ISO 9001:2015 profilaktik harakatni alohida band sifatida olib tashladi va oldini olishni butun tizimga singdirdi. Standart xavfni noaniqlik sifatida koʻradi va xavf bilan imkoniyatni alohida tushunchalar deb hisoblaydi. U rasmiy xavf tahlilini va xavflar jadvalini majburiy qilmaydi, ISO 31000 esa foydali, lekin majburiy boʻlmagan qoʻllanma. Kichik kompaniya uchun uch-besh qatorli jadval, har qatorning egasi va tekshirish sanasi yetarli.
ISO texnik qoʻmitasi 2015 yilgi nashr haqida alohida qisqa hujjat tayyorlagan va uning maqsadlaridan biri profilaktik harakat bandi olib tashlangan degan xavotirga javob berish boʻlgan. Xavotir tushunarli edi: oldingi nashrda oldini olish alohida band boʻlib turardi, yangisida esa alohida band yoʻq.
Alohida band oʻrniga butun tizim
Qoʻmita hujjatiga koʻra, 2015 yilgi oʻzgarishning mohiyati shunday: oldini olishni tizimdan ajratib qoʻymasdan, xavfni tizimli koʻrishni butun tizimga kiritish. Xavf endi ish rejalashtirishdan boshlab hisobga olinadi. Hujjat buni shunday ifodalaydi: tizim xavfga asoslangan boʻlsa, oldini olish unga singdirilgan boʻladi va ish keyin tuzatish emas, oldindan koʻrilgan chora boʻladi.
Qoʻmita bu gʻoyani kundalik misol bilan tushuntiradi. Yoʻlni kesib oʻtishdan oldin odam mashinalarga qaraydi, bu xavfga asoslangan fikrlashning oʻzi. Yoʻl gavjum boʻlsa, odam yaqindagi koʻprikdan oʻtishi mumkin, boʻsh boʻlsa toʻgʻridan-toʻgʻri kesib oʻtadi. Qaror yoʻlning holatiga, ob-havoga va odamning shoshilishiga bogʻliq. Demak, xavf tayyor roʻyxat emas, vaziyatga qarab oʻlchanadigan narsa.
Standart yangilanganda ISO yangiliklarida qoʻmita raisi Nigel Croft xavfga asoslangan fikrlashning maqsadi nomuvofiq mahsulot va xizmat kabi istalmagan natijalarning oldini olish ekanini aytgan. Boeing vakili Alan Daniels esa xavfni aniqlash qoʻshimcha qiymat va yaxshilash imkoniyatlarini ochishini qoʻshgan. Qoʻmita hujjati xavfga asoslangan fikrlashdan beshta foyda sanaydi: boshqaruvning yaxshilanishi, oldini olish madaniyati, qonun talablariga rioya qilish, mahsulot sifatining izchilligi va mijoz ishonchi.
Xavf nima va imkoniyat undan qanday farq qiladi
ISO 9001 mantigʻida xavf mijozni qoniqtirish va muvofiq mahsulot yetkazish maqsadiga erishishdagi noaniqlikka tegishli. Xavf odatda salbiy deb tushuniladi, ammo qoʻmita hujjati uning taʼsiri salbiy ham, ijobiy ham boʻlishi mumkinligini yozadi. Eng qiziq joyi shundaki, imkoniyat xavfning ijobiy tomoni emas.
Hujjatga koʻra, imkoniyat bu biror ishni qilishga imkon beradigan holatlar majmuasi, uni olish yoki olmaslik esa har xil darajadagi xavf tugʻdiradi. Misol ham oʻsha yoʻl haqida: toʻgʻridan-toʻgʻri kesib oʻtish tezroq yetib borish imkoniyatini beradi, lekin jarohat xavfini oshiradi. 2013 yilgi tayyorgarlik taqdimotida imkoniyat xavfning ijobiy tomoni deb atalgan edi, keyingi hujjat bu fikrni aniqlashtirgan.
Qoʻmita bu farqni yoʻl misolida davom ettiradi. Maqsad ikkita: yoʻlni xavfsiz kesib oʻtish va uchrashuvga oʻz vaqtida yetib borish. Jarohat olish ham, kechikish ham qabul qilib boʻlmaydigan natija, lekin hujjatda ularning birinchisi muhimroq deyiladi. Biznesda ham shunday: muddatni saqlash bilan sifatni saqlash toʻqnashsa, qaysi biri ustun ekanini oldindan hal qilish kerak.
