1987 yilda H. Thomas Johnson va Robert Kaplan “Relevance Lost” kitobini chiqardi. Unda XIX asr fabrikalaridan boshlab boshqaruv hisobi qanday rivojlangani va keyin nega rahbarlarga kerakli maʼlumotni bermay qoʻygani tahlil qilinadi. Asosiy fikr: ichki hisob usullarining koʻpi 1925 yilgacha paydo boʻlgan va keyin deyarli yangilanmagan. Sababi sifatida ichki hisobning tashqi moliyaviy hisobotga boʻysunib qolishi koʻrsatiladi.
1984 yilda Robert Kaplan jurnalda bitta jumla yozdi va u keyin koʻp bahsga sabab boʻldi: kompaniyalar qoʻllayotgan xarajat hisobi usullari va yetakchi darsliklarda bayon qilingan usullarning deyarli hammasi 1925 yilgacha ishlab chiqilgan. Demak, oʻsha paytda ular oltmish yil oʻzgarmay turgan edi.
Uch yildan keyin Kaplan va H. Thomas Johnson shu fikrni “Relevance Lost: The Rise and Fall of Management Accounting” kitobiga aylantirdi. Kitobni Harvard Business School Press 1987 yilda chiqargan.
Kitob nima haqida
Kitob tarix yoʻli bilan boradi: XIX asrning toʻqimachilik fabrikalaridan kompyuterlashgan zamonaviy ishlab chiqarishgacha. Oxirgi boblarda mualliflar jarayonni nazorat qilish, mahsulot tannarxini hisoblash va natijani vaqt boʻyicha baholash uchun tushunchaviy asos taklif qiladi. Kitobning 1991 yilda qayta koʻrib chiqilgan nashri ham bor.
Tarixiy qism arxiv tadqiqotlariga tayanadi. Johnson 1975 yilda DuPont Powder Company ning 1903–1912 yillardagi markazlashgan hisob tizimini tahlil qilgan. Bu tizim kompaniyaga uzoq muddatli oʻsishni rejalashtirish va juda katta boʻlishning ichki samarasizligidan qochish imkonini bergan. 1978 yildagi maqolasi esa General Motorsning 1920-yillardagi nazorat tizimiga bagʻishlangan. Kaplan 1984 yilgi maqolasida Johnsonning maqolalari va suhbatlaridan foydalanganini oʻzi yozadi.
Yuksalish: 1850–1925
Kaplan hisob amaliyoti ehtiyojdan tugʻilganini koʻrsatadi. Temir yoʻllar juda koʻp operatsiyani nazorat qilishi kerak edi, shuning uchun ular har tonna-kilometr uchun xarajatni va faoliyatning savdoga nisbatini hisoblagan. Carnegie poʻlat zavodida har boʻlim har buyurtmaga sarflangan material va mehnatni yozib borgan, hisobotlar esa oylik, keyinroq hatto kunlik boʻlgan.
Keyingi qadamni ilmiy boshqaruv harakati qoʻshdi. Taylor, Emerson, Church, Towne va Gantt kabi muhandislar meʼyoriy xarajatni va umumiy xarajatni mahsulotlarga taqsimlashni ishlab chiqdi. Church 1908 yilda zavod umumiy xarajati koʻpincha toʻgʻridan-toʻgʻri ish haqining 100, hatto 125 foizi va undan koʻproq boʻlishini yozgan. Shuning uchun u umumiy xarajatni toʻgʻri taqsimlash ish haqini toʻgʻri hisoblashdan koʻra muhimroq, degan fikrni bildirgan.
DuPont va General Motorsda esa bu yoʻnalish ichki nazorat tizimiga aylandi. Kaplan 1925 yilga kelib ular bugungi boshqaruv amaliyotining koʻpini yaratib boʻlganini yozadi. Roʻyxatda investitsiya daromadliligi bilan baholash, byudjet va rejalashtirish davrlari, moslashuvchan byudjet, ragʻbatlantirish tizimi va boʻlimlar oʻrtasidagi bozorga yaqin hisob-kitob bor. Bu gʻoyalar maʼsuliyat markazlari haqidagi maqolada batafsil koʻrilgan.
