Soxta sharhlarga qarshi qoida: AQShdagi FTC 16 CFR 465 va Oʻzbekiston konteksti

2024 yil 14 avgustda AQSh Federal savdo komissiyasi, qisqacha FTC, soxta sharhlarga qarshi yakuniy qoidani eʼlon qildi. Komissiya uni bir ovozdan, 5:0 hisobida tasdiqladi. Qoida Federal reyestrda 22 avgustda chop etildi va 2024 yil 21 oktyabrdan kuchga kirdi.

Eski qarash: sharh sotib olish bozor odati

Sharh sotib olish xayoliy emas, haqiqiy bozor edi. 2019 va 2020 yillarda tadqiqotchilar Amazon sotuvchilari sharh sotib oladigan yopiq guruhlarni hujjatlashtirgan, guruhlarda oʻrtacha 16 000 aʼzo bor edi, sotuvchi esa xarid pulini besh yulduzli sharhdan keyin qaytarardi. Yangi qoida esa shu amaliyotni ochiq qonunbuzarlik deb belgilaydi.

Qoida tuzilishi: oltita mazmunli band

Qoida 16-sarlavhaning 465-qismida joylashgan. Taʼriflar bandidan keyin oltita mazmunli band va bitta zaxira band keladi. Jadvalda har bir bandning mohiyati qisqacha berilgan.

Bandlarning ikki umumiy xususiyati bor. Birinchisi, taqiq sharhning mazmuniga emas, uning haqiqiyligiga va ishonchliligiga qaratilgan, bu tahririyat oʻqishi. Ikkinchisi, koʻp bandda «bilgan yoki bilishi kerak edi» mezoni ishlaydi.

Komissiya eʼlonida yana ikki nuqta alohida aytilgan. Birinchisi, qoida sunʼiy intellekt yaratgan soxta sharhlarni ham taqiqlaydi. Ikkinchisi, sharh sotib olishning ikki yuzi bor: pulni faqat ijobiy fikr uchun emas, raqibga qarshi salbiy fikr uchun toʻlash ham taqiqlangan. Demak, qoidaning mezoni sharhning ijobiy yoki salbiy ekani emas, uning haqiqiyligi.

Kim javobgar boʻladi

FTC xodimlarining savol-javobi buni aniq ajratadi. Oddiy xaridor sharhning mazmuni uchun javobgar emas, sharh yozgani uchun pul olgani uchun ham javobgar emas. Javobgar boʻlishi mumkinlar: sharh brokerlari, sharh sotadigan blogerlar, reklama agentliklari, PR va obroʻni boshqaruvchi kompaniyalar. Sharhlarni faqat joylashtiradigan doʻkon yoki platforma, ularni oʻzi yozmagan va sotib olmagan boʻlsa, odatda javobgar emas.

Kompaniya oʻz saytida koʻrsatgan tavsiya soxta boʻlsa, javobgarlik shu kompaniyaga tushishi mumkin.

«Bilishi kerak edi» degani nima? Qoida kompaniyadan har bir sharhni tekshirishni talab qilmaydi. Ammo ogohlantiruvchi belgilar boʻlsa, masʼuliyat paydo boʻladi: xariddan juda tez keyin kelgan sharh, qisqa vaqtda gʻayrioddiy koʻp sharh, boshqa mahsulot nomi tilga olingan sharh. Gipotetik misol: doʻkon odatda oyiga uch sharh olardi, bir kunda esa 40 ta besh yulduzli sharh keldi. Qoida matni bu holatni nomma-nom koʻrmaydi, ammo FTC sanagan belgilarga juda mos keladi.

Ichki sharh: yozish mumkin, yashirish mumkin emas

Xodim yoki rahbar kompaniya haqida sharh yozishi qoida bilan taqiqlanmagan. Taqiq aloqani yashirishga qaratilgan. FTC oshkor qilish «chetlab oʻtib boʻlmaydigan» boʻlishi kerakligini yozadi, masalan sharhning birinchi qatorida. Rahbar yaqin qarindoshlaridan yoki xodimlaridan sharh soʻrashi esa, agar natijada oshkor qilinmagan sharh paydo boʻlsa va rahbar oshkor qilishni qoʻllab-quvvatlamagan boʻlsa, qoida buzilishiga olib kelishi mumkin.

