Locke va Latham 35 yillik tadqiqotda aniq va qiyin maqsad oddiy “yaxshi ishlang” chaqirigʻidan yuqori natija berishini koʻrsatdi. Maqsad ishlashi uchun odam unga sodiq boʻlishi, ahvolini bilib borishi va vazifani uddalay olishi kerak. Murakkab yangi ishda natija maqsadi xalaqit berishi mumkin, shunda oʻrganish maqsadi yaxshiroq. Maqsad yon taʼsirlar ham beradi, shuning uchun uni doza bilan va kuzatuv ostida ishlatish kerak.
1975 yilda chop etilgan tadqiqotda kasaba uyushmasiga aʼzo yogʻoch tashuvchi haydovchilarga aniq maqsad berildi, shundan keyin ularning mashinalaridagi yuk qonuniy ruxsat etilgan ogʻirlikning 60 foizidan 90 foiziga chiqdi. Haydovchilar mashinalariga oʻzgartirish kiritdi va yukni tarozigacha avvalgidan yaxshiroq baholay boshladi. Aynan shunday tadqiqotlar Edwin Locke va Gary Lathamning maqsad qoʻyish nazariyasiga asos boʻldi.
Mualliflar 2002 yilda 35 yillik ishni jamladi. Ularning yozishicha, aniq va qiyin maqsad yuzdan ortiq vazifada, kamida sakkiz mamlakatdagi 40 mingdan koʻp ishtirokchida ish natijasini oshirgan. Tajribalar laboratoriyada, simulyatsiyalarda va haqiqiy ish joylarida oʻtkazilgan, natija esa miqdor, sifat, sarflangan vaqt va xarajat kabi koʻrsatkichlar bilan oʻlchangan.
Nazariyaning oʻzagi: aniqlik va qiyinlik
Locke va Latham ikki savolga javob izladi. Birinchisi: qiyin maqsad oson maqsaddan yaxshiroqmi? Ikkinchisi: aniq maqsad “qoʻlingdan kelganini qil” degan chaqiriqdan yaxshiroqmi?
Birinchi savolga javob: ha. Maqsad qiyinlashgani sari sarflangan kuch va natija oshib borgan, meta-tahlillarda qiyinlik taʼsirining kuchi 0,52 dan 0,82 gacha chiqqan. Taʼsir kuchi guruhlar orasidagi farqni oʻlchaydi: nolga yaqin qiymat farq yoʻqligini, katta qiymat esa katta farqni bildiradi. Natija faqat ikki holatda toʻxtagan yoki pasaygan. Birinchisi, odamning qobiliyat chegarasiga yetilganda. Ikkinchisi, u qiyin maqsadga sodiqligini yoʻqotganda.
Ikkinchi savolga javob ham ha. Aniq va qiyin maqsad “qoʻlingdan kelganini qil” chaqirigʻidan doimo yuqori natija bergan, taʼsir kuchi bu yerda 0,42 dan 0,80 gacha oʻzgargan. Sababini mualliflar oddiy tushuntiradi: bunday chaqiriqning tashqi oʻlchovi yoʻq, shuning uchun har kim “yaxshi”ni oʻzicha tushunadi va qabul qilinadigan daraja juda keng boʻlib qoladi.
Aniqlikning oʻzi natijani oshirmaydi, chunki aniq maqsad ham oson boʻlishi mumkin. Ammo natija odamning oʻz qoʻlida boʻlsa, aniq maqsad farqlarni kamaytiradi, chunki nimaga erishish kerakligi haqidagi noaniqlik yoʻqoladi. Latham va Locke gʻoyaning qisqa bayonini 1979 yilda Organizational Dynamics jurnalida chop etdi, maqola “Maqsad qoʻyish: ishlaydigan motivatsiya usuli” deb nomlangan. Nazariyaning kitob koʻrinishi 1990 yilda chiqqan.
Maqsad ishni qanday oʻzgartiradi
Maqsad natijaga sehr bilan taʼsir qilmaydi. Mualliflar toʻrtta mexanizmni sanaydi.
- Yoʻnaltiradi. Eʼtibor va kuch maqsadga tegishli ishlarga oʻtadi: mashina haydashni oʻrganganlar faqat maqsad qoʻyilgan jihatlarda yaxshilangan.
- Quvvat beradi. Yuqori maqsad pastroq maqsaddan koʻproq kuch talab qiladi.
- Chidamlilikni oshiradi. Vaqtni oʻzi boshqarganda qiyin maqsad ish muddatini uzaytiradi, tor muddat esa ish surʼatini tezlashtiradi.