Standart aslida nimani talab qiladi
ISO qoʻmitasi hujjati xavf qaysi bandlarda uchrashini qisqa sanab beradi. Bu roʻyxat asosiy narsani koʻrsatadi: xavf bitta bandga sigʻmaydi, tizimning hamma bosqichida paydo boʻladi.
- 4-band: tashkilot tizim jarayonlarini aniqlaydi va ularning xavf hamda imkoniyatlarini koʻrib chiqadi.
- 5-band: rahbariyat xavfga asoslangan fikrlashni targʻib qiladi va mahsulot muvofiqligiga taʼsir qiladigan xavflarni aniqlab, hal qiladi.
- 6-band: tashkilot tizim samaradorligiga tegishli xavf va imkoniyatlarni aniqlab, ularga qarshi choralar koʻradi.
- 7 va 8-band: resurs va ish jarayonlari boʻyicha, mos yoki tegishli degan soʻz uchragan joyda xavf nazarda tutiladi.
- 9-band: xavf va imkoniyatlarga qarshi koʻrilgan choralar samaradorligi oʻlchanadi va baholanadi.
- 10-band: istalmagan taʼsirlar tuzatiladi va xavflar yangilanadi.
Rejalashtirish bandida, yaʼni 6-bandda, xavf bilan ishlash boshlanadi, 9 va 10-bandlar esa natijani tekshirib, xavflarni yangilaydi. Shu bois xavf jadvalini bir marta toʻldirish yetmaydi, qoʻmita uni davomli jarayon deb ataydi.
Rasmiy xavf tahlili majburmi
Qisqa javob: yoʻq. ISO qoʻmitasining 2013 yilgi tayyorgarlik taqdimotida yozilishicha, 2015 yilgi nashr toʻliq rasmiy xavf bahosini ham, xavflar reyestrini ham avtomatik talab qilmaydi. Taqdimot nashrdan oldin tayyorlangan, shuning uchun uni yakuniy standart matni sifatida emas, qoʻmitaning oʻsha paytdagi izohi sifatida oʻqish kerak. Unda ISO 31000 foydali manba deb atalgan, lekin majburiy emas.
ISO qoʻmitasining hujjatlariga koʻra, jarayonlar xavf darajasi boʻyicha bir xil emas va ayrimlariga ancha ehtiyotkor rejalashtirish hamda nazorat kerak. Xavfga asoslangan fikrlash aynan shu hajmni belgilashda ishlatiladi. Yaʼni xavfi yuqori jarayonga koʻproq eʼtibor beriladi, xavfi past jarayonga kamroq.
Xavf bilan ishlash tsikl sifatida
Qoʻmita hujjati jarayonni bir martalik emas, qaytariladigan deb tasvirlaydi: xavf aniqlanadi, tushuniladi, chora rejalashtiriladi, bajariladi, natijasi tekshiriladi va tajribadan oʻrganiladi. Yoʻl misolida yoʻlovchi bir necha kun turli vaqt va ob-havoda kesib oʻtadi va maʼlum soatlarda yoʻl juda gavjum ekanini koʻradi, shundan keyin oʻsha soatlarda koʻprikdan foydalanadi. Yaʼni tajriba yangi maʼlumot beradi va reja oʻzgaradi.
Bu mantiq PDCA tsikliga oʻxshaydi. ISO jarayon yondashuvi haqidagi hujjatida PDCA ni rejalashtirish, bajarish, tekshirish va harakat qilish tsikli deb beradi va xavfga asoslangan fikrlash uning har bosqichida ishlashini yozadi. Xavf jadvali shu tsiklning rejalashtirish qismiga kiradi, jadvalni yangilash esa tekshirish va harakat qilish bosqichiga toʻgʻri keladi.
ISO 31000 bilan qanday bogʻliq
ISO 31000 xavfni boshqarish boʻyicha qoʻllanma. Uning ikkinchi nashri 2018 yil fevralda chiqqan, 2023 yilda esa qayta koʻrib chiqilib, oʻz kuchida qoldirilgan. Qoʻllanma xavflarni aniqlash, tahlil qilish, baholash, ishlov berish, kuzatish va ular haqida aloqa qilish yondashuvini beradi va uni oʻlchami yoki sohasidan qatʼi nazar har qanday tashkilot ishlatishi mumkin.
Bir narsani esda tutish kerak: ISO 31000 boʻyicha sertifikat olinmaydi, u faqat yoʻl-yoʻriq beradi. ISO 9001 esa sertifikatlanishi mumkin, garchi bu majburiy emas. Demak, bular bir-biriga bogʻliq, lekin bir narsa emas: birinchisi xavfni boshqarish usulini beradi, ikkinchisi sifat tizimida xavf hisobga olinishini talab qiladi.
