Pre-mortem jamoadan loyiha boshlanishidan oldin «reja barbod boʻldi» deb tasavvur qilishni va buning sabablarini yozishni soʻraydi. Usulni psixolog Gary Klein ishlab chiqqan va 2007 yilda Harvard Business Review jurnalida tavsiflagan. U 20–30 daqiqa oladi, lekin real loyiha natijasiga taʼsiri haqidagi tadqiqotlar hali kam. Qarorlar jurnali esa qarordan oldin nimani bilganingizni yozib qoʻyadi, shunda natija maʼlum boʻlgach xotira sizni aldamaydi.
Rahbar yangi loyiha rejasini jamoaga koʻrsatadi va soʻraydi: muammo koʻrayotgan bormi? Xona jim qoladi. Odamlar rejadagi zaif joylarni koʻrishi mumkin, ammo ularni ovoz chiqarib aytish jamoa ahilligini buzadigandek tuyuladi. Gary Klein bu holatni shunday tasvirlaydi: yigʻilishlarda jamoa uygʻunligini buzishi mumkin boʻlgan shubhalarni aytmaslikka jimgina bosim bor. Pre-mortem shu bosimni teskari qilish uchun oʻylab topilgan.
Reja barbod boʻldi deb faraz qilish
Klein 2021 yilda yozgan: usulni oʻttiz yil oldin oʻz kompaniyasidagi loyiha muammolarini kamaytirish uchun ishlab chiqqan. Keyinroq u buni Harvard Business Review da keng auditoriyaga tavsiflagan. Klein ning aytishicha, usul korxona boshqaruvida, oʻrmon yongʻinlariga qarshi ishda, armiya dasturlarida va Wall Street da qoʻllangan, Kahneman va Thaler uni qoʻllab-quvvatlagan.
Farq bitta savolda: odatdagi muhokama «nima xato ketishi mumkin?» deb soʻraydi, pre-mortem esa «bemor vafot etdi» degan taxmindan boshlanib, «nima xato ketdi?» deb soʻraydi. Birinchi savol hali boʻlmagan narsaning ehtimolini muhokama qildiradi, ikkinchisi esa voqeani sodir boʻlgan deb qabul qiladi. Shuning uchun odam rad etish oʻrniga sabab izlay boshlaydi.
Gʻoyaning ilmiy ildizi 1989 yilgi tajribalarda. Mitchell, Russo va Pennington voqeani kelajakda yoki oʻtmishda, aniq yoki noaniq qilib berib, odamlar uni qanday izohlashini solishtirgan. Vaqt yoʻnalishi deyarli taʼsir qilmagan, voqea aniq roʻy bergan deb berilganda esa izohlar uzunroq chiqqan va konkret holatlarga koʻproq tayangan.
Klein ning 1998 yilgi «Sources of Power» kitobi ham shu yerga bogʻlanadi. Kitobda tajribali mutaxassislar vaziyatni tanish naqshga oʻxshatadi va tanlangan chorani aqlan ishga tushirib, ishlashini tekshiradi. Jason Collins ning sharhiga koʻra, pre-mortem shu aqliy sinovning jamoaviy va qarordan oldingi shakli.
Mashq qanday oʻtkaziladi
Klein 2021 yilda ishchi tartibni batafsil yozgan. Mashq loyiha boshlanish yigʻilishida, jamoa reja bilan tanishib boʻlgach oʻtkaziladi va 20–30 daqiqa oladi. Bunday qisqa mashqni mavjud yigʻilishga qoʻshib qoʻyish mumkin.
- Rahbar jamoaga aytadi: reja muvaffaqiyatsiz tugadi, bunga shubha yoʻq.
- Har kim ikki daqiqa jim turib, reja nega barbod boʻlganini yozadi.
- Davra boʻylab har kim bitta sababini aytadi, keyingi aylanishda boshqasini. Birinchi boʻlib rahbar gapiradi, shunda ochiqlik namunasi koʻrinadi.
- Yigʻilishni olib boruvchi barcha sabablarni doskaga yozib boradi.
- Keyingi bosqichda har kim yana ikki daqiqada oldini olish choralarini yozadi.
Natija rejaning «toʻxtatuvchi» xavflari roʻyxati boʻladi, rahbar esa uni ish boshlanishidan oldin koʻrib, rejani oʻzgartirishi mumkin. Roʻyxat tez uzayadi, hammasiga chora topib boʻlmaydi. Shuning uchun Klein keyingi yillarda har sababni uchta oʻlchov bilan baholashni qoʻshgan: ehtimoli, roʻy bersa qanchalik zarar keltirishi va oldini olish osonligi. Oddiy jamoa uchun uch pogʻonali baho yetarli: past, oʻrta, yuqori.