- Yoʻl qidirishga undaydi. Odam avval bilgan usullaridan foydalanadi, vazifa yangi boʻlsa, reja va yangi usul izlaydi.
Oxirgi band haydovchilar misolini tushuntiradi. Maqsad qoʻyilgach, odam usul qidira boshlaydi va bu vaqt oladi, shuning uchun maqsad berilgan kuni natija birdan oshmasligi mumkin.
Maqsad ishlashi uchun uchta shart
Birinchi shart: maqsadga sodiqlik. Maqsad qiyin boʻlsa, unga yetish ehtimoli past, ish esa koʻp kuch talab qiladi, shuning uchun sodiqlik aynan qiyin maqsadda eng muhim. Uni ikki narsa kuchaytiradi: natijaning odam uchun muhimligi va unga erisha olishiga ishonch.
Ishonchni rahbar uch yoʻl bilan oshirishi mumkin: yetarli oʻqitish orqali muvaffaqiyat tajribasi berish, oʻrnak boʻladigan odamni koʻrsatish va unga ishonchini ochiq bildirish. Qiyin maqsadni berishning oʻzi ham shunday ishora hisoblanadi, chunki rahbar bu bilan xodimga “sen uddalaysan” demoqda.
Maqsadni rahbar belgilasa yaxshimi yoki xodim bilan birgami? Latham va hamkorlari maqsad qiyinligi teng boʻlganda farq topmadi, Erez esa teskarisini topdi. Ikki olim Locke vositachiligida birga ishladi va sababni aniqladi. Rahbar maqsadning sababini tushuntirsa, berilgan maqsad birga qoʻyilgan maqsad kabi ishlaydi, “mana buni bajaring” deb qisqa aytilsa, natija sezilarli pastroq boʻladi.
Birga qaror qilishning foydasi motivatsiyada emas, axborot almashishda. Bir tadqiqotda maqsad qiyinligi bir xil ushlab turilganda, maqsadni birga belgilash natijani oshirmadi. Ammo ish usullarini birga ishlab chiqqanlar yaxshiroq ishladi va oʻziga ishonchi yuqori boʻldi.
Ikkinchi shart: qayta aloqa. Odam ahvolini bilmasa, kuchini yoki usulini oʻzgartira olmaydi. Kuniga 30 ta daraxt kesish maqsadi qoʻyilgan boʻlsa, nechta kesilganini bilmasdan reja boʻyicha ketayotganini bilib boʻlmaydi. Maqsad va qayta aloqa birga ishlaganda, yolgʻiz maqsaddan kuchliroq natija beradi.
Uchinchi shart: vazifaning murakkabligi. Vazifa murakkablashgan sari natija odamning toʻgʻri usul topa olishiga bogʻliq boʻladi, shuning uchun murakkab ishda maqsadning taʼsiri kuchsizroq. Qiyin maqsad uchun taʼsir kuchi eng murakkab vazifada 0,48, eng oddiy vazifada esa 0,67 boʻldi. Aniq qiyin maqsadni “qoʻlingdan kelganini qil” bilan solishtirganda bu raqamlar 0,41 va 0,77 chiqdi.
Qoniqish paradoksi va yuqori natija sikli
Qiziq bir qarama-qarshilik bor. Qiyin maqsadli odamlar eng koʻp ishlab chiqaradi, lekin eng kam qanoat qiladi. Locke va Latham buni oddiy izohlaydi: qiyin maqsadli odamlarning qoniqish chegarasi yuqorida turibdi, kamroq natijadan ular norozi, aynan shu ularni koʻproq ishlashga undaydi.
Misol sifatida talabalar soʻrovi keltiriladi. Oʻrtacha baho “C” boʻlishni maqsad qilganlar kutilgan qoniqishni eng yuqori, “A” ni maqsad qilganlar esa eng past baholagan. Bu nazariyaning boshqa bir xulosasi bilan bogʻlanadi. Yuqori maqsad yuqori natijaga, natija mukofotga, mukofot qoniqish va oʻziga ishonchga olib keladi, oʻziga ishonch esa odamni yanada yuqori maqsad qoʻyishga undaydi. Mualliflar buni yuqori natija sikli deb ataydi. Bu siklda qoniqish natijaning sababi emas, oqibati.
Murakkab ishda va pul bilan birikkanda xavf
“Maqsad qoʻying, hammasi ishlaydi” degan xulosa Locke va Lathamning oʻzidan chiqmaydi.
