MoySklad Moliya opsiyasi: hisoblash usulida daromad va xarajat

Martda 1 000 birlikka tovar joʻnatdingiz, mijoz pulni aprelda toʻladi. Mart foydali boʻldimi? Kassaga qarasangiz, mart daromadsiz tugadi. Joʻnatish hujjatiga qarasangiz, daromad martda. Ikkala javob ham toʻgʻri, chunki ular ikki xil savolga javob beradi: kompaniya nima ishlab topdi va qancha pul oldi.

Ikki savol, ikki hisob: foyda va pul

Birinchi savolga hisoblash usuli javob beradi. Unda daromad va xarajat pul kelgan yoki ketgan kunda emas, ular yuzaga kelgan davrda yoziladi. Oʻzbekistondagi 1-son BHMS shuni aniq aytadi: pul oqimi haqidagi hisobotdan boshqa hamma moliyaviy hisobot hisoblash usulida tuziladi, daromad va xarajat esa pul olingan yoki toʻlangan paytda emas, yuzaga kelgan paytda tan olinadi.

Shu usulning foydasi ham standartda yozilgan: hisobot faqat oʻtgan pul harakatini emas, kelajakdagi toʻlov majburiyatlarini ham koʻrsatadi. Ikkinchi savol, yaʼni kassadagi pul, alohida hisobotning ishi. 9-son BHMS pul oqimlari haqidagi hisobotni mustaqil standart sifatida belgilagan va u 2025-yil 1-yanvardan kuchda.

MoySklad bu boʻlinishni ikki hisobot bilan beradi. Moliya opsiyasi hisoblash usulida yuritishni yoqadi va davr uchun haqiqiy foydani hisobni qachon toʻlaganingizdan qatʼi nazar koʻrsatadi. Foyda va zarar hisoboti hisoblash sanasi boʻyicha tuziladi, pul oqimi hisoboti esa toʻlovlar sanasi boʻyicha.

Nega tizim aynan shunday tuzilgan? Tahririyat mulohazasi: daromadning oʻz hujjati bor, bu joʻnatish yoki chakana sotuv, shuning uchun uning sanasi tayyor. Xarajatda esa koʻpincha toʻlovdan boshqa hujjat boʻlmaydi, ijara yoki ish haqi faqat toʻlov sifatida yoziladi. Shu sababli MoySklad toʻlov hujjatiga alohida sana qoʻshgan, daromad uchun esa shunday maydon kerak boʻlmagan.

Daromad joʻnatish sanasida yoziladi

Foyda va zarar hisobotida daromad uchta hujjat turidan yigʻiladi: komissiyaga tegishli boʻlmagan joʻnatishlar, chakana sotuvlar va komissiya sotuvlari, ulardan esa qaytarishlar ayriladi. Hisobot daromadni majburiyat yuzaga kelgan paytda, yaʼni joʻnatishda yozadi, pul tushganda emas.

Chakana sotuvda naqd yoki karta bilan toʻlangani muhim emas, ikkalasi ham hisobga olinadi. Kiruvchi toʻlov hujjatlari daromad manbalari roʻyxatida yoʻq. Hisobot daromadni pul tushganda emas, joʻnatishda yozgani uchun avans ham daromadga aylanmaydi.

Gipotetik holat. Mijoz martda 400 birlik avans toʻlaydi, tovar esa aprelda joʻnatiladi. Martning pul oqimida 400 kirim koʻrinadi, foyda-zarar hisobotida esa martda bu summadan daromad yoʻq. Daromad aprelda, joʻnatish hujjati oʻtgan kuni paydo boʻladi. Olingan avans tovar joʻnatilguncha foydaga tegmaydi.

Tannarx ham sotuv bilan birga yoziladi. Hisobotda tannarx sotilgan tovarning xarid bahosi sifatida xarid hujjatlaridan olinadi, komissiya savdosida esa joʻnatish hujjatlaridan. Sotilmagan tovar uchun toʻlangan pul foydani kamaytirmaydi, chunki u sotilguncha ombordagi tovar qiymati sifatida turadi.

Xarajat hisoblash sanasi bilan davrga bogʻlanadi

Xarajat bilan vaziyat boshqacha. Chiquvchi toʻlov yoki chiqim orderi bugun yozilishi mumkin, lekin xarajat oʻtgan davrga tegishli boʻladi. Shuning uchun operatsion moddali chiquvchi toʻlov va chiqim orderida hisoblash sanasi maydoni bor.

