GMAP — boshqaruv hisobchilari uchun ikki yirik kasbiy tashkilot tayyorlagan umumiy yoʻl-yoʻriq. U toʻrt tamoyilga tayanadi: aloqa, dolzarb axborot, qiymatga taʼsirni tahlil qilish va ishonchni saqlash. 2023 yilgi ikkinchi nashr tamoyillarni ushlab qoldi, ammo barqarorlik, boshqaruv va oʻzgarishlarga koʻproq oʻrin berdi. Hujjat qonun emas, kasbiy tavsiya, shuning uchun kichik kompaniya undan toʻrtta savol sifatida foydalana oladi.
2014 yil oktyabrda Amerikaning AICPA va Britaniyaning CIMA kasbiy tashkilotlari boshqaruv hisobi uchun birinchi umumjahon tamoyillar toʻplamini nashr qildi. Hujjat yigirmata mamlakatda oʻtkazilgan tadqiqotga va toʻqson kunlik ochiq muhokamaga tayangan, muhokamada toʻrt yuzdan ortiq odam qatnashgan. Tamoyillar Global boshqaruv hisobi tamoyillari, qisqacha GMAP, deb ataladi. 2023 yilda ularning ikkinchi nashri chiqdi.
Hujjat nima uchun yozildi
Hujjat mualliflari muammoni axborotning koʻpligida koʻradi. Maʼlumot oqimi oshgani sari rahbarlar qarorni kechiktiradi yoki shoshilib qabul qiladi: hujjatning oʻz iborasi bilan aytganda, qarorlar falaji yoki shoshilinch harakat yuz beradi. Moliyaviy hisob bu holatda yetarli emas, chunki u oʻtgan faoliyatga qaraydi. Boshqaruv hisobi esa kelajakka va tashqi muhitga qaraydi va tuzilmasiz muammoga tuzilgan yechim olib keladi. Polshalik tadqiqotchi Anna Szychta 2018 yilgi maqolasida GMAP taʼrifini kasb taʼriflari qatoridagi eng soʻnggisi deb koʻrsatadi.
GMAP ning maqsadi aniq: bosh direktorlar, moliya direktorlari va direktorlar kengashlariga oʻz boshqaruv hisobi tizimini oʻlchab, yaxshilashda yordam berish. Hujjat boshqaruv hisobini shunday taʼriflaydi: qaror uchun muhim moliyaviy va nomoliyaviy axborotni topish, tahlil qilish, yetkazish va ishlatish, maqsadi esa tashkilot uchun qiymat yaratish va saqlash. Bu taʼrif ikki nashrda ham bir xil.
Hujjat samarali qoʻllash uchun uchta omilni sanaydi. Birinchisi, boshqaruv hisobi tashkilot muvaffaqiyatiga yordam berishini anglash: har bir tamoyilning sinovi shu. Ikkinchisi, vosita va usullarni maqsad oʻzgarganda moslab turish. Uchinchisi, diagnostika, yaʼni odamlar, tamoyillar va amaliyotni baholab, zaif joyni topish. Demak, GMAP bir martalik oʻqiladigan matn emas, vaqti-vaqti bilan tekshiriladigan oʻlchov.
2014 yilgi toʻrt tamoyil
Birinchi nashrda toʻrt tamoyil bor. Hujjat ularni ketma-ket emas, bir vaqtda, doimiy ravishda qoʻllash kerakligini aytadi. Har biriga ikkita yoki uchta kichik fikr biriktirilgan:
- Aloqa taʼsirchan tushuncha beradi. Strategiya haqidagi suhbat barcha darajada boradi, axborot tinglovchiga moslab yetkaziladi va yaxshiroq qaror chiqishiga xizmat qiladi.
- Axborot dolzarb. U mavjud axborotning eng yaxshisi, ishonchli, oson topiladigan va oʻz sharoitiga bogʻlangan boʻlishi kerak.
- Qiymatga taʼsir tahlil qilinadi. Turli stsenariylar sinab koʻriladi, harakatlar natijaga qoʻshadigan hissasiga qarab tartiblanadi.
- Boshqaruvchilik ishonch yaratadi. Bu javobgarlik va ishonchlilik, barqarorlik hamda halollik va axloqni anglatadi.
Hujjatning bir nozik joyi bor: dastlabki uchta tamoyil boshqaruv hisobi fanining oʻziga tegishli, toʻrtinchisi esa mutaxassisning shaxsiy xulq-atvoriga qaratilgan. Bundan chiqadigan xulosa: ishonch avvalo mutaxassisning xatti-harakatidan boshlanadi.
Management accounting begins and ends with conversations.
