Ishlab chiqarish tannarxi: material, mehnat va ishlab chiqarish xarajati

Stol ustaxonasida texkartada taxta 10 birlikdan yozilgan, omborga esa u 12 ga kelgan. Reja bir stol uchun 53 birlik deydi, haqiqat 61 chiqadi. Dastur bu 8 birlik farqni qayerdan oladi va sababini kim topadi? Javob tannarx qanday va qayerda yigʻilishida.

Tannarx uch qismdan yigʻiladi

Rasmiy qoida bitta jumlaga sigʻadi: tayyor mahsulot tannarxi sarflangan materiallar tannarxi bilan ishlab chiqarish xarajatlari yigʻindisiga teng. Ishlab chiqarish topshirigʻi bu qoidani aniqlashtiradi: xarajatlar qatoriga texkartada yozilgan mehnat haqi ham kiradi. Demak, uch qism bor: material, mehnat haqi va qolgan ishlab chiqarish xarajati.

Uchalasi ham kartada etap boʻyicha yoziladi. Etap bajarilganda shu etapga tegishli material va xarajat yechiladi, tayyor mahsulot esa oxirgi etap bajarilgach omborga tushadi. Texnologik operatsiyada hammasi saqlash paytida bir yoʻla boʻladi: materiallar material omboridan chiqadi, mahsulot mahsulot omboriga kiradi.

Buxgalteriya standartlari ham tannarxni shu mantiqda yigʻadi. 4-son BHMS ishlab chiqarish tannarxini iqtisodiy mazmuniga koʻra toʻrt guruhga ajratadi: ishlab chiqarish moddiy xarajatlari, mehnat xarajatlari, ishlab chiqarish aktivlarining amortizatsiyasi va boshqa ishlab chiqarish xarajatlari. IAS 2 esa tannarxni xarid xarajatlari va qayta ishlash xarajatlariga ajratadi, qayta ishlashga bevosita mehnat va ishlab chiqarish umumiy xarajatlarining tizimli taqsimoti kiradi.

Material: qiymat omborda yigʻiladi, kartada emas

Kartadagi norma materialning qancha ketishini aytadi. Uning qiymatini esa ombor beradi. MoySklad tannarxni FIFO usulida hisoblaydi: sotilgan tovar uchun eng erta kelgan xarid birinchi hisobdan chiqadi. Sahifa bu qoidani sotuv uchun yozadi, ishlab chiqarishdagi material uchun ham shu mantiq ishlashi kutiladi, lekin buni alohida tekshirish kerak. Agar shunday boʻlsa, materialning qiymati xarid hujjatlarining sanasi va tartibiga bogʻliq boʻladi.

Gipotetik misol. Omborda ikki partiya taxta bor: birinchisi 20 dona, bahosi 10, ikkinchisi 20 dona, bahosi 12. Bir stolga 4 taxta ketadi. Birinchi 5 stol eski partiyadan chiqadi va taxta qismi 40 turadi, keyingi 5 stol yangi partiyadan chiqadi va taxta qismi 48 turadi. Mehnat va xarajat bir xil boʻlsa ham, bir xil stol ikki xil tannarx bilan chiqadi, chunki navbat FIFO mantigʻida ketadi. Shu sababli haqiqiy tannarx kartadagi bitta sondan emas, ombor tarixidan hosil boʻladi.

Ikkinchi qoida kartochkadagi xarid bahosiga tegishli. Kartochkada bahoni oʻzgartirsangiz, bu oʻzgarish omborda allaqachon turgan tovarlarga taʼsir qilmaydi, yaʼni eski partiya eski qiymati bilan qoladi, yangi xarid esa yangi baho bilan keladi. Demak, kartadagi baho bilan omborda yotgan material qiymati bir-biridan uzoqlashishi mumkin, rejadagi tannarx esa aynan kartadagi baho bilan hisoblangani uchun haqiqatdan orqada qola boshlaydi.

Mehnat haqi: qatʼiy summa yoki normo-soat

Mehnat haqi texkartaning pul yorligʻida har etap uchun yoziladi. U ishlab chiqarish hajmining bir birligi uchun qatʼiy summa boʻlishi yoki normo-soat qiymatiga koʻpaytirilishi mumkin. Topshiriqni bajarganda summa mahsulot tannarxiga qoʻshiladi, ijrochi esa tizimga kirish huquqi bor xodim boʻladi.