Bir xil mantiq soxta ijtimoiy koʻrsatkichlarga ham tegadi. Sotib olingan obunachi yoki koʻrish soni, agar xaridor ularning soxta ekanini bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan va ular orqali oʻz taʼsirini tijorat maqsadida boʻrttirgan boʻlsa, qoida bilan taqiqlangan.

Mukofot va sharh: nima mumkin, nima mumkin emas

Qoida sharh soʻrashni taqiqlamaydi. Barcha xaridorga yuboriladigan umumiy iltimos, «tajribangiz bilan boʻlishing» tarzidagi, ruxsat etilgan. Taqiq mukofot fikr yoʻnalishiga bogʻlangan paytda boshlanadi. Quyidagi jadvaldagi holatlar gipotetik, huquqiy maslahat emas.

Ragʻbatlantirilgan sharhning yana bir tomoni bor. FTC ning tavsiyalar qoʻllanmasi misollaridan biri shunday: mukofot evaziga yozilgan sharh oshkor qilinishi kerak, agar bunday sharhlar oʻrtacha reytingni sezilarli koʻtarsa, reytingning oʻzi haqida ham eslatish kerak boʻlishi mumkin. Demak, mukofot berilgan sharhlarni oddiy sharh bilan aralashtirib, bitta yulduzli reytingga qoʻshib yuborish xavfli.

Sharhni yashirish bilan faqat tanqidni olib tashlash oʻrtasida farq bor. Qoida sharhni olib tashlashga ruxsat beradi, agar mezon fikr yoʻnalishidan qatʼi nazar bir xil qoʻllansa. Ruxsat etilgan asoslar shular:

• Tijorat sirini ochadigan axborot.
• Haqorat, qoʻpol yoki tahqirlovchi matn.
• Shaxsiy maʼlumot.
• Kamsituvchi matn.
• Ochiq yolgʻon yoki chalgʻituvchi fikr.
• Soxta ekaniga asosli shubha bor sharh.
• Mahsulotga aloqasi yoʻq sharh.

FTC qoʻshimcha qiladi: sharhni foydaliligi yoki reytingi boʻyicha saralash odatda ruxsat etiladi, agar tizim har doim bir xil ishlasa. Demak, filtr qoidasi oldindan yozilgan va hammaga birdek qoʻllanadigan boʻlishi kerak, «bu sharh menga yoqmadi» asos emas.

Qoida nimaga tegmaydi? Platformadan har sharhni tekshirishni ham, sharh yozuvchi bilan bogʻlanishni ham talab qilmaydi. Ammo FTC eslatadi: sharhlarni chalgʻituvchi tartibda koʻrsatish yoki tanlab bostirish umumiy aldov taqiqi ostida baribir qolishi mumkin.

Qoida amalda: 2025 yil dekabrdagi ogohlantirishlar

Qoida kuchga kirganidan taxminan 14 oy oʻtib, 2025 yil 22 dekabrda FTC xodimlari 10 kompaniyaga ogohlantirish xati yubordi. Kompaniyalar nomi eʼlon qilinmadi. Xatlar isteʼmolchi shikoyatlari va kompaniyalarning oʻzi bergan maʼlumotga asoslangan, ular qoida buzilganini rasmiy tasdiqlamaydi.

Xatlarda qoidaning asosiy yoʻnalishlari eslatildi: sharh yozuvchining tajribasini notoʻgʻri koʻrsatish, mukofotni fikr yoʻnalishiga bogʻlash, ichki sharhni oshkor qilmaslik, sharhni bostirish va soxta ijtimoiy koʻrsatkichlar. Xatlar buzilishlar sud ishiga va har bir qoidabuzarlik uchun 53 088 dollargacha fuqarolik jarimasiga olib kelishi mumkinligini ogohlantiradi. Hozircha bu sud ishi emas, ogohlantirish, ochilgan manbalarda qoida boʻyicha sud jarayoni haqida maʼlumot topilmadi.

Boshqa bozorlar: Buyuk Britaniya

AQSh yolgʻiz emas. Buyuk Britaniyada 2024 yilgi Raqamli bozorlar, raqobat va isteʼmolchilar toʻgʻrisidagi qonunning 20-jadvali 13-bandi 2025 yil 6 aprelda kuchga kirdi. Unga koʻra savdogar soxta sharh yoki ragʻbat yashirilgan sharh yozishi yoki buyurtma qilishi mumkin emas, sharhlarni chalgʻituvchi tarzda koʻrsatish ham taqiqlangan.