Kanfer va Ackerman havo harakatini boshqarish simulyatorida, yaʼni juda murakkab vazifada, natija maqsadi vazifani oʻrganishga xalaqit berganini topdi, “qoʻlingdan kelganini qil” deyilgan odamlar esa yaxshiroq ishladi. Winters va Latham keyinroq sababni maqsad turida koʻrdi. Ular natija oʻrniga aniq va qiyin oʻrganish maqsadi qoʻydi, yaʼni “kamida shuncha usul topish”, va murakkab vazifada ham yuqori maqsad yaxshiroq natija berdi.
Sabab shunday: natija maqsadi odamni tashvishga soladi, u usulni tartibsiz qidiradi va nima ishlashini tushunmay qoladi. Tahririyat xulosasi: yangi vazifaning birinchi haftalarida natija raqamini talab qilgandan koʻra, nima sinalganini yozib borishni talab qilish mantiqan toʻgʻriroq.
Pul bilan qoʻshilganda ham ehtiyot kerak. Maqsad juda qiyin boʻlsa va haq faqat maqsadga yetilganda toʻlansa, natija pasayishi mumkin, chunki odam mukofotni ololmasligini koʻrgach, shaxsiy maqsadi va oʻziga ishonchi tushadi. Maqsad oʻrtacha qiyin boʻlganda yoki haq maqsadga yetishga emas, bajarilgan ishga qarab toʻlanganda bunday hodisa kuzatilmagan.
2009 yilda toʻrt olim, Ordóñez, Schweitzer, Galinsky va Bazerman, maqsad qoʻyishning yon taʼsirlari haqida maqola chiqardi. Ular maqsadning foydasi oshirib yuborilgan, zarari esa eʼtiborsiz qolgan deb yozadi. Sanalgan yon taʼsirlar: eʼtiborning toraygani, xavfga munosabat buzilishi, nohalol xatti-harakatning koʻpayishi, oʻrganishning susayishi, tashkilot madaniyatining zaiflashishi va ichki motivatsiyaning pasayishi. Mualliflar maqsadni kuchli dori kabi koʻrishni taklif qiladi: doza kerak, yon taʼsirni kuzatish kerak, ogohlantiruvchi yorliq kerak.
Locke va Latham ham chegarani yashirmaydi. Bir tajribada qiyin maqsad ishtirokchilarni xavfliroq usul tanlashga undadi; natija yaxshilandi, lekin mualliflar xavfli usul baʼzan yomon natija ham berishini yozadi. Tashkilot maqsadi bilan menejerning shaxsiy maqsadi toʻqnashsa, natija ham pasayadi. Harvard Business School saytida bunday misollar keltiriladi: Sears avtoservisida mexaniklarning mijozlardan ortiqcha haq olishi va Bausch & Lomb xodimlarining daromad maqsadiga yetish uchun hisobotlarni soxtalashtirishi.
Hisob-kitob: gipotetik savdo jamoasi
Quyidagi misol oʻylab topilgan va faqat qoidalarni koʻrsatish uchun. Kichik jamoa chorak boshida “savdoni oshiramiz” deb yozdi. Bu maqsadda oʻlchov ham, muddat ham yoʻq. Uni Locke va Latham shartlari boʻyicha qayta yozamiz.
| Qoida | Zaif yozuv | Kuchli yozuv |
|---|---|---|
| Aniqlik | Savdoni oshiramiz | Chorakda yangi mijozlardan 36 ta buyurtma olamiz |
| Qiyinlik | Oʻtgan chorakdagidek | Oʻtgan chorakda 28 ta edi, yangi maqsad uning ustiga 8 ta qoʻshadi |
| Oraliq maqsad | Natijani chorak oxirida koʻramiz | Har oy 12 ta, har hafta 3 ta |
| Qayta aloqa | Oxirida hisoblaymiz | Har juma kuni umumiy jadval yangilanadi |
| Sabab | Rahbar shunday dedi | Maqsad nima uchun kerakligi bir jumlada yoziladi |
Hisob oddiy. 36 ni uch oyga boʻlsak, oyiga 12 ta chiqadi, 12 ni toʻrt haftaga boʻlsak, haftasiga 3 ta. Oʻtgan chorakdagi 28 ta oyiga taxminan 9,3 taga teng edi, yaʼni yangi maqsad oyiga taxminan 2,7 ta koʻproq. Bu oʻsish taxminan 29 foiz: jamoa uchun sezilarli, lekin imkonsiz emas.
Agar jamoa yangi mijoz topishning usulini hali bilmasa, mualliflarning ogohlantirishi kuchga kiradi. Avval “shu chorakda mijoz topishning kamida uchta yangi usulini sinash” kabi oʻrganish maqsadi qoʻyiladi, natija maqsadi esa keyingi chorakka qoladi.