Normo-soat bu rejadagi vaqt: xodim shu etapda shu karta boʻyicha necha soat ishlashi kerak. Yangi kartalarda mehnat haqi darrov normo-soat boʻyicha hisoblanadi, eski kartalarda bu usulga qoʻlda oʻtiladi. Mehnat haqini qoʻlda oʻzgartirsangiz, avtomatik hisob oʻchadi va uni qayta yoqish kerak boʻladi, aks holda normo-soatni keyin oʻzgartirganingizda mehnat haqi oʻzgarmay qoladi. Normo-soat qiymati yoki soni yozilmagan boʻlsa, natija nolga teng chiqadi.

Shu yerda tuzoq bor. Nol mehnat haqi xatoga oʻxshamaydi, shunchaki kam xarajat boʻlib koʻrinadi. Tannarx past chiqadi, foyda esa sunʼiy oshadi.

Ishlab chiqarish xarajati: bitta son, uni siz hisoblaysiz

Texkartada ishlab chiqarish xarajati bitta maydon. Etap bajarilganda shu summa yechiladi va tannarxga materiallar qiymatiga qoʻshilib kiradi. Sahifalarda uni qanday hisoblash kerakligi yozilmagan, shuning uchun summani tizim emas, hisobchi yoki rahbar kartaga yozadi. Tahririyat xulosasi: bu maydon tannarxning eng kam tekshiriladigan qismi.

Standart bu summani qanday hosil qilishni ochiq aytadi. IAS 2 doimiy umumiy xarajatni, masalan zavod binosi va asbob-uskuna amortizatsiyasini, ishlab chiqarishning normal quvvatiga qarab taqsimlashni talab qiladi. Ishlab chiqarish kam boʻlgan oyda birlikka tushadigan ulush oshirilmaydi, taqsimlanmagan qismi esa shu oyning xarajati boʻladi.

Gipotetik hisob. Ustaxona ijarasi va dastgoh amortizatsiyasi oyiga 6 000 shartli birlik, normal quvvat esa oyiga 300 stol. Bir stolga 20 birlik toʻgʻri keladi. Bu oy atigi 150 stol chiqarilsa, tannarxga 3 000 birlik kiradi, qolgan 3 000 birlik tannarxga emas, shu davr xarajatiga yoziladi. Agar 6 000 ni 150 ga boʻlib, har stolga 40 birlik yozilsa, tannarx sunʼiy oshib ketadi.

4-son BHMS shu doirani yana bir tomondan chegaralaydi. Realizatsiya xarajatlari va tashkilotni boshqarishning umumiy xarajatlari ishlab chiqarish tannarxiga kirmaydi. IAS 2 esa sotish xarajatlarini, ishlab chiqarishga aloqasi boʻlmagan maʼmuriy xarajatlarni hamda material, mehnat va boshqa xarajatlarning anomal yoʻqolishini tannarxdan chiqarib, shu davr xarajati deb belgilaydi.

MoySklad yordam markazining umumiy tavsifida esa brak hisobi mahsulot tannarxiga brak xarajatini qoʻshishni nazarda tutadi. Standart bilan farq qiladigan joy aynan shu. Anomal yoʻqotish va oddiy brakni ajratish alohida masala, u brak mavzusidagi maqolada yoritiladi, bu yerda esa farqni bilib qoʻyish yetarli.

Reja va haqiqat: ikki xil tannarx

Texkartadan reja hisoblanadi, ombor va topshiriqdan haqiqat. Rejadagi tannarx hisoboti «Плановая себестоимость» nomi bilan topshiriqdan chop etiladi va har koʻrsatkich uchun reja hamda haqiqat ustunini beradi: mahsulot, material, miqdor, birlik tannarxi, umumiy tannarx, ogʻish, ishlab chiqarish xarajati va mehnat haqi. Maʼlumot hisobot yaratilgan paytga koʻrsatiladi.

Reja kartochkadagi xarid bahosidan hisoblanadi, baho yozilmagan boʻlsa reja nolga teng. Haqiqiy ustun hisobot yaratilgan paytdagi ombor qiymatiga va bajarilgan etaplarga tayanadi deb tushunish mantiqli, chunki hujjat uning manbasini alohida yozmaydi. Stol misolida farq shundan chiqadi.

Bu boʻlinish tasodif emas. Reja ishlab chiqarishni boshlashdan oldin kerak, chunki buyurtma qabul qilish va sotuv bahosini belgilash shunga tayanadi, haqiqiy tannarx esa material kelgan va ish bajarilgandan keyingina maʼlum boʻladi. Ikkalasini bitta songa qisqartirsangiz, ikki xil savol aralashib ketadi: bu mahsulot qancha turishi kerak va u qancha turdi.