AICPA va CIMA, GMAP, 2014 yil, 1-nashr
Bu jumla birinchi tamoyilning mohiyatini beradi: boshqaruv hisobi raqamdan emas, rahbar bilan suhbatdan boshlanadi va suhbat bilan tugaydi. Hujjat bu fikrni aniq tushuntiradi: qaror qabul qiluvchi bilan oldindan gaplashgan hisobchi unga kerakli axborotni topadi, shuning uchun uning tavsiyasi foydali va taʼsirchan chiqadi.
2023 yilgi ikkinchi nashr: nima oʻzgardi
AICPA va CIMA ikkinchi nashr haqida 2023 yil 28 iyunda Londonda eʼlon qildi. Xabarda yangi nashr oʻn yildan ortiq amaliyot tahliliga tayangani, inson va tabiat kabi bir necha kapitalni hisobga oladigan qarorlarni oʻz ichiga olgani va barqarorlik maʼlumotlariga koʻproq oʻrin berilgani aytilgan. FM jurnalidagi tavsif esa 2024 yil 31 yanvar sanasi bilan chiqqan va nashrni GMAP 2.0 deb ataydi, shuning uchun baʼzi joylarda 2023 va 2024 yillari aralash uchraydi.
Tamoyillar soni oʻzgarmadi, toʻrttaligicha qoldi, ammo ikkitasining nomi boshqacha yozilgan, va quyidagi jadvalda ikki nashrdagi nomlar yonma-yon turibdi.
| Tamoyil | 2014 yil, 1-nashr | 2023 yil, 2-nashr |
|---|---|---|
| 1 | Aloqa taʼsirchan tushuncha beradi | Aloqa taʼsir koʻrsatadi va natija yaratadi |
| 2 | Axborot dolzarb | Axborot dolzarb |
| 3 | Qiymatga taʼsir tahlil qilinadi | Tahlil barqaror qiymat yaratadi |
| 4 | Boshqaruvchilik ishonch yaratadi | Boshqaruvchilik ishonch yaratadi |
Oʻzgarishlar nomlardan chuqurroq. Yangi nashr tamoyillarni 2019 yilgi CGMA kompetensiyalar doirasiga bogʻlaydi va moliyaviy qiymatdan tashqari ekologik hamda ijtimoiy qiymatni ham hisobga olishni nazarda tutadi. FM maqolasining muallifi buni 2023 yil iyunda Xalqaro barqarorlik standartlari kengashi ikkita yangi standart chiqargani bilan izohlaydi.
Yana uchta yangilik amaliy ahamiyatga ega. Birinchisi, natijani boshqarish uchun SPER asbobi: strategiya, reja, bajarish, koʻrib chiqish, har bosqich uchun savollar roʻyxati bilan. Ikkinchisi, korporativ boshqaruv boʻyicha yangi boʻlim, avvalgi nashrdagi faqat qonunga rioya qilishdan kengroq. Uchinchisi, loyihani boshqarishdan koʻra biznesni oʻzgartirishga urgʻu. Shuningdek, hujjat qiymat hamkorligi va maʼlumotni koʻrgazmali koʻrsatish kabi yangi tushunchalarga ishora qiladi. FM maqolasiga koʻra, tamoyillar CGMA malaka dasturi va kompetensiyalar doirasi bilan birga kasbning uch tayanchini tashkil qiladi. Ular vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi mumkin, ammo asos boʻlib qoladi.
Tamoyillar amalda qanday ishlaydi
GMAP nazariy gap bilan cheklanmaydi: 2014 yilgi nashrda samarali boshqaruv hisobi funksiyasi toʻrt qismdan tuziladi: odamlar, tamoyillar, natijani boshqarish tizimi va amaliyot sohalari. Amaliyot sohalari oʻn toʻrtta va ular orasida xarajatni boshqarish, tashqi hisobot, ichki nazorat, investitsiyani baholash, byudjet nazorati, baho, chegirma va mahsulot qarorlari, xavfni boshqarish hamda pul va xazina boshqaruvi bor.
Hujjat har tamoyilni shu sohalarning har biriga qoʻllashni koʻrsatadi va tashkilot oʻz funksiyasini tamoyillarga solishtirib, boʻshliqlarni topishi uchun onlayn diagnostika vositasini ham taklif qilgan. Boʻshliq esa odamlar malakasi, texnologiya yoki maʼlumot sifatida chiqishi mumkin.
Uch sohaning taʼrifi gapni aniqlashtiradi. Xarajatni boshqarish deganda qiymatni saqlab yoki oshirib turib isrofni kesish tushuniladi. Byudjet nazorati oldindan belgilangan maqsadlarga nisbatan natijani faol kuzatishdir, bunga loyiha, odam, savdo hajmi, xarajat, aktiv va pul oqimi ham kirishi mumkin. Baho, chegirma va mahsulot qarorlari esa nimani ishlab chiqarish yoki qanday xizmat koʻrsatishni hamda sotish bahosi va chegirmalar tuzilmasini belgilashni anglatadi.