General Motorsda Brown 1920-yillar boshida maqsadli baho formulasini ham ishlab chiqdi. U standart hajmda, yaʼni quvvatning 80 foizida ishlab chiqarilganda kerakli ROI ni beradigan bahoni topar edi. Formulada asosiy vositalarga qoʻshimcha aylanma mablagʻdagi investitsiya ham hisobga olingan. Formula koʻr-koʻrona qoʻllanmagan: taklif qilingan baho standart bahodan past boʻlsa va farq qisqa muddatli raqobat bilan tushuntirilmasa, boʻlimdan xarajatni kamaytirish soʻralgan. Ragʻbatlantirish tizimida esa mukofot jami miqdori dastlab soliqdan keyingi sof daromadning 10 foizi bilan cheklangan va u kapitalga 6 foiz daromad chiqarilgandan keyingina hisoblangan.
Yuksalish yoʻlini jadvalda koʻrish qulay.
| Davr | Nima boʻldi |
|---|---|
| Taxminan 1855 | New England toʻqimachilik fabrikasi Lyman Mills ikki yoqlama yozuvga tayangan xarajat tizimini qoʻllaydi |
| 1860–1870-yillar | Temir yoʻllar tonna-kilometr xarajati kabi koʻrsatkichlarni muntazam hisoblaydi |
| 1887 | Garcke va Fells kitobi xarajat hisobini umumiy moliyaviy hisob bilan bogʻlaydi |
| 1903 | DuPont mayda oilaviy firmalarni markazlashgan kompaniyaga birlashtiradi |
| Taxminan 1912 | Brown ROI ni savdo aylanmasi va foyda ulushiga ajratadi, boshqa manbalarda sana boshqacha |
| 1920 | General Motors qayta quriladi, koʻp boʻlimli tizim shakllanadi |
Kaplan yana bir narsani taʼkidlaydi: bu yangiliklarni akademiklar emas, haqiqiy tashkilotlarda ishlagan muhandislar va sanoatchilar ixtiro qilgan. Kaplan shuni yangiliklar tez tarqalganining ehtimoliy sababi deb biladi.
Pasayish: 1925 dan keyin
1925 yildan keyin ham nazariy ishlar koʻp boʻldi: xarajatning xatti-harakati, qaror nazariyasi va operatsiyalarni tadqiq qilish rivojlandi. Lekin Kaplan bu ishlarning koʻpi akademiklardan chiqqanini va amaliyotga kam taʼsir qilganini yozadi. Uning hisobicha, oxirgi oltmish yilda amaliyotchi rahbarlar yoki hisobchilar tomonidan yirik yangilik deyarli kiritilmagan.
U akademik yangiliklarni ham sanaydi: diskontlangan pul oqimi asosidagi kapital rejalashtirish, qoldiq daromad, ichki baho nazariyasi, miqdoriy tahlil va agentlik nazariyasi. Agentlik nazariyasi hisobni egalar bilan menejerlar oʻrtasidagi shartnoma vositasi sifatida koʻradi. Kaplan uning cheklovini ochiq aytadi: modellar bilim va yangilik orqali qiymat yaratishni hisobga olmaydi va hatto XIX asrdagi Lyman Mills fabrikasidan murakkabroq tashkilotni tahlil qilmaydi.
Kaplan sukunatning sababini ichki hisobning tashqi hisobotga boʻysunib qolishida koʻradi. 1850–1925 yillarda xarajat hisobi katta kompaniya rahbarlarining ehtiyojidan chiqqan edi. Rahbarlarga hisob ichki jarayonni tushunish, yangi mahsulot va investitsiya haqida qaror qilish hamda xodimlarni ragʻbatlantirish uchun kerak edi. Keyinroq AQShda ichki hisob tashqi hisobot talablariga koʻchdi: kompaniyalar bu qoidalarni strategiyaga xizmat qilgani uchun emas, ularni tashqi tartibga soluvchilar siyosiy jarayon orqali tanlagani uchun qoʻllay boshladi. Masalan, tashqi hisobotda ishlanma xarajati darhol xarajatga yozilsa, ichki hisobotda ham odatda shunday qilinadi. Ijara tashqi hisobotda kapitallashtirilsa, ichki baholashda ham shu qoida qoʻllanadi.