Barcha 8 birlik materialdan chiqdi, chunki kartadagi baho eskirgan. Mehnat va xarajatda farq yoʻq. Bu ogʻishni hisobot koʻrsatadi, sababini esa odam topadi. Uch manba bor: material baho yoki norma, mehnat vaqti va xarajat summasi. Norma haqiqatdan farq qilsa, topshiriqdagi etap bajarish hujjatiga materialni oxirgi etap bajarilgunga qadar qoʻshish mumkin.

Tannarx foydaga shu yerdan oʻtadi. Sotuv hujjatida foyda sotuv summasi bilan tannarx summasi ayirmasi sifatida koʻrsatiladi, tannarx past boʻlsa foyda yuqori chiqadi. Demak, texkartadagi xato nafaqat ishlab chiqarish hisobotini, balki keyingi oylardagi har bir savdoning foydasini buzadi.

Bir operatsiyadan bir nechta mahsulot chiqsa

Sahifalar bu savolga ikki joyda javob beradi. Tannarx sahifasi texnologik operatsiyada bir nechta mahsulot chiqsa, ularning tannarxi bir xil boʻlishini yozadi. Texkartada esa umumiy xarajatni sotuv bahosi yoki mahsulot miqdori boʻyicha taqsimlash tanlanadi. Qaysi qoida qaysi usulda ishlashini sahifalar aniq bogʻlamaydi, shuning uchun bu joyni birinchi sinovda tekshirish kerak.

Standart bu masalani qoʻshma mahsulotlar deb ataydi. 4-son BHMS umumiy xarajatni ajralish nuqtasidagi natural koʻrsatkich yoki sotuv qiymati boʻyicha boʻlishni koʻrsatadi. IAS 2 esa mantiqli va izchil asosni talab qiladi, misol qilib nisbiy sotuv qiymatini keltiradi. Demak, boʻlish asosini bir marta tanlab, hisob siyosatida yozib qoʻyish kerak.

Tannarxni qanday tekshirish

Tannarx daraxti, kalkulyatsiya va hisobotlar bir-birini toʻldiradi. Texkartada kalkulyatsiya shabloni rejadagi xarajatni xarid baholarida koʻrsatadi, daraxt esa ichma-ich kartalardagi tarkibni ham ochib beradi. Ombor hisobotlari esa haqiqiy tomonni beradi: qaysi xarid hujjatidan qancha qiymat kelgani va qaysi sotuvda tannarx nolga teng ekani shu yerda koʻrinadi.

1. Texkartadan tannarx kalkulyatsiyasi va daraxtini chop etib, hamma qatorda xarid bahosi borligini tekshiring.
2. Topshiriqdan rejadagi tannarx hisobotini chiqarib, ogʻish eng katta qatorni toping.
3. Qoldiq hisobotining batafsil koʻrinishida tannarx qaysi hujjatlardan yigʻilganini va qaysi xaridda baho yozilmaganini koʻring.
4. Rentabellik hisobotida tannarxi sotuv bahosidan yuqori yoki nolga teng savdolarni qidiring.

Bunday tekshiruv oyiga bir marta oʻtkazilsa ham yetadi. Eng katta ogʻishli topshiriqni ochib, uch savolga javob beriladi: material bahosi oʻzgarganmi, norma haqiqiy sarfdan farq qiladimi va mehnat vaqti rejadagidan uzunmi. Uchala javob ham yoʻq boʻlsa, xato odatda ishlab chiqarish xarajatining summasida yoki uni hisoblash usulida boʻladi, shuning uchun uni hisob siyosati bilan solishtirish kerak.

Amalda nima qilish mumkin

1. Texkartadagi material baholarini har oy omborning haqiqiy qiymati bilan solishtiring.
2. Mehnat haqini normo-soat orqali yuritsangiz, qiymat va soni boʻsh qolmaganini tekshiring.
3. Ishlab chiqarish xarajatini kartaga yozishdan oldin uning hisob usulini hisob siyosatida qayd eting.
4. Rejadagi tannarx hisobotini har yirik topshiriqdan keyin ochib, ogʻish sababini yozib qoʻying.
5. Bir operatsiyadan bir necha mahsulot chiqsa, tannarx boʻlish usulini bitta mahsulotda tekshirib oling.