Kichik kompaniya uchun eng kam xavflar jadvali
Quyidagi jadval tahririyat taklifi, standartda bunday shakl talab qilinmaydi. U qoʻmita hujjatidagi bosqichlarga tayanadi: xavfni aniqlash, qabul qilinadigan va qilinmaydigan darajani ajratish, chora rejalashtirish, uni bajarish va natijani tekshirish. Jadvaldagi qatorlar gipotetik.
| Nima boʻlishi mumkin | Maqsadga taʼsiri | Muhimligi | Chora | Kim va qachon tekshiradi |
|---|---|---|---|---|
| Asosiy yetkazib beruvchi kechiktiradi | Buyurtma mijozga vaqtida yetmaydi | Yuqori | Ikkinchi yetkazib beruvchi bilan shartnoma tuzib qoʻyish | Xarid boʻlimi boshligʻi, har chorakda |
| Yagona omborchi kasal boʻladi | Yuk joʻnatish toʻxtaydi | Oʻrta | Ikkinchi xodimni oʻrgatish va qisqa yoʻriqnoma tayyorlash | Ombor mudiri, yarim yilda |
| Mijozlar bir xil savolni koʻp beradi | Imkoniyat: javoblarni tayyorlab, vaqt tejash | Foydali imkoniyat | Takroriy savollarga tayyor javoblar toʻplami | Savdo boʻlimi boshligʻi, har oy |
Jadvalni uch-besh qator bilan boshlash mumkin, bunday jadval bitta sahifaga sigʻadi va uni rahbar oylik yigʻilishda oʻn daqiqada koʻrib chiqa oladi. Eng muhimi, har qatorning egasi boʻlsin va uni qayta koʻrish sanasi belgilansin. Uchinchi qator imkoniyat ekaniga eʼtibor bering: u xavflar bilan birga yuradi, lekin ularning ichida yoʻqolib ketmasligi kerak.
Xavfni qayerdan qidirish kerak
Koʻpchilik xavfni mavhum izlaydi va natijada umumiy soʻzlarga tushib qoladi. Qulayroq yoʻl bor: asosiy jarayonni, masalan buyurtmadan yetkazishgacha boʻlgan yoʻlni qadamlarga boʻlib, har qadam uchun ikki savol berish. Birinchisi: bu yerda nima notoʻgʻri ketishi mumkin. Ikkinchisi: bu mijozga yoki muddatga taʼsir qiladimi. Ikkinchi savolga ha desangiz, xavf jadvalga tushadi, yoʻq desangiz, uni kelajakda qayta koʻrish uchun qoldirasiz. Bu tahririyat usuli, ISO hujjatidagi bosqichlarning amaliy koʻrinishi.
Yuqori darajali xavf uchun chek-list ham foydali. Masalan, joʻnatishdan oldin hujjatlar toʻliq boʻlmasa yuk toʻxtab qolishi xavfi boʻlsa, bu xavfga qarshi chora oxirgi nazorat roʻyxati boʻlishi mumkin. Shu tarzda xavf jadvali nima uchun, chek-list esa qachon degan savolga javob beradi.
2026 yilgi nashr nimani oʻzgartirdi
ISO 9001 ning 2026 yilgi nashri xavf va imkoniyat talablarini ajratib beradi, maqsad esa ikkalasini ham faolroq koʻrish. ISO 2015 yilgi nashr boʻyicha ishlayotgan tashkilotdan noldan boshlashni talab qilmaydi, faqat mavjud tizim yangilangan talablarga qanchalik javob berishini koʻrib chiqishni soʻraydi. Standart raqamli vositalar, hisobot panellari va avtomatik ish jarayonlari haqida alohida talab qoʻymaydi, lekin ular ishlatilsa, ularning xavfi va imkoniyatini koʻrib chiqish kerakligini aytadi.
ISO broshyurasi xavfga asoslangan fikrlashni 2026 yilgi nashrning markaziy gʻoyalaridan biri deb ataydi va uning foydasini chidamlilik bilan bogʻlaydi: uzilishlar, yetkazib berish zanjiridagi bosim, mijoz kutishlari va texnologiyalarning oʻzgarishiga qarshi turish. Amalda bu jadvalda imkoniyatlarga alohida ustun yoki alohida qator ajratish degani. Mijoz doimiy soʻrayotgan qoʻshimcha xizmat xavf emas, imkoniyat. Uni koʻrmaslik esa oʻz xavfini tugʻdiradi: mijoz boshqa joyga ketishi mumkin. Bu tahririyat xulosasi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.