Eng yorqin misol boʻlimga hisoblangan kapital haqi bilan bogʻliq. Baʼzi kompaniyalar boʻlimdan kapital uchun xavfga moslangan haq emas, kompaniyaning yillik foiz xarajatidagi ulushini talab qilgan. Qarz kam boʻlsa, bu haq yiliga atigi ikki-uch foiz chiqishi mumkin. Aylanma mablagʻga bogʻlangan qoʻshimcha pulning haqiqiy imkoniyat xarajati esa oʻn foiz punkt yuqori boʻlishi mumkin.
Eskirgan taqsimlash qanday buzadi
Kaplan 1925 yilgi tizimlar toʻgʻridan-toʻgʻri mehnati koʻp boʻlgan standart mahsulotlarni ommaviy ishlab chiqarishga moʻljallanganini yozadi. Bugun esa toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat qoʻshilgan qiymatning oʻn yoki yigirma foizidan kam boʻlishi mumkin. Church davridagi qoidaning oqibati oddiy hisobda koʻrinadi. Quyidagi misol gipotetik va tahririyat hisobi.
- Mahsulotga 100 birlik ish haqi toʻgʻri keladi, umumiy xarajat ish haqiga nisbatan 125 foiz.
- Umumiy xarajat ish haqiga koʻra taqsimlansa, mahsulotga 125 birlik umumiy xarajat yoziladi.
- Rahbar 10 birlik ish haqini tejasa, hisobda tannarx 22,5 birlikka kamaygandek koʻrinadi.
Aslida umumiy xarajat oʻzi kamaymaydi. Natijada rahbar mehnatni tejashga haddan tashqari qiziqadi, mehnati kam, ammo koʻp sozlash talab qiladigan mahsulot esa arzon koʻrinadi. Bu tahririyat hisobining xulosasi, manbada shunday misol yoʻq.
Qisqa muddatli natijaga bosim
Ikkinchi oqibat boshqaruv qarorlariga tegadi. Kaplan foyda markazlari qisqa muddatli natijaga bosim oʻtkazishini yozadi va uchta xatti-harakatni sanaydi: hisob qoidalaridan foyda olish, moliyaviy operatsiyalar orqali foyda yaratish va ixtiyoriy xarajatlarni qisqartirish. U 1982 yilgi bir soʻrovni ham keltiradi: 230 nafar bosh direktorning koʻpchiligi AQSh rahbarlari Yaponiyadagilardan farqli ravishda uzoq muddatli maqsadlar hisobiga qisqa muddatga haddan tashqari eʼtibor berishiga qoʻshilgan.
Uchinchisi, Kaplan fikricha, eng zararlisi: foyda rejasi oson bajarilmasa, rahbar mahsulot va jarayon ishlanmasi, reklama, tarqatish yoki sifatni yaxshilashga sarfni kamaytiradi. Bu joriy foydani saqlaydi, ammo kelgusi imkoniyatlarni kamaytiradi.
Kitobdan keyin nima boʻldi
Oʻsha yili Kaplan gʻoyani biznes oʻquvchisiga yozdi. Harvard Business Review dagi maqolasida koʻp kompaniya oʻnlab yil oldin ishlab chiqilgan xarajat hisobi va nazorat tizimlaridan foydalanayotganini taʼkidladi. 1988 yilda Cooper va Kaplan aniqroq xulosa chiqardi: koʻp mahsulot sotadigan kompaniyada baho belgilash, mahsulot tarkibi va texnologiya haqidagi qarorlar buzilgan xarajat maʼlumotiga tayanadi. Xarajat hisobi notoʻgʻri ekani esa raqobat kuchi va foyda pasayganidan keyingina bilinadi.
