. Ammo erkinlik tartibsizlikni anglatmaydi. Boshqaruv hisobotining raqamlari xuddi shu boshlangʻich hujjatlar va registrlardan olinadi, ularni esa qonun majburiy rekvizitlar bilan talab qiladi. Shuning uchun ichki hisobot buxgalteriya hisobi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlanishi kerak. Bu tahririyat xulosasi.

Tannarx masalasida chegara yana aniqroq. Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan nizom xarajatlarni ishlab chiqarish tannarxiga kiradigan va davr xarajatlariga kiradigan turlarga ajratadi. Nizomning maqsadi sifatida ikki narsa koʻrsatilgan: rentabellik va bozor raqobatbardoshligini aniqlash uchun xarajatlar haqida toʻliq axborot shakllantirish hamda soliq solinadigan bazani toʻgʻri aniqlash. Lex.uz da bu hujjatning oxirgi tahriri 2022 yil 5 aprel sanasi bilan koʻrinadi.

Demak, buxgalteriyadagi tannarx ham soliq, ham hisobot maqsadiga moslangan. Rahbarning qarori uchun esa boshqacha ravishda taqsimlangan xarajat kerak boʻlishi mumkin: Horngren darsligi zaxira qiymatini hisoblashda faqat ishlab chiqarish xarajatlari olinishini, baho va assortiment qarorlari uchun esa barcha funksiyalarning xarajatlari kiritilishini yozadi. Boshqacha aytganda, ikki hisob bir xil raqam bermasligi mumkin va bu xato emas.

Qayerda xato qilinadi

• Soliq yoki moliyaviy hisobotni boshqaruv hisoboti oʻrnida ishlatish. Ular boshqa maqsadga moslangan va qaror uchun yetarli tafsilot bermaydi.
• Reyestrni kuzatmaslik. Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestri har yili 1 iyulgacha yangilanadi, kompaniya mezonlarga yetib qolganini oʻz vaqtida bilishi kerak.
• MHXS ga oʻtishni faqat buxgalter ishi deb hisoblash. Vazirlik hisobotlarni MHXS shakllarida avtomatik shakllantirish mexanizmlari korxona resurslarini boshqarish tizimlariga va buxgalteriya dasturlariga joriy qilinganini yozadi. Demak, bu dastur va jarayonlar masalasi ham.
• Ichki hisobning qoidalarini yozmaslik. Qonun uni ixtiyorga qoldirgani sababli, qoidani yozmasa, hisobot har oy boshqacha chiqishi mumkin.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar rasmiy hujjatlardan chiqarilgan tahririyat mulohazasi, yuridik maslahat emas.

1. Kompaniyangiz qaysi toifaga kirishini aniqlang: jamoat ahamiyatiga ega tashkilot, MHXS ga ixtiyoriy oʻtgan yoki milliy standartlarda qolgan, shu jumladan soddalashtirilgan tartibdagi kichik subyekt.
2. Ichki hisobotga alohida ikki sahifali qoida yozing: qaysi xarajat qaysi bosqichga taqsimlanadi, hisobot qachon yopiladi, kim tasdiqlaydi.
3. Har oy ichki hisobot foydasini buxgalteriya hisobi bilan solishtiring va farqni yozib qoʻying.
4. Milliy standartlar va yangi qonun loyihasi haqidagi rasmiy xabarlarni kuzatib boring: ular hisobot tarkibini oʻzgartirishi mumkin.