Hujjatning toʻrtinchi boʻlimi tamoyillarni natijani boshqarishga qoʻllaydi. Bu aylanma toʻrt qadamdan iborat: strategiya, reja, bajarish va koʻrib chiqish. Har qadamdan keyin teskari aloqa keladi, shu sababli tashkilot nima uchun avvalgi harakat ishlagan yoki ishlamaganini bilib, birinchisini takrorlaydi, ikkinchisidan qochadi. Hujjat bir odatga ochiq tanqid ham beradi. Tashkilotlar koʻpincha oʻlchay oladigan yoki oldin oʻlchab kelgan narsani oʻlchaydi, kelajak rejalarini baholash uchun kerak boʻlgan narsani emas. Davo sifatida axborot rejasi taklif qilinadi: qaror uchun kerakli maʼlumot rejani tuzish bilanoq oldindan rejalashtiriladi.
Mutaxassisning oʻziga ham yoʻl koʻrsatilgan. Hujjatdagi sxema texnik koʻnikmalardan tijorat koʻnikmalariga oʻtishni koʻrsatadi: maʼlumot yigʻish va hisobot tuzishdan tahlil va tushunchaga, undan taʼsir va natijaga.
Uchinchi tamoyil, yaʼni qiymatga taʼsirni tahlil qilish, eng oson tushuniladi. Hujjat buni turli stsenariylarni sinash orqali sabab va oqibat bogʻlanishini koʻrish deb tushuntiradi. Mana kichik misol, u gipotetik va pul birligi shartli: doʻkonning oylik doimiy xarajati 250 birlik, oʻzgaruvchan xarajati tushumning 60 foizi.
| Stsenariy | Tushum | Oʻzgaruvchan xarajat | Doimiy xarajat | Foyda |
|---|---|---|---|---|
| Hozirgi holat | 1000 | 600 | 250 | 150 |
| Savdo 20 foizga tushsa | 800 | 480 | 250 | 70 |
| Savdo 40 foizga tushsa | 600 | 360 | 250 | −10 |
Jadvaldan foydali xulosa chiqadi. Foyda nolga tushadigan tushum 625 birlik, chunki har bir birlik tushumdan 40 foiz qoladi va 250 birlik doimiy xarajatni qoplash uchun shuncha kerak. Savdo 37,5 foizdan koʻproq tushsa zarar boshlanadi, va rahbar buni oldindan bilsa, xarajatni qisqartirish rejasini ham oldindan tayyorlab qoʻyadi. Bu qiymatga taʼsirni tahlil qilish tamoyilining kundalik koʻrinishi.
Cheklovlar va tanqid
Birinchi cheklov: GMAP qonun ham, buxgalteriya standarti ham emas. Hujjat oʻzini yaxshi amaliyotga yoʻl-yoʻriq deb tavsiflaydi va tamoyillarni mutaxassislar intilishi kerak boʻlgan qadriyatlar deb ataydi, majburiylik haqida esa gap yoʻq.
Ikkinchi cheklov: hujjat ikki kasbiy tashkilotning mahsuloti va ularning CGMA nomli kasbiy unvoniga yaqin bogʻlangan. Bu haqda amerikalik tadqiqotchi David Borker 2016 yilda yozgan. Borkerning fikricha, GMAP dagi usullar IMA ning sertifikatlash materiallaridagi usullar bilan ancha mos keladi, farqi esa hujjat asosiy tushuncha va tamoyillar toʻplamini yaratganida. U buni Xalqaro buxgalteriya standartlari kengashining tashqi hisobot uchun qilgan ishiga oʻxshatadi. Borker yana bir fikrni ilgari suradi: mamlakatning madaniy va hisob qadriyatlari GMAP qanchalik qabul qilinishiga taʼsir qilishi mumkin. Bu fikrni u oʻzi tuzgan indeks bilan oʻn ikki mamlakat misolida koʻrsatadi va kelajakda boshqa mamlakatlar guruhida sinab koʻrish kerakligini aytadi. Demak, bu tayyor isbot emas, taxmin.
Uchinchi cheklov: GMAP ning oʻzi ham hamma narsani hal qila olmasligini tan oladi. Hujjatning boshida aytilishicha, boshqaruv hisobi tashkilotning barcha muammolarini yecha olmaydi, ammo strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirishga yordam beradigan yondashuvdir. Biz ochgan manbalarda GMAP joriy qilgan kompaniyalarning natijasi yaxshilangani haqida mustaqil tekshiruv topilmadi. Bunday dalil yoʻq degani, foydasiz degani emas, faqat tasdiqlanmagani.
Amalda nima qilish mumkin
Kichik kompaniyaga hujjatning hammasi kerak emas. Quyidagi qadamlar tamoyillardan chiqarilgan tahririyat mulohazasi, sinovdan oʻtgan usul emas.