Bundan nima kelib chiqadi
Quyidagi qadamlar tahririyatning manbalardan chiqargan mantiqi, tayyor retsept emas.
- Maqsadni raqam va muddat bilan yozing. “Yaxshi ishlang” oʻrniga oʻlchanadigan daraja bering.
- Qiyinlikni jamoaning imkoniyat chegarasiga yaqin tanlang. Chegaradan oshgan maqsad natijani oshirmaydi.
- Maqsadni berganda sababini ayting va xodimning savolini eshiting.
- Haftalik yoki oylik oraliq maqsad va koʻrinadigan hisob joriy qiling.
- Yangi va murakkab vazifada avval oʻrganish maqsadini qoʻying.
- Maqsad bilan haq orasidagi bogʻliqlikni tekshiring. “Yetsangiz toʻlanadi, yetmasangiz hech narsa” qoidasi juda qiyin maqsadda teskari ishlashi mumkin.
- Natija bilan birga yon taʼsirlarni kuzating: boshqa ishlar tashlab qoʻyilyaptimi, hisobotlar yumshatilyaptimi.
Maqsad kuchli vosita, lekin u dori kabi dozani talab qiladi. Maqsad qoʻyishdan oldin oʻzingizdan soʻrang: odam nimaga erishishi kerakligini, qanchalik yaqinligini va buni qanday qilishni biladimi?
Asosiy atamalar
- Maqsad
- Ish yoki harakatning aniq natijasi, odatda muddat bilan beriladi. Masalan, chorakda 36 ta buyurtma.
- Aniq maqsad
- Raqam va muddat bilan yozilgan maqsad. Undan nimaga erishilganini boshqa odam ham tekshira oladi.
- Qiyin maqsad
- Odamdan odatdagidan koʻproq kuch talab qiladigan, ammo uning imkoniyati ichidagi maqsad.
- Qoʻlingdan kelganini qil
- Oʻlchovsiz chaqiriq. Har kim yaxshi darajani oʻzicha tushunadi, shuning uchun natija past qoladi.
- Maqsadga sodiqlik
- Odamning maqsadni qabul qilgani va uni bajarishga tayyorligi. Qiyin maqsadda bu eng muhim shart.
- Qayta aloqa
- Odamga maqsadga qanchalik yaqinligi haqida beriladigan maʼlumot. Usiz u kuchini va usulini toʻgʻrilay olmaydi.
- Oʻziga ishonch
- Odamning aniq vazifani uddalay olishiga ishonchi. U yuqori boʻlsa, odam qiyinroq maqsad qoʻyadi.
- Oʻrganish maqsadi
- Natija emas, yangi bilim yoki usul topishga qoʻyilgan maqsad. Yangi va murakkab ishda foydali.
- Oraliq maqsad
- Katta maqsadning oylik yoki haftalik boʻlagi. U yoʻlda yetarlicha tez qayta aloqa beradi.
- Taʼsir kuchi
- Ikki guruh natijasi orasidagi farq qanchalik katta ekanini koʻrsatadigan statistik raqam.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Edwin A. Locke, Gary P. Latham, Building a Practically Useful Theory of Goal Setting and Task Motivation: A 35-Year Odyssey, American Psychologist 57(9), 2002, 705–717. DOI 10.1037/0003-066X.57.9.705. https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.705 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Gary P. Latham, Edwin A. Locke, Goal Setting — A Motivational Technique That Works, Organizational Dynamics 8(2), 1979, 68–80. DOI 10.1016/0090-2616(79)90032-9 (Crossref yozuvi). https://doi.org/10.1016/0090-2616(79)90032-9 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Lisa D. Ordóñez, Maurice E. Schweitzer, Adam D. Galinsky, Max H. Bazerman, Goals Gone Wild: The Systematic Side Effects of Overprescribing Goal Setting, Academy of Management Perspectives 23(1), 2009, 6–16. DOI 10.5465/AMP.2009.37007999. https://experts.arizona.edu/en/publications/goals-gone-wild-the-systematic-side-effects-of-overprescribing-go/ (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Edwin A. Locke, Gary P. Latham, A Theory of Goal Setting and Task Performance, Prentice Hall, Englewood Cliffs, 1990.
- Harvard Business School Working Knowledge, When Goal Setting Goes Bad (Ordóñez, Schweitzer, Galinsky, Bazerman ishi haqida qisqa sharh; ikkilamchi manba). https://www.library.hbs.edu/working-knowledge/when-goal-setting-goes-bad (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)