ISO 31000:2018 risk boshqaruvi boʻyicha yoʻriqnoma, talablar toʻplami emas, shuning uchun u boʻyicha sertifikat berilmaydi. U riskni noaniqlikning maqsadlarga taʼsiri deb taʼriflaydi va uch qismdan iborat: tamoyillar, ramka, jarayon. Har qanday oʻlchamdagi tashkilot uni oʻz sharoitiga moslab ishlatishi mumkin, kichik kompaniya esa bir sahifalik risk reyestridan boshlay oladi. ISO hozir standartning uchinchi nashri ustida ishlamoqda, 2018 yilgi nashr esa hali amalda.
Hamkor kompaniya «ISO 31000 sertifikatingiz bormi?» deb soʻrasa, javob qisqa: bunday sertifikat yoʻq. ISO buni oʻz yangiligida shunday yozgan: 2018 yilgi nashr talablar emas, yoʻriqnomalar beradi, shuning uchun sertifikatlash uchun moʻljallanmagan. Bu kamchilik emas, chunki menejerlar standartni oʻz maqsad va sharoitiga moslab qoʻllash erkinligini oladi, hech kim ularga tayyor qolipni majburlamaydi.
Yoʻriqnoma nimani anglatadi
ISO sahifasi bu fikrni toʻldiradi. ISO 31000 sertifikatlash uchun ishlatilmaydi, lekin ichki yoki tashqi audit dasturlariga yoʻl koʻrsata oladi. Tashkilot oʻz amaliyotini xalqaro tan olingan mezon bilan solishtirishi mumkin.
Standartning qamrov bandi aniq: hujjat tashkilotlar duch keladigan riskni boshqarish boʻyicha yoʻriqnoma beradi, uni har qanday tashkilotga va uning sharoitiga moslash mumkin. U har qanday risk turi uchun umumiy yondashuv beradi va sohaga bogʻlanmagan. Tashkilot hayoti davomida va har qanday faoliyatda, hatto har darajadagi qaror qabul qilishda ham qoʻllanishi mumkin.
Risk: noaniqlikning maqsadlarga taʼsiri
ISO 31000:2018 da risk shunday taʼriflangan: noaniqlikning maqsadlarga taʼsiri. ISO yangiligida bu taʼrifning mohiyati shunday izohlanadi: tashkilotning qaroriga voqea va holatlar haqidagi toʻliq boʻlmagan bilim taʼsir qiladi.
Standartning izohlari taʼrifni ancha kengaytiradi. Taʼsir kutilgandan chetga chiqishni bildiradi, u ijobiy, salbiy yoki ikkalasi ham boʻlishi mumkin va imkoniyat hamda tahdidni yuzaga keltirishi yoki ularga olib kelishi mumkin. Risk odatda manbalar, mumkin boʻlgan voqealar, ularning oqibatlari va ehtimoli orqali ifodalanadi.
Bu nima beradi? Faraz qilaylik, kompaniya maqsadi oy oxirigacha 30 ta buyurtmani yetkazish. Asosiy yetkazib beruvchining kechikishi maqsadga salbiy taʼsir qiladi. Ikkinchi, tezroq yetkazib beruvchining topilishi esa ijobiy taʼsir qilishi mumkin. Ikkalasi ham ISO mantiqida risk, chunki ikkalasi ham maqsadga erishishdagi noaniqlikdan kelib chiqadi. Bu gipotetik misol.
Uch qism: tamoyillar, ramka, jarayon
Standartning kirish qismi risk boshqaruvi tamoyillar, ramka va jarayonga tayanishini yozadi. Bu qismlar tashkilotda toʻliq yoki qisman allaqachon bor boʻlishi mumkin, ularni samarali va izchil qilish uchun moslash yoki yaxshilash kerak. Quyidagi jadvalda uch qism qisqacha berilgan.