Nega bu odatdagi muhokamadan farq qiladi
Klein sababni rollar almashinuvida koʻradi. Odatdagi yigʻilishda shubha bildirgan odam jamoani bezovta qiladi, pre-mortem da esa odamlar oʻz tajribasiga tayanib aniq muammo topadi va shu bilan ziyrakligini koʻrsatadi. Kahneman buni tashkilotlarning pessimistlarni yoqtirmasligi bilan izohlagan: shubha bildirganni deyarli sodiq emas deb hisoblashadi. Pre-mortem tanqidni kelajakdagi voqea sifatida joylab, muammolarni chiqarishga yordam beradi.
Usul faqat jamoa ochiq gapirishga tayyor boʻlsagina ishlaydi. COSO ning 2026 yilgi amaliy qoʻllanmasi buni xavf boshqaruvi uchun ham yozadi: odamlar oʻzini xavfsiz his qilmasa, xavf haqidagi suhbat «baholadik» yoki «hujjatlashtirdik» degan qogʻoz ishiga aylanadi. Rahbarning birinchi boʻlib gapirishi va kamchilik topgan odamni ragʻbatlantirishi shu xavfsizlikni yaratadi, aks holda odamlar jim turib, tinchlikni saqlashni afzal koʻradi.
Klein usul buzilishining uch tipik sababini sanaydi:
- Savol notoʻgʻri qoʻyiladi: «nima xato ketishi mumkin?» deyiladi, reja allaqachon barbod boʻlgan deb aytilmaydi.
- Surʼat sekin boʻladi: har bir fikr uzoq muhokama qilinadi, holbuki sabablar roʻyxatini tez tuzish kerak.
- Bir odam, odatda yuqori lavozimli, hamma sabablarni oʻzi aytib chiqadi.
Uchinchi xato eng xavfli, chunki u mashqning butun mantiqini buzadi. Navbat bilan gapirish va rahbarning birinchi boʻlishi aynan shuning oldini oladi.
Dalil qanchalik mustahkam
Collins yozishicha, Klein 2007 yilda faqat bitta tadqiqotga, yuqoridagi 1989 yilgi ishga tayangan. Bu ishning natijasini Klein sabablarni toʻgʻri aniqlash qobiliyati 30% oshgani deb bayon qilgan. Collins esa tadqiqot sabablar sifatini emas, ularning sonini oʻlchaganini taʼkidlaydi. Tadqiqotning qisqa tavsifida bu raqam uchramaydi, toʻliq matnsiz esa Collins ning gapini tasdiqlab ham, rad etib ham boʻlmaydi.
Keyingi ishlar bor. 2010 yilda Veinott, Klein va Wiggins 178 talabadan universitetning gripp epidemiyasi paytida talabalar xavfsizligini taʼminlash rejasini baholashni soʻragan. Reja barbod boʻldi deb tasavvur qilgan guruhda ishonch boshqa usullarga qaraganda koʻproq pasaygan. 2016 yilda Gallop va Bischoff 101 tajribali loyiha rahbari va muhandisni jamoalarga boʻlib, tarixiy senariyni tahlil qildirgan, pre-mortem jamoalari esa koʻproq sifatli xavf topgan.
2021 yilda Linnea Gandhi, Annie Duke va Maurice Schweitzer konferensiya posterida ogohlantirdi. Uch oldindan roʻyxatdan oʻtgan tadqiqot va bitta pilotda, jami 2345 ishtirokchida pre-mortem ortiqcha ishonchni kamaytirgan. Biroq odamlar kelajakdagi muvaffaqiyatsizlikni ob-havo yoki omadsizlik kabi oʻz nazoratidan tashqari sabablarga yuklashga moyil boʻlib qolgan. Topshiriqlar shaxsiy sohalarda, masalan sport natijasini yoki oʻz sogʻligʻi boʻyicha maqsadni taxmin qilishda boʻlgan, jamoa loyihasida emas, shuning uchun natijani jamoaga koʻchirishda ehtiyot boʻlish kerak.