Maydonning qoidalari aniq: standart holda u hujjat sanasiga teng, hujjat boshqa hujjat asosida yaratilgan boʻlsa, asos hujjat sanasi qoʻyiladi, qaytarish bundan mustasno. Sanani xarajat haqiqatda tegishli davrga oʻzgartirish mumkin va toʻlovlar roʻyxatini hisoblash sanasi boʻyicha filtrlash mumkin. Maydon qaytarish, koʻchirish va tovar xaridi moddalarida yoʻq.

Foyda va zarar hisoboti operatsion xarajatni shu sana boʻyicha oladi: hisoblash sanasi tanlangan davrga tushgan chiquvchi toʻlovlar va chiqim orderlari kiradi. Hisobot operatsion xarajatga hamma xarajat hujjatlarini qoʻshadi, faqat tovar xaridi, koʻchirish va qaytarish moddalarini hamda foydada hisobga olish belgisi oʻchirilgan moddalarni olmaydi.

Pul oqimi hisoboti toʻlov sanasida qoladi

Pul oqimi hisoboti hisoblash sanasiga qaramaydi. U kirim va chiqim orderlari, kiruvchi va chiquvchi toʻlovlar hamda qoldiq tuzatishlaridan quriladi va operatsiyalarni toʻlov amalga oshirilgan kun boʻyicha guruhlaydi. Kunlar kesimi, hisoblar kesimi va xarajat moddalari kesimi bor, oxirgisi uchun Moliya opsiyasi ulangan boʻlishi kerak.

Demak, ikki hisobot bitta toʻlovni ikki xil sanada koʻrishi mumkin. Aprelda toʻlangan mart ish haqi pul oqimida aprelga, foyda-zarar hisobotida martga tushadi. Bu xato emas, hisobotlarning vazifasi shunday boʻlingan. Xato esa hisoblash sanasi kiritilmaganda boshlanadi.

Raqamlarda: mart va aprel

Gipotetik hisob, soliqlarsiz va shartli birlikda. Martning 10-sanasida tannarxi 600 boʻlgan, yaʼni oldingi oylarda sotib olingan va toʻlab boʻlingan tovar 1 000 ga joʻnatiladi, mijoz esa 5 aprelda toʻlaydi. Martning 18-sanasida yangi tovar uchun 500 toʻlanadi. Mart ish haqi 150 aprelning 3-sanasida toʻlanadi va unga hisoblash sanasi sifatida mart qoʻyiladi.

Martda foyda 250 boʻldi, pul esa 500 ga kamaydi; aprelda foyda nol, pul esa 850 ga oshdi. Ikki oy yigʻindisida foyda 250, pul 350 ga oshgan. Birinchi hisobot kompaniya nima ishlab topganini, ikkinchisi pul qayerdan kelib, qayerga ketganini koʻrsatadi, shuning uchun biri ikkinchisini almashtira olmaydi.

Jadvalni teskari oʻqish ham foydali. Aprelda foyda nol boʻlsa-yu, pul 850 ga oshgan boʻlsa, bu aprelda kompaniya yaxshi ishlagani degani emas: pul martdagi savdodan kelgan. Faqat pul oqimiga qarab qaror qiladigan rahbar martdagi 250 foydani koʻrmaydi, faqat foydaga qarab qaror qiladigan rahbar esa martda kassa 500 ga kamayganini sezmaydi.

Ikki hisobotni ajratadigan uch farq shu misolda koʻrinadi: daromad joʻnatish sanasida yoziladi, tovar xaridi darrov xarajat boʻlmay sotilganda tannarxga aylanadi, ish haqi esa toʻlov kuniga emas, tegishli oyga yoziladi.

Ikki hisobotni birga oʻqish

Qaysi savol uchun qaysi hisobotni ochish kerakligini eslab qolish qiyin, shuning uchun ularni yonma-yon qoʻyamiz. Jadval rasmiy sahifalardagi tavsiflarga tayanadi.

Oyni yopishda ikkala hisobotni birga koʻrib, farqni tushuntirish foydali. Mart uchun foyda yuqori, pul esa kam boʻlsa, sabab ikkita: mijoz hali toʻlamagan yoki tovar xaridiga pul ketgan. Foyda past, pul esa koʻp boʻlsa, avans olingan yoki kech toʻlanadigan xarajat hali toʻlanmagan boʻlishi mumkin.