| Qism | Standart bandi | Nimadan iborat | Kichik kompaniyada savol |
|---|---|---|---|
| Tamoyillar | 4 | Sakkizta asosiy qoida; maqsad qiymatni yaratish va himoya qilish | Risk boshqaruvi kundalik qarorlarning ichida ishlayaptimi? |
| Ramka | 5 | Rahbarlik va majburiyat, integratsiya, loyihalash, joriy etish, baholash, yaxshilash | Egasi risk uchun vaqt, odam va masʼuliyat ajratganmi? |
| Jarayon | 6 | Aloqa va maslahatlashuv; doira, kontekst va mezonlar; risk baholash; riskka ishlov berish; kuzatish va qayta koʻrish; yozib borish va hisobot | Riskni topish va baholash qadamlari yozilganmi? |
Standart qiymatni yaratish va himoya qilishni risk boshqaruvining asosiy maqsadi deb koʻrsatadi. ISO qoʻmitasi 2018 yilgi nashrni 2009 yilgidan oddiyroq til bilan yozilgan va qiymat yaratish hamda himoya qilishga koʻproq eʼtibor beradigan versiya deb taʼriflaydi. Standart atigi 16 betdan iborat, shuning uchun tafsilotlar uning yoʻldosh hujjatlarida.
Sakkiz tamoyilni NC State va ASSP quyidagicha bayon qiladi. Chap ustun ularning nomi, oʻng ustun esa tahririyatning oddiy tildagi izohi.
| Tamoyil | Oddiy tilda |
|---|---|
| Integratsiyalashgan | Risk boshqaruvi alohida boʻlim emas, har bir faoliyat va qarorning ichida |
| Tuzilgan va har tomonlama | Bir xil usul ishlatilgani uchun natijalarni solishtirish mumkin |
| Moslashtirilgan | Tashkilotning sharoiti va maqsadiga mos, tayyor shablon emas |
| Qamrovli | Manfaatdor tomonlarning bilimi va qarashlari hisobga olinadi |
| Dinamik | Oʻzgarish boʻlsa, risklar ham qayta koʻriladi |
| Eng yaxshi mavjud axborot | Qaror vaqtidagi eng yaxshi maʼlumotga tayanadi, uning cheklovini tan oladi |
| Inson va madaniy omillar | Xulq, ragʻbat va madaniyat risk boshqaruvining qismi |
| Doimiy yaxshilash | Tajribadan oʻrganib, usul oʻzgaradi |
2009 yildan 2018 yilgacha nima oʻzgargan
Standartning oldingi soʻzi toʻrtta asosiy oʻzgarishni sanaydi:
- Risk boshqaruvi tamoyillari qayta koʻrib chiqildi, chunki ular muvaffaqiyatning asosiy mezonlari.
- Yuqori rahbariyatning yetakchiligi va risk boshqaruvini tashkilot boshqaruvidan boshlab integratsiya qilish alohida ajratildi.
- Risk boshqaruvining takrorlanuvchi tabiatiga koʻproq eʼtibor berildi: yangi tajriba, bilim va tahlil jarayonning har bosqichida qaror va nazoratni oʻzgartirishi mumkin.
- Mazmun qisqartirildi va turli ehtiyojga mos keladigan ochiq tizim modeliga koʻproq eʼtibor berildi.
ASSP yozishicha, atamalar va taʼriflar soni 29 tadan 8 taga tushgan. Qoʻmita raisi Jason Brown risk mutaxassislari koʻpincha boshqaruvning chekkasida qolishini, yangi urgʻu esa risk boshqaruvi biznesning ajralmas qismi ekanini koʻrsatishga yordam berishini aytgan.
Jarayon: risk reyestrini qanday boshlash mumkin
Jarayon bosqichlarini ketma-ket, lekin takrorlanuvchi tarzda tushunish kerak. Standart mundarijasi risk baholashni uch qadamga ajratadi: riskni topish, tahlil qilish va baholash. Undan keyin riskka ishlov berish, kuzatish hamda yozib borish keladi. Ochiq darslik ishlov berishning toʻrtta keng yoʻlini sanaydi: riskdan qochish, uni oʻzgartirish, qabul qilish va oʻtkazish.
Reyestrdan oldin jarayonning doira, kontekst va mezonlarni belgilash bosqichi turadi. ISO 31073:2022 lugʻati risk mezonini riskning jiddiyligi baholanadigan taqqoslash asosi deb taʼriflaydi. Oddiy qilib aytganda, kompaniya baholashdan oldin qancha zararni katta deb hisoblashini yozib qoʻyadi. Gipotetik qoida: oylik tushumning 10 foizidan koʻp yoʻqotish katta zarar, 3 ball. Mezon oldindan yozilmasa, har kim «katta»ni oʻzicha tushunadi va muhokama ballarga emas, soʻzlarga tiraladi.