| Ish | Ishtirokchilar | Nima topilgan | Cheklov |
|---|---|---|---|
| Mitchell va hamkorlari, 1989 | Tajriba ishtirokchilari | Aniq deb berilgan voqeaning izohlari uzunroq va konkretroq | Toʻliq matn ochilmadi; 30% raqami qisqa tavsifda yoʻq |
| Veinott, Klein, Wiggins, 2010 | 178 talaba | Pre-mortem ishonchni boshqa usullarga qaraganda koʻproq kamaytirgan | Talabalar va gipotetik reja |
| Gallop va Bischoff, 2016 | 101 loyiha rahbari va muhandis | Pre-mortem jamoalari koʻproq sifatli xavf topgan | Asl maqola ochilmadi, Collins bayoni |
| Gandhi, Duke, Schweitzer, 2021 | 2345 kishi, uchta tadqiqot va pilot | Ortiqcha ishonch kamaygan, tashqi sabablarga yuklash oshgan | Konferensiya posteri, shaxsiy sohalar |
Umumiy surat shunday: pre-mortem ortiqcha ishonchni kamaytirishi bir necha tajribada koʻringan, lekin Collins usul real loyiha natijasini yaxshilashini koʻrsatadigan dalil topmaydi va akademik adabiyotni yupqa deb baholaydi. Usul arzon va qisqa, shuning uchun uni sinab koʻrish oqilona. Ammo natijaga ishonchli vaʼda berib boʻlmaydi.
Qarordan keyin: nega jurnal kerak
Pre-mortem qarordan oldin ishlaydi, qarordan keyin esa xotira ishga tushadi va u ishonchsiz yordamchi. Baruch Fischhoff 1975 yilda koʻrsatgan: natijani bilgan odam voqea oldindan koʻproq bashorat qilinishi mumkin edi deb baholaydi va oʻz bahosi qanchalik oʻzgarganini sezmaydi. Bundan tashqari, odamlar natijani bilmasdan oldin nimani bilishlarini ham, boshqalar nimani bilganini ham oshirib baholaydi.
Tahririyat mulohazasi: natija yomon chiqsa, jamoa «bu oldindan koʻrinib turgan edi» deb oʻylashi mumkin, yaxshi chiqsa «reja mukammal edi» deb. Ikkala holatda ham qaror paytidagi haqiqiy maʼlumot unutiladi. Jurnal shuni yozib qoʻyadi.
Gʻoya yangi emas. Peter Drucker muhim qaror yoki harakat paytida nimani kutayotganingizni yozib qoʻyishni, toʻqqiz yoki oʻn ikki oy oʻtgach esa haqiqiy natijani kutganingiz bilan solishtirishni maslahat bergan. U buni oʻz kuchli tomonlarini topishning yagona yoʻli deb atagan. Kahneman, Lovallo va Sibony 2011 yilda yana bir muhim narsani yozgan: xatolar haqida xabardorlik biznes qarorlari sifatini deyarli yaxshilamagan. Demak, yaxshi niyat yetmaydi, amaliy tartib kerak.
Qarorlar jurnali shabloni
Quyidagi jadval tahririyat taklifi, manbalarda tayyor shakl yoʻq. U Drucker ning «oldin yoz, keyin solishtir» qoidasiga, Fischhoff ning xotira xatosiga va Klein ning pre-mortem bosqichlariga tayanadi.
| Maydon | Qachon yoziladi | Nima yoziladi |
|---|---|---|
| Qaror | Qarordan oldin | Nima qaror qilindi, qachon va kim qaror qildi |
| Variantlar | Qarordan oldin | Koʻrilgan variantlar va nega bittasi tanlandi |
| Bilganlarimiz va bilmaganlarimiz | Qarordan oldin | Qaror paytida qaysi maʼlumot bor edi, qaysi biri yoʻq edi |
| Kutilgan natija | Qarordan oldin | Aniq raqam yoki holat va muddat, masalan uch oyda |
| Pre-mortem sabablari | Qarordan oldin | Reja barbod boʻlishining uchta eng muhim sababi |
| Ogohlantirish belgisi | Qarordan oldin | Reja buzilayotganini koʻrsatadigan bitta oʻlchash mumkin boʻlgan belgi |
| Qayta koʻrish sanasi | Qarordan oldin | Kalendarga yozilgan aniq sana va koʻrib chiqadigan odam |
| Haqiqiy natija | Sana kelganda | Nima boʻldi va kutilganidan farqi nimada |
| Saboq | Sana kelganda | Xato qarordami, jarayondami yoki shunchaki tasodifmi |
Gipotetik misol: ikkinchi doʻkon
Faraz qilaylik, mebel sotadigan kompaniya ikkinchi doʻkon ochmoqchi, lekin bu faqat gipotetik misol. Rahbar jamoani yigʻib aytadi: bir yildan keyin yangi doʻkon yopildi, bu aniq. Ikki daqiqada yozilgan sabablar orasida uchtasi takrorlanadi: yangi manzilda mijoz oqimi past, birinchi doʻkondagi tajribali sotuvchi ketgach sifat tushdi, ijara muddati juda qisqa.