Muhim farq shundaki, Britaniya qonuni sharh joylashtiruvchi tomonga ham majburiyat yuklaydi: soxta sharhning oldini olish va uni olib tashlash uchun oqilona choralar koʻrish. AQSh qoidasi esa faqat sharh joylashtiradigan platformani odatda javobgar qilmaydi.

Oʻzbekiston: alohida qoida topilmadi, yaqin normalar bor

AQSh qoidasi Oʻzbekistonda majburiy emas. Reklama toʻgʻrisidagi qonun matnida mijoz sharhlariga bagʻishlangan alohida modda topilmadi, bu tahririyatning matn boʻyicha qidiruvi. Ammo yaqin qoidalar bor.

5-modda notoʻgʻri reklamani noaniqlik, boʻrttirish yoki yashirish bilan isteʼmolchini chalgʻitadigan reklama deb taʼriflaydi. 16-modda nomaqbul reklamaga yoʻl qoʻymaydi, 12-modda esa reklama beruvchidan soʻralganda axborot ishonchliligini tasdiqlovchi hujjat talab qiladi. Mavjud boʻlmagan mijoz fikrini reklamada koʻrsatgan kompaniya bu hujjatni qanday keltiradi? Savol ochiq qoladi.

Yana bir chegara: 16-modda jismoniy shaxsning ismi yoki tasvirini uning roziligisiz reklamada ishlatishni taqiqlaydi. Soxta «mijoz» uchun begona odamning suratini qoʻygan sahifa shu qoidaga ham, nomaqbul reklama qoidasiga ham tushishi mumkin. Bu tahririyat oʻqishi.

Raqobat toʻgʻrisidagi qonunning 21-moddasi raqib mahsuloti haqida yolgʻon, noaniq yoki buzib koʻrsatilgan maʼlumot tarqatishni, raqibning ishchanlik obroʻsiga putur yetkazishni va isteʼmolchini chalgʻitishni insofsiz raqobat deb taqiqlaydi. Raqib haqida soxta salbiy sharh yozdirish shu moddaga tushishi mumkin. Bu tahririyat oʻqishi, amaliyot misoli topilmadi.

Javobgarlik masalasi alohida diqqatga loyiq. Reklama qonunining 49-moddasiga koʻra reklama beruvchi reklama tayyorlash uchun bergan axborot mazmuni uchun javob beradi, agar buzilish tayyorlovchi yoki tarqatuvchining aybi bilan yuz berganligi isbotlanmasa. Demak, soxta sharh bilan reklama tayyorlatgan kompaniya hamma narsani agentlikka yuklab qoʻya olmaydi. Bu tahririyat oʻqishi, aniq ish bilan yurist hal qiladi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar qoida matni va FTC izohlaridan chiqarilgan tahririyat fikri, huquqiy maslahat emas.

1. Sharhni barcha xaridordan bir xil matn va shartlarda soʻrang. Faqat mamnun mijozni tanlab yuborish sharh manzarasini buzadi. Qoidada bunga alohida band topilmadi, bu tahririyat oʻqishi.
2. Mukofot beriladigan boʻlsa, uni fikrning ijobiy yoki salbiy ekaniga bogʻlamang. AQShda mukofot olgan kishining sharhida bu haqda aytilishi ham talab qilinadi.
3. Xodim va yaqinlarning sharhida kompaniya bilan aloqani aniq yozing yoki bunday sharhni umuman yozdirmang.
4. Sharhni olib tashlash qoidalarini yozib qoʻying va ularni fikr yoʻnalishidan qatʼi nazar bir xil qoʻllang.
5. Sharh yoki obunachi xizmatini sotadigan agentlik bilan shartnomada soxta sharhni taqiqlovchi band koʻrsating va natijani tekshirib turing.
6. Sharh paydo boʻlish tezligini kuzating. Xariddan darhol keyin yoki bir kunda juda koʻp kelgan sharh, FTC sanagan ogohlantiruvchi belgilarning aynan oʻzi.