Quyidagi reyestr tahririyat tuzgan gipotetik misol. Ulgurji savdo bilan shugʻullanadigan kichik kompaniya uchun qoida: ehtimol va zarar uch pogʻonali, 1 dan 3 gacha, daraja ikkalasining koʻpaytmasi. Bu ISO talabi emas, standart bunday shkala tanlashni belgilamaydi.
| Risk | Maqsadga taʼsiri | Ehtimol | Zarar | Daraja | Ishlov berish | Masʼul va muddat |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Asosiy yetkazib beruvchi kechiktiradi | Buyurtma kechikadi | 3 | 2 | 6 | Oʻzgartirish: ikkinchi yetkazib beruvchi | Xarid masʼuli, choraklik |
| Mijoz toʻlamaydi | Pul oqimi uziladi | 2 | 3 | 6 | Oʻzgartirish: qarz chegarasi | Moliya masʼuli, oylik |
| Yagona omborchi kasal boʻladi | Joʻnatish toʻxtaydi | 2 | 2 | 4 | Oʻzgartirish: ikkinchi xodimni oʻrgatish | Ombor mudiri, yarim yillik |
| Ombor yongʻini | Zaxira yoʻqoladi | 1 | 3 | 3 | Oʻtkazish: sugʻurta | Direktor, yillik |
Reyestrning eng muhim ustuni oxirgisi. Egasi va muddati yoʻq risk shunchaki fikr boʻlib qoladi. Standartning jarayon qismi ham kuzatish va qayta koʻrishni alohida band qiladi, demak reyestr jonli hujjat boʻlishi kerak.
Ball tizimiga ehtiyot boʻlish kerak. COSO ning 2026 yilgi qoʻllanmasi ehtimol va zarar koʻpaytmasi hamda issiqlik xaritasi koʻp hollarda qarorni emas, baholarni muhokama qilishga olib kelishini yozadi. Shuning uchun daraja faqat tartiblash uchun ishlatiladi. Birinchi chora oldin 6 va undan yuqori qatorlarga beriladi, lekin har chorak oxirida jamoa savol beradi: yangi nima oʻzgardi va qaysi qaror bunga bogʻliq?
Reyestrda koʻp uchraydigan xatolar
Quyidagi toʻrt xato manbalardagi fikrlardan va tahririyat mantiqidan chiqarilgan. Birinchi ikkitasi ISO hujjatlariga, oxirgisi COSO ning 2026 yilgi hujjatiga tayanadi, uchinchisi esa tahririyat mulohazasi.
- Reyestr bir marta toʻldiriladi va unutiladi, holbuki standart jarayonni takrorlanuvchi deb ataydi.
- Faqat tahdidlar yoziladi, imkoniyat esa tushib qoladi, vaholanki ISO taʼrifida taʼsir ijobiy ham boʻlishi mumkin.
- Risk va allaqachon boʻlgan muammo aralashtiriladi: reyestrga hali boʻlmagan noaniqlik yoziladi, boʻlgan narsa esa alohida topshiriq roʻyxatiga tushadi.
- Reyestr hajmi maqsad boʻlib qoladi, choralar esa bajarilmaydi. COSO ning 2026 yilgi hujjati bunday hajmni qarorga taʼsir qilmaydigan ish deb baholaydi.
Ramka: kichik kompaniyada rahbarning roli
ISO 31000 da rahbariyatning yetakchiligi alohida bandga ajratilgan. Ramka bandi quyidagi qismlardan iborat: rahbarlik va majburiyat, integratsiya, loyihalash, joriy etish, baholash va yaxshilash. Loyihalash bandining ichida yana besh ish bor: kontekstni tushunish, risk boshqaruvi majburiyatini bildirish, rollar va masʼuliyatni belgilash, resurs ajratish va aloqa oʻrnatish.
Besh kishilik kompaniyada bu oddiy koʻrinishga ega. Egasi risk boshqaruvi uchun haftasiga bir soat ajratadi, reyestrga masʼul odamni belgilaydi va yigʻilishda uch savol beradi: nima oʻzgardi, qaysi risk oshdi, qaysi chora kechikdi. Standartdagi ramka mohiyatan shu: kimdir buni qiladi, uning vakolati va vaqti bor, natija esa rahbarga yetadi. Bu tahririyat talqini, standart kichik kompaniya uchun bunday konkret misol keltirmaydi.