Belgi bilan foydadan chiqarish: standartga qarama-qarshimi

Xarajat moddasida «Foydada hisobga olish» belgisi bor. Uni oʻchirsangiz, shu moddadagi hujjatlar operatsion xarajatga kirmaydi va foydani kamaytirmaydi. Bu boshqaruv vositasi: masalan, egasining shaxsiy yechishi kompaniya xarajati emas.

Biroq 1-son BHMS boshqa talab qoʻyadi: sof foydani aniqlashda standartda boshqacha aytilmasa, hamma daromad va xarajat moddalari hisobga olinadi. Demak, belgi haqiqiy ishlab chiqarish yoki savdo xarajatiga oʻchirilsa, MoySklad foydasi rasmiy hisobot foydasidan koʻp chiqadi. Tahririyat xulosasi: belgini faqat xarajat boʻlmagan summalar uchun oʻchiring.

Boʻlinmalar va hisoblar: moliya bitta tashkilot orqali

Moliya opsiyasi asosiy tashkilot orqali ishlaydi. Boʻlinmalar bu hisobni oʻzgartirmaydi, chunki boʻlinmada alohida bank hisobi va kassa yoʻq. Tahririyat xulosasi: filiallar boʻyicha alohida pul oqimi kerak boʻlsa, boʻlinma bunga yetmasligi mumkin, chunki uning bank hisobi ham, kassasi ham yoʻq.

Qayerda xato qilinadi

Hisoblash usuli oddiy xatolarni bir-biridan ajratib koʻrsatadi. Bu xatolar odatda hujjat toʻgʻri, lekin sana yoki modda notoʻgʻri boʻlganda paydo boʻladi.

• Hisoblash sanasi hujjat sanasida qolsa, xarajat notoʻgʻri oyga tushadi.
• Oddiy xarajat «Tovar xaridi» moddasi bilan kiritilsa, u operatsion xarajatga kirmaydi va foyda ortiqcha chiqadi.
• Joʻnatish toʻlovdan oldin kiritilmasa, daromad boshqa oyga tushadi.
• Moliya opsiyasi ulanmagan boʻlsa, foyda-zarar hisoboti va xarajat moddalari boʻyicha pul oqimi ochilmaydi.

Birinchi xatoni oyni yopishdan oldin ushlash mumkin: mart hisobotini aprel boshida ochishdan oldin ish haqi va ijara kabi kech toʻlangan xarajatlar kiritilganini tekshirish kifoya. Aks holda mart foydasi vaqtinchalik oshib koʻrinadi.

Oyni yopish tartibini rasmiy sahifalardagi imkoniyatlardan shunday yigʻish mumkin, lekin bu tahririyat taklifi va hujjatda tayyor tartib yoʻq.

1. Chiquvchi toʻlov va chiqim orderlari roʻyxatini hisoblash sanasi boʻyicha filtrlab, oy ichidagi barcha xarajatlarning sanasini koʻrib chiqing.
2. Kech toʻlanadigan ish haqi, ijara va soliq xarajatlari kiritilganini tekshiring.
3. Joʻnatish hujjatlari oy ichida toʻgʻri sanada oʻtkazilganini tasdiqlang.
4. Foyda va zarar hisobotini oching, soʻng pul oqimini yonma-yon qoʻyib, farqni izohlang.

2027-yildan nima oʻzgaradi

1-son BHMS 2025-yil 1-yanvardan amalda. Lex.uz maʼlumotiga koʻra, 2026-yil 23-iyuldagi 392-son buyruq bilan moliyaviy hisobotning 1-son milliy standarti tasdiqlangan va u 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradi, BHMS-1 esa kuchini yoʻqotgan deb topiladi. Yangi standart matni bu maqolada tahlil qilinmadi, shuning uchun hisoblash usuli talabi oʻzgargan yoki yoʻqligini u kuchga kirgach tekshirish kerak.

Amalda nima qilish mumkin

1. Moliya opsiyasini ulashdan oldin xarajat moddalarini koʻrib chiqing: har birida foydada hisobga olish belgisi toʻgʻri turibdimi.
2. Oyiga bir marta chiquvchi toʻlovlarni hisoblash sanasi boʻyicha filtrlab, notoʻgʻri oyga tushgan xarajatlarni toping.
3. Foyda va pul oqimini bir jadvalda yonma-yon qoʻying, farq katta boʻlsa uning sababini yozib boring.
4. Xarid toʻlovlarini «Tovar xaridi» moddasida, boshqa xarajatlarni tegishli operatsion moddada kiriting.
5. Filial boʻyicha alohida pul oqimi kerak boʻlsa, boʻlinma yetmasligini oldindan hisobga oling.