- Kompaniyaning uch asosiy maqsadini yozing: masalan, buyurtmani muddatida yetkazish.
- Har maqsad uchun nima uni buzishi mumkinligini soʻrang va uch-besh xavfni toping.
- Har xavf uchun qabul qilinadigan va qilinmaydigan darajani aytib qoʻying.
- Qilinmaydigan xavflarga bitta chora, bitta ega va tekshirish sanasi bering.
- Choraning ishlaganini keyingi tekshiruvda koʻring va jadvalni yangilang.
Xavfga asoslangan fikrlash oldini olishni alohida ish emas, kundalik rejalashtirishning bir qismi qiladi. Standart buning uchun ogʻir hujjat talab qilmaydi, lekin xavfni koʻrish, unga ega qoʻyish va natijani tekshirishni kutadi. Savol shu: kompaniyangizning uch asosiy maqsadini nima buzishi mumkinligini oxirgi marta qachon yozib chiqqansiz?
Asosiy atamalar
- Xavf
- Maqsadga erishishdagi noaniqlik. U ham zarar, ham foyda keltirishi mumkin, lekin koʻpincha zarar sifatida eslanadi.
- Imkoniyat
- Biror ishni qilish mumkin boʻlgan vaziyat. Uni olish yoki olmaslik oʻz xavfini yaratadi.
- Xavfga asoslangan fikrlash
- Ishni rejalashtirishda nima notoʻgʻri ketishi mumkinligini oldindan oʻylab, choralarni shunga qarab belgilash.
- Profilaktik harakat
- Muammo chiqishidan oldin uning oldini oladigan ish. ISO 9001 eski nashrida alohida band edi.
- Jarayon yondashuvi
- Faoliyatni oʻzaro bogʻlangan jarayonlar sifatida koʻrish. Bunda har jarayonning kirishi, chiqishi va xavfi koʻrinadi.
- Xavflar jadvali
- Xavflar, ularning muhimligi, choralar va egalari yozilgan oddiy jadval. Standart uni majburiy qilmaydi.
- ISO 9001
- Sifat menejmenti tizimiga qoʻyiladigan talablar standarti. Unga koʻra tashkilot sertifikatlanishi mumkin, lekin bu majburiy emas.
- ISO 31000
- Xavfni boshqarish boʻyicha xalqaro qoʻllanma. U sertifikatlash uchun emas, yoʻl-yoʻriq uchun moʻljallangan.
- Muvofiqlik
- Mahsulot yoki xizmat talablarga mos kelishi. ISO 9001 shu muvofiqlikni izchil taʼminlashga qaratilgan.
- Sifat menejmenti tizimi
- Tashkilot natijani izchil sifatda berishi uchun qurgan qoidalar, jarayonlar va masʼuliyatlar yigʻindisi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- ISO/TC 176/SC 2, Risk-based thinking in ISO 9001:2015, ISO texnik qoʻmitasining tushuntirish hujjati (nusxa IAQG saytida). https://ma.iaqg.org/wp-content/uploads/2019/11/ISO9001_2015_and_Risk.docx (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- ISO/TC 176/SC 2/WG23 N065, ISO 9001:2015 Risk Based Thinking, taqdimot, 2013 yil dekabr (nashrdan oldingi). https://insights.cermacademy.com/files/2014/01/ISO9001Risk_Based_Thinking-2.pdf (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- ISO, ISO 9001 made simple: Separating myths from facts, ISO Central Secretariat, Geneva, 2026, ISBN 978-92-67-11509-2. https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/store/en/PUB100368.pdf (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- ISO 31000:2018 Risk management — Guidelines, 2-nashr, 2018 yil fevral; ISO sahifasi (holat: 2023 yilda qayta koʻrib chiqilgan va tasdiqlangan). https://www.iso.org/standard/65694.html (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- ISO/TC 176/SC 2, The Process Approach in ISO 9001:2015, ISO texnik qoʻmitasining tushuntirish hujjati (nusxa IAQG saytida). https://ma.iaqg.org/wp-content/uploads/2019/11/ISO9001_2015_Guidance_on_the_Process_Approach.docx (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- ISO, Giving ISO 9001 a fresh sparkle, ISO yangiliklari, 2015 yil 3 noyabr (Nigel Croft, Lorri Hunt, Alan Daniels izohlari bilan). https://committee.iso.org/news/2015/11/Ref2014.html (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)