Standart nimani bermaydi
ISO 31000 qisqa hujjat, u risk baholash texnikalari va shkalalarini oʻrgatmaydi. Texnikalar uchun alohida hujjatlar bor. ISO/TC 262 sahifasi ularni sanaydi: IEC 31010:2019 risk baholash texnikalari uchun, ISO 31073:2022 atamalar lugʻati uchun, ISO/TR 31004:2013 standartni joriy etish qoʻllanmasi sifatida. Bu hujjatlarning matni ochilmadi, ularning mavjudligi va nomi qoʻmita sahifasidan olindi.
Ikkinchi cheklov majburiyat yoʻqligi. Standart sertifikat bermagani uchun uning bajarilishini tashqaridan tasdiqlovchi hujjat ham yoʻq, shuning uchun bu yoʻl tashkilotdan oʻzini oʻzi tekshirish intizomini talab qiladi: reyestr yangilanayaptimi, choralar bajarilayaptimi, rahbar uni koʻrayaptimi. Bu tahririyat xulosasi.
Standart hozir qanday holatda
ISO 31000:2018, 2-nashr, 2018 yil fevralda chiqqan. ISO sahifasiga koʻra, u 2023 yilda qayta koʻrib chiqilib tasdiqlangan va shu sababli amaldagi nashr hisoblanadi. Ammo xuddi shu sahifada standart qayta koʻrib chiqilishi kerak bosqichida turgani ham koʻrsatilgan. Uning oʻrnini uchinchi nashr qoralamasi, ISO/CD 31000, egallashi mumkin.
Qoralama sahifasidagi sanalar quyidagicha:
| Bosqich | Sana |
|---|---|
| Yangi loyiha tasdiqlandi | 2024 yil 11 oktyabr |
| Ishchi qoralamani oʻrganish boshlandi | 2025 yil 10 yanvar |
| Qoʻmita qoralamasi roʻyxatga olindi | 2025 yil 19 dekabr |
| Qoʻmitada maslahatlashuv boshlandi | 2026 yil 7 yanvar |
| Izohlar qabul qilish yopildi | 2026 yil 1 mart |
Demak, hozir 2018 yilgi nashr amalda, uchinchi nashrning chiqish sanasi esa sahifada koʻrsatilmagan. Yangi nashr chiqsa, 2018 yilgi mantiq oʻzgaradimi yoki yoʻqmi, bilmaymiz. Tahririyat tavsiyasi: bugun 2018 yilgi nashrga tayaning va ISO sahifasini yilda bir marta tekshiring.
ISO 31000 va COSO ERM
ISO 31000 jarayon va tamoyillarni beradi, COSO ERM esa komponentlar va yigirma tamoyilni strategiya bilan bogʻlaydi. Ikkalasi ham har qanday oʻlchamdagi tashkilot uchun moslashtiriladigan hujjat. Birini ikkinchisiga almashtirish shart emas, chunki ISO 31000 riskni topish, baholash va qayta koʻrish qadamlarini tartiblashga, COSO ERM esa rahbariyat bilan strategiya va risk ishtahasi haqidagi suhbatni qurishga yordam beradi. Bu tahririyat xulosasi, taqqoslash jadvali COSO ERM 2017 maqolasida.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.
- Uch asosiy maqsadni yozing va har biri uchun nima noaniq ekanini soʻrang.
- Bir sahifali reyestr tuzing: risk, maqsadga taʼsiri, ehtimol, zarar, ishlov berish, masʼul va muddat.
- Har risk uchun darslikdagi toʻrt yoʻldan birini tanlang: qochish, oʻzgartirish, qabul qilish yoki oʻtkazish.
- Egasi har oy reyestrga yarim soat ajratsin va faqat oʻzgarganini koʻrsin.
- Yilda bir marta ISO sahifasida standart holatini tekshiring, uchinchi nashr chiqsa reyestr tuzilmasini yangilang.