Uch sabab Klein ning uch oʻlchovi bilan baholanadi. Jadval gipotetik, baholar taxminiy.
| Sabab | Ehtimoli | Zarari | Oldini olish | Birinchi chora |
|---|---|---|---|---|
| Yangi manzilda mijoz oqimi past | Yuqori | Yuqori | Oʻrta | Ochishdan oldin ikki hafta tashrif sonini sanash |
| Tajribali sotuvchi ketadi, sifat tushadi | Oʻrta | Yuqori | Yuqori | Ikkinchi sotuvchini oldindan oʻrgatish |
| Ijara muddati qisqa | Past | Yuqori | Yuqori | Shartnomada uzaytirish huquqini yozish |
Jurnalga shu uch sabab yoziladi, har biriga bitta oʻlchanadigan belgi qoʻshiladi. Mijoz oqimi uchun uch oydan keyingi haftalik tashriflar soni, sifat uchun mijozga javob berish vaqti, ijara uchun shartnoma muddati. Kutilgan natija ham yoziladi: masalan, oltinchi oyda doʻkon oʻz xarajatini qoplaydi.
Oltinchi oyda rahbar jurnalni ochadi va yozilgan bilan boʻlgan narsani solishtiradi. Agar belgilardan ikkitasi yomonlashgan boʻlsa, qaror qayta koʻriladi. Voqeadan keyin «biz buni bilardik» deb oʻylab topishga hojat qolmaydi.
Usulning chegaralari ham bor. Kundalik takrorlanadigan kichik qarorlar uchun u ortiqcha. Qaytarib boʻlmaydigan yirik qarorlarda esa u yagona tekshiruv boʻlib qolmasligi kerak, chunki pre-mortem xavflarni topadi, lekin ularning qaysi biri haqiqatan roʻy berishini oldindan aytib bermaydi. Tahririyat fikricha, pre-mortem arzon, lekin uni boshqa tekshiruvlar, masalan mustaqil odamning fikri bilan birga ishlatgan maʼqul.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi besh qadam manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, shuning uchun ularni tayyor retsept emas, oʻz kompaniyangizga moslab sinab koʻriladigan boshlangʻich nuqta deb oʻqing.
- Keyingi muhim qaror uchun 30 daqiqalik pre-mortem rejalang va rahbar birinchi boʻlib, oʻz shubhasini ochiq aytib, namuna koʻrsatsin.
- Eng muhim uchta sababni tanlang va har biriga oldindan oʻlchash mumkin boʻlgan ogohlantirish belgisini yozing, shunda sabab gap boʻlib qolmaydi.
- Qarorlar jurnalini bitta umumiy jadvalda yuriting va qarordan oldingi qatorlarni keyin oʻzgartirmang.
- Qayta koʻrish sanasini kalendarga qoʻying. Katta qarorlar uchun Drucker ning toʻqqiz-on ikki oyi, kichik qarorlar uchun oylik koʻrish yetarli boʻlishi mumkin.
- Natijani koʻrganda avval qarorni emas, qaror paytidagi maʼlumot va jarayonni baholang. Yomon natija har doim yomon qaror degani emas.
Pre-mortem qarordan oldin jamoaga shubhani ochiq aytishga ruxsat beradi, qarorlar jurnali esa keyin xotiraga emas, yozuvga tayanishga imkon beradi. Usulning real loyiha natijasiga taʼsiri hali kam oʻrganilgan, shuning uchun uni sinov sifatida qoʻllab, oʻz jurnalingizdan oʻrganish oqilona. Keyingi savol oddiy: oxirgi katta qarorimiz haqida bir yil oldin nima yozib qoʻygan edik?
Asosiy atamalar
- Pre-mortem
- Loyiha boshlanishidan oldin «reja barbod boʻldi» deb tasavvur qilib, buning sabablarini yozib chiqadigan mashq.
- Qarorlar jurnali
- Muhim qarorlar, ularning sabablari va kutilgan natijalari qarordan oldin yozib boriladigan jadval.
- Kelajakdan orqaga qarash
- Hali boʻlmagan voqeani allaqachon boʻlgan deb tasavvur qilib, uning sabablarini izlash usuli.