Faoliyatga asoslangan xarajat hisobi, yaʼni ABC shu qarashdan oʻsdi. Kaplan 1998 yilgi suhbatida uni Robin Cooper bilan ishlab chiqqanini va ABC anʼanaviy xarajat tizimlari dolzarbligini koʻp jihatdan yoʻqotganini anglashdan tugʻilganini aytgan. Amaliyot ayrim tashkilotlarda mustaqil paydo boʻlgan, ikkalasi ularni oʻrganib tavsiflagan. ABC alohida maqolada koʻrilgan. Kaplan 1984 yilda yoʻlni ham koʻrsatgan: tadqiqotchilar muvaffaqiyatli moslashgan tashkilotlardagi yangi amaliyotni dala tadqiqotida oʻrganishi kerak.
Kitob mualliflaridan Johnson 1992 yilda “Itʼs time to stop overselling activity-based concepts” nomli maqola yozgan. Sarlavhaning oʻzi faoliyatga asoslangan usullarni haddan ortiq maqtashni toʻxtatishga chaqiradi. Maqolaning mazmuni ochilmadi, shuning uchun uning dalillarini bu yerda keltirmaymiz.
Tanqid va cheklov
Kitob tanqidsiz qolmagan. Ezzamel, Hoskin va Macve 1990 yilda Accounting and Business Research jurnalida kitobning tarixiy tahlilini ham, taklif qilingan davoni ham bahsli deb topdi. Mualliflar muammoning ildizini AQSh va Buyuk Britaniyadagi “raqamlar bilan boshqarish” anʼanasida, boshqaruv bilimi 1830-yillarga borib taqaladigan tarixda va Yaponiya bilan madaniy farqlarda izlaydi. Bahs shu: hisob 1925 yildan keyin toʻxtab qolganmi yoki muammo tarixiy va madaniy jihatdan chuqurroqmi.
Kaplanning oʻzi ham ehtiyotkor. Masalan, amortizatsiya boshqaruv nazorati tizimiga qachon kirgani mavjud ikkilamchi manbalardan aniq emasligini tan oladi. Uning tarixi katta ulushda Chandler va Johnson tadqiqotlariga tayanadi, yaʼni boshqa mualliflarning asarlarini umumlashtiradi.
Yana bir cheklov: maqola AQSh sanoat kompaniyalari haqida, ularning tajribasini boshqa mamlakatdagi kichik kompaniyaga toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchirib boʻlmaydi. Tahririyat mulohazasi: tarixiy xulosa emas, undan chiqadigan savollar koʻchirishga yaraydi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi savollar manbalardan chiqarilgan, yaʼni tahririyat mulohazasi.
- Umumiy xarajat bugungi qaysi faoliyatga taqsimlanmoqda? Taqsimlash asosi hali ham ish haqimi?
- Ichki hisobot tashqi hisobotning nusxasimi yoki qaror uchun alohida raqamlar bormi?
- Boʻlimga kapital uchun qanday haq qoʻyilgan? U haqiqiy imkoniyat xarajatiga yaqinmi?
- Qaysi sarfni qisqartirsak, bu chorak foydasi oshadi, ammo kelgusi yil zaiflashadi?
- Murakkab va oddiy mahsulotning tannarxi bir xil yoʻl bilan topilmoqdami?
Kitob bitta oddiy savolni qoldirdi: kompaniya hisobi rahbarga qaror uchun kerakli raqamni beryaptimi yoki faqat hisobotni toʻldiryaptimi? Kitobning tarixiy tahlili bahsli, lekin savolning oʻzi eskirmagan. Ochiq qolgan narsa shu: yangi usullar, masalan faoliyatga asoslangan xarajat hisobi, eskirgan hisob bilan bogʻliq muammolarni qaysi darajagacha hal qildi.
Asosiy atamalar
- Boshqaruv hisobi
- Rahbarlar qaror qabul qilishi uchun kompaniya ichida yuritiladigan hisob. U soliq yoki tashqi hisobotga bogʻliq emas.
- Moliyaviy hisob
- Tashqi foydalanuvchilar, masalan investor va davlat uchun tuziladigan hisobot.
- Xarajat hisobi
- Mahsulot yoki xizmat tannarxini topish uchun xarajatlarni yigʻish va taqsimlash.
- Umumiy xarajat
- Bitta mahsulotga emas, butun ishlab chiqarishga tegishli xarajat, masalan ijara, elektr va nazoratchilar ish haqi.
- Toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat
- Mahsulotni bevosita yasaydigan ishchilar mehnati. Uning haqi mahsulotga toʻgʻri yoziladi.
- ROI
- Investitsiya daromadliligi: foydaning kapitalga nisbati. DuPont boʻlimlarni shu oʻlchov bilan solishtirgan.
- Moslashuvchan byudjet
- Haqiqiy ish hajmiga qarab oʻzgaradigan reja. Hajm oshsa, ruxsat etilgan xarajat ham oshadi.
- Imkoniyat xarajati
- Pul yoki resurs boshqa maqsadga sarflansa, undan olinishi mumkin boʻlgan eng yaxshi daromad.
- Faoliyatga asoslangan xarajat hisobi
- Umumiy xarajatni ish soatiga emas, uni haqiqatan keltirib chiqargan ishlarga, masalan sozlash yoki buyurtmaga, taqsimlash usuli.
- Dala tadqiqoti
- Nazariya yoki soʻrovnoma oʻrniga real kompaniyalarga borib, ular nima qilayotganini kuzatish.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Robert S. Kaplan, The Evolution of Management Accounting, The Accounting Review, 59(3), 1984 yil iyul, 390–418-b. Maqola JSTOR nusxasidan toʻliq oʻqildi. http://links.jstor.org/sici?sici=0001-4826%28198407%2959%3A3%3C390%3ATEOMA%3E2.0.CO%3B2-F (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- H. Thomas Johnson, Robert S. Kaplan, Relevance Lost: The Rise and Fall of Management Accounting, Harvard Business School Press, Boston, 1987, 269 b.; qayta koʻrib chiqilgan nashri 1991 (ISBN 9780875842547). Kitob matni ochilmadi, nashriyot tavsifi va kutubxona yozuvi orqali tasdiqlandi. https://books.google.com/books/about/Relevance_Lost.html?id=bpcpVLTl4boC (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- H. Thomas Johnson, Management Accounting in an Early Integrated Industrial: E. I. duPont de Nemours Powder Company, 1903–1912, Business History Review, 49(2), 1975, 184–204-b. Faqat annotatsiya oʻqildi. https://ideas.repec.org/a/cup/buhirw/v49y1975i02p184-204_03.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- H. Thomas Johnson, Management Accounting in an Early Multidivisional Organization: General Motors in the 1920s, Business History Review, 52(4), 1978, 490–517-b. Faqat annotatsiya oʻqildi. https://ideas.repec.org/a/cup/buhirw/v52y1978i04p490-517_04.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Robert S. Kaplan, Yesterdayʼs Accounting Undermines Production, Harvard Business Review, 1984 yil iyul. Faqat jurnal sahifasidagi kirish qismi oʻqildi. https://hbr.org/1984/07/yesterdays-accounting-undermines-production (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Robin Cooper, Robert S. Kaplan, Measure Costs Right: Make the Right Decisions, Harvard Business Review, 1988 yil sentyabr. Faqat jurnal sahifasidagi qisqa mazmun oʻqildi. https://hbr.org/1988/09/measure-costs-right-make-the-right-decisions (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- H. Thomas Johnson, Wikipedia (lavozimlari, hayoti va maqolalar roʻyxati). https://en.wikipedia.org/wiki/H._Thomas_Johnson (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Mahmoud Ezzamel, Keith Hoskin, Richard Macve, Managing it all by numbers: a review of Johnson and Kaplanʼs Relevance Lost, Accounting and Business Research, 20(78), 1990, 153–166-b., DOI 10.1080/00014788.1990.9728873. Faqat annotatsiya (Cardiff universiteti arxivi yozuvi) koʻrildi. https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/76648/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Dinesh Weerakkody, Professor Robert Kaplan on the ABC and Balanced Scorecard he created with Nolan and Cooper (1998 yilda Kolombodagi suhbat), Daily FT, 2013 yil 27 mart. https://www.ft.lk/Opinion-and-Issues/professor-robert-kaplan-on-the-abc-and-balanced-scorecard-he-created-with-nolan-and-cooper/14-142928 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)