ISO 31000 sertifikat emas, risk haqida muntazam va izchil fikrlash uchun yoʻriqnoma. Kichik kompaniya uchun uning mohiyati bir sahifali reyestr, har risk uchun egasi va oyda bir marta koʻrib chiqish. Uchinchi nashr yaqin kelajakda chiqishi mumkin, shuning uchun bugungi reyestr ham oʻzgarishga tayyor boʻlishi kerak.
Asosiy atamalar
- ISO 31000
- Risk boshqaruvi boʻyicha xalqaro yoʻriqnoma; sertifikatlanmaydi.
- Risk
- Noaniqlikning maqsadlarga taʼsiri; u ijobiy, salbiy yoki ikkalasi ham boʻlishi mumkin.
- Yoʻriqnoma
- Talab emas, tavsiya va usul beradigan hujjat.
- Tamoyil
- Risk boshqaruvi samarali boʻlishi uchun asos boʻladigan qisqa qoida; ISO 31000 da sakkizta.
- Ramka
- Risk boshqaruvini tashkilotga joriy etish uchun tuzilma: rahbarlik, rollar, resurslar, aloqa.
- Jarayon
- Riskni topish, baholash, unga ishlov berish va kuzatishning takrorlanuvchi qadamlari.
- Risk reyestri
- Risklar, ularning darajasi, choralari, masʼulligi va muddati yozilgan jadval.
- Riskka ishlov berish
- Riskdan qochish, uni oʻzgartirish, qabul qilish yoki oʻtkazish bilan bogʻliq tanlov va harakat.
- Risk mezoni
- Riskning jiddiyligini baholashda tashkilot oldindan belgilagan qiyoslash asosi.
- Qoralama
- Qoʻmita muhokamasidagi, hali tasdiqlanmagan hujjat varianti.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- ISO 31000:2018 Risk management — Guidelines, 2-nashr, 2018 yil fevral, ISO/TC 262, 16 bet; ISO sahifasi (2023 yilda qayta koʻrib chiqilgan va tasdiqlangan; sertifikatlash uchun ishlatilmaydi). https://www.iso.org/standard/65694.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- ISO, The new ISO 31000 keeps risk management simple, ISO yangiliklari, 2018 yil 15 fevral. https://www.iso.org/news/ref2263.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- ISO/CD 31000 Risk management — Guidelines, 3-nashr qoralamasi (rivojlantirilmoqda), ISO sahifasi. https://www.iso.org/standard/88574.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- ISO/TC 262 Risk Management, ISO 31000:2018 Risk management – Principles and Guidelines, qoʻmita sahifasi (qoʻmita saytini uchinchi tomon yuritadi). https://committee.iso.org/sites/tc262/home/projects/published/iso-31000-2018-risk-management.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- ISO 31000:2018 Risk management — Guidelines, Surinam standartlar byurosi milliy nashri SSB ISO 31000:2018(E), namunaviy sahifalar: oldingi soʻz, kirish, qamrov, taʼriflar, mundarija. https://www.ssb.sr/media/1178/afschrift-ssb-iso-31000_2018-e.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- COSO, Enterprise Risk Management — Integrating with Strategy and Performance: Executive Summary, 2017 yil iyun. https://www.coso.org/_files/ugd/3059fc_61ea5985b03c4293960642fdce408eaa.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- NC State University ERM Initiative, ISO's Risk Management Framework, 2020 yil 17 iyun (arxiv yozuvi). https://erm.ncsu.edu/resource-center/isos-risk-management-framework (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- American Society of Safety Professionals, ISO 31000:2018 — Five Things to Know, 2018 yil 9 may. https://assp.org/news-and-articles/iso-31000-2018---five-things-to-know (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Azim Abbas, Larry Watson, Risk Management — Supply Chain and Operations Perspective, 3.2 ISO 31000:2018, eCampusOntario Pressbooks, 2024, CC BY-NC-SA 4.0. https://ecampusontario.pressbooks.pub/riskmgmtsupplychain/chapter/3-2-iso-310002018/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- COSO, From Guidance to Action: Exploring Practical Enterprise Risk Management, 2026, mualliflar Ryan Luttenton, Stefany Samp, Alexa Stone, Crowe LLP ishtirokida. https://www.coso.org/_files/ugd/719ba0_949fb7b0df9a4da0b93fd56476cf5064.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)