- Ortiqcha ishonch
- Odamning oʻz rejasi yoki bilimi haqiqatdagidan yaxshiroq ekaniga ishonishi.
- Orqaga qarab bilganlik xatosi
- Natija maʼlum boʻlgach «buni oldindan bilgan edim» deb oʻylash va oldin kam bilganingizni unutish.
- Psixologik xavfsizlik
- Jamoada shubha yoki xatoni aytganda jazolanmasligingizga ishonch.
- Ogohlantirish belgisi
- Reja buzilayotganini koʻrsatadigan, oldindan tanlangan va oʻlchanadigan belgi.
- Guruhiy fikrlash
- Jamoa ahilligini saqlash uchun shubhalar aytilmay qoladigan holat.
- Aqliy sinov
- Tanlangan chorani miyada bosqichma-bosqich ishga tushirib, ishlashini oldindan tekshirish.
- Saboq olish
- Natija va kutilgan holatni solishtirib, qaror yoki jarayondagi xatoni topish.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Gary Klein, Performing a Project Premortem, Harvard Business Review, 2007 sentyabr, 85-jild, 9-son, 18–19-betlar. Faqat sahifadagi qisqa tavsif oʻqildi. https://hbr.org/2007/09/performing-a-project-premortem (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Gary Klein, The Pre-Mortem Method, Psychology Today (Seeing What Others Dont blogi), 2021 yil 14 yanvar. Muallifning oʻz bayoni. https://www.psychologytoday.com/ie/blog/seeing-what-others-dont/202101/the-pre-mortem-method (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Deborah J. Mitchell, J. Edward Russo, Nancy Pennington, Back to the future: Temporal perspective in the explanation of events, Journal of Behavioral Decision Making, 1989, 2-jild, 1-son, 25–38-betlar, DOI 10.1002/bdm.3960020103. Faqat qisqa tavsif oʻqildi. https://doi.org/10.1002/bdm.3960020103 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Baruch Fischhoff, Hindsight is not equal to foresight: The effect of outcome knowledge on judgment under uncertainty, Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1975, 1-jild, 3-son, 288–299-betlar; qayta nashri Quality and Safety in Health Care, 2003, 12-jild, 4-son, 304–312-betlar, DOI 10.1136/qhc.12.4.304. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1743746 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Gary Klein, Sources of Power: How People Make Decisions, MIT Press, 1998, yumshoq muqovali nashri 1999, ISBN 978-0-262-61146-6. Kitobning oʻzi ochilmadi, katalog maʼlumoti tekshirildi. https://openlibrary.org/search.json?q=sources+of+power+gary+klein (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Jason Collins, Gary Kleins Sources of Power: How People Make Decisions, shaxsiy blog sharhi, 2019 yil 17 yanvar. https://blog.jcx.au/posts/gary-kleins-sources-of-power-how-people-make-decisions (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Jason Collins, The premortem, onlayn kitob bobi (Corporate Decision Making). https://corporate.jcx.au/premortem (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Linnea Gandhi, Annie Duke, Maurice Schweitzer, Problems with Premortems: Self-serving attribution bias in a popular debiasing strategy, SJDM 2021 konferensiyasi posteri. https://dlab.sauder.ubc.ca/sjdm/presentations/2021-Poster-Gandhi-Linnea-debiasing-premortem-selfserving~.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Peter F. Drucker, Managing Oneself, Harvard Business Review, 2005 yanvar soni. Sahifa faqat nom va sanani tasdiqladi. https://hbr.org/2005/01/managing-oneself (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Daniel Kahneman, Dan Lovallo, Olivier Sibony, Before You Make That Big Decision, Harvard Business Review, 2011 iyun, 89-jild, 6-son, 50–60-betlar. Faqat sahifadagi kirish qismi oʻqildi. https://hbr.org/2011/06/the-big-idea-before-you-make-that-big-decision (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow, Farrar, Straus and Giroux, 2011, ISBN 978-0-374-27563-1. Fikr Farnam Street sharhi orqali olindi. https://fs.blog/kahneman-better-decisions/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Pre-mortem, Vikipediya (inglizcha). Klein maqolasining mazmuni haqida qisqa bayon. https://en.wikipedia.org/wiki/Pre-mortem (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- COSO, From Guidance to Action: Exploring Practical Enterprise Risk Management, 2026, mualliflar Ryan Luttenton, Stefany Samp, Alexa Stone, Crowe LLP ishtirokida. COSO ERM sahifasidagi PDF. https://www.coso.org/guidance-erm (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)