- Aloqa. Hisobotni topshirishdan oldin qaror qabul qiluvchi bilan qisqa gaplashing va unga qaysi savolga javob kerakligini aniqlab oling.
- Axborot. Har raqam uchun manba va muallifini yozib qoʻying. Raqam ishonchli va kontekstga bogʻlangan boʻlsin.
- Tahlil. Har muhim qaror uchun kamida ikkita stsenariy hisoblang, yuqoridagi jadvaldagi kabi, va foyda nolga tushadigan nuqtani toping.
- Ishonch. Hisob qoidalarini yozib qoʻying va hisobotdagi xatoni tuzatganingizni oshkora ayting.
- Sohalar. Hujjatdagi oʻn toʻrtta sohadan ishingizga eng yaqin uchtasini tanlang, masalan pul boshqaruvi, byudjet nazorati va baho qarorlari, va oʻz funksiyangizni shularga solishtiring.
GMAP boshqaruv hisobchisiga tayyor qoida emas, toʻrtta savol beradi: rahbarni tinglayapmizmi, axborotimiz toʻgʻrimi, oqibatni sinab koʻrdikmi, ishonchni saqlayapmizmi. 2023 yilgi nashr bu savollarga barqarorlikni qoʻshdi. Hujjat majburiy emas, shuning uchun uning foydasi uni oʻz ishingizga qanchalik moslab olishingizga bogʻliq.
Asosiy atamalar
- GMAP
- Global boshqaruv hisobi tamoyillari. AICPA va CIMA tayyorlagan, boshqaruv hisobchilari uchun moʻljallangan yoʻl-yoʻriq hujjat.
- AICPA
- Amerikadagi sertifikatlangan jamoat buxgalterlari instituti. CIMA bilan birga GMAP ni tayyorlagan.
- CIMA
- Britaniyadagi boshqaruv buxgalterlarining kasbiy instituti. AICPA bilan birga GMAP ning muallifi.
- CGMA
- AICPA va CIMA ning boshqaruv hisobchilari uchun kasbiy unvoni. GMAP shu unvon bilan yaqin bogʻlangan.
- Tamoyil
- Qonun emas, kasbiy qoida. Mutaxassis unga intiladi, lekin uni bajarish uchun jazo yoʻq.
- Stsenariy
- Kelajak uchun bir taxmin. Masalan, savdo 20 foizga tushsa nima boʻladi, degan hisob-kitob.
- Doimiy xarajat
- Savdo oʻzgarsa ham deyarli oʻzgarmaydigan xarajat, masalan ijara va maosh.
- Oʻzgaruvchan xarajat
- Savdo hajmiga qarab oʻzgaradigan xarajat, masalan sotilgan tovarning tannarxi.
- Foyda nolga tushadigan nuqta
- Tushum shu darajadan past boʻlsa zarar, yuqori boʻlsa foyda boshlanadi. Misolda u 625 birlik.
- Barqaror qiymat
- Faqat pul foydasi emas, uzoq muddatda saqlanadigan moliyaviy, ekologik va ijtimoiy qiymat.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- AICPA & CIMA, Global Management Accounting Principles: Improving decisions and building successful organisations, 1-nashr, 2014 yil oktyabr (hujjatning keyinroq qayta bosilgan nusxasi), 1, 2, 5 va 6-boʻlimlar. https://eclass.aueb.gr/modules/document/file.php/LOXR285/Yliko_Peraitero_Meletis/global-management-accounting-principles.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- AICPA & CIMA, AICPA & CIMA update Global Management Accounting Principles to reflect new era of digital acceleration and ESG, press-reliz, London, 2023 yil 28 iyun. https://www.aicpa-cima.com/news/article/aicpa-and-cima-update-global-management-accounting-principles (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- David Hackett, GMAP 2.0: Revised guidance for a rapidly changing world, FM Magazine (AICPA & CIMA nashri), 2024 yil 31 yanvar. https://www.fm-magazine.com/news/2024/jan/gmap-2-0-revised-guidance-for-a-rapidly-changing-world/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- David R. Borker, Gauging the Impact of Country-Specific Values on the Acceptability of Global Management Accounting Principles, European Research Studies, XIX jild, 1-son, 2016, 149–164 b. https://www.ersj.eu/repec/ers/papers/16_1_p10.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Anna Szychta, Definicja rachunkowosci zarzadczej w ujeciu ewolucyjnym (Boshqaruv hisobi taʼrifi: evolyutsion yondashuv), Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wroclawiu, nr 513, 2018, 383–394 b., DOI 10.15611/pn.2018.513.36. https://dbc.wroc.pl//Content/47159/PDF/Szychta_Definicja_Rachunkowosci_Zarzadczej_w_Ujeciu_Ewolucyjnym_2018.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)