Qisqacha: 2022-yil 29-sentabrdagi OʻRQ-792 elektron tijorat qonuni sotuvchi, xaridor va platforma operatorining rollarini va majburiyatlarini belgilaydi. Hozirgi tahrirda nuqsonli tovarni almashtirish yoki pulni qaytarish sotuvchi zimmasida, operator esa oʻzi uzatgan hujjatlar mazmuni uchun javob bermaydi. 2026-yil 10-sentabrdagi OʻRQ-1173 qonuni bu tartibni oʻzgartiradi: sotuvchi asosiy javobgar boʻlib qoladi, sotuvchi talabni bajara olmasa operator xaridor oldida subsidiar javobgar boʻladi. Bu oʻzgarish 2026-yil 12-dekabrdan kuchga kiradi.
Xaridor internet orqali buyum olib, uni nuqsonli deb topdi. Pulni kim qaytaradi: sotuvchimi yoki buyurtma berilgan platformami? Oʻzbekistonda bu savolga 2022-yil 29-sentabrdagi «Elektron tijorat toʻgʻrisida»gi OʻRQ-792 qonuni javob beradi. U 2022-yil 31-dekabrda kuchga kirgan va 2004-yildagi 613-II raqamli eski qonunni, shuningdek unga 2015-yilda kiritilgan oʻzgartishlarni oʻz kuchini yoʻqotgan deb eʼlon qilgan. Qonun matni 2025-yil 17-aprel va 2026-yil 13-iyuldagi qonunlar bilan oʻzgartirilgan, 2026-yil sentabrda esa yirik oʻzgartirish qabul qilingan.
Maqola yuridik maslahat emas. U lex.uz da ochilgan matn asosida sotuvchi va operator majburiyatlarini marketing nuqtai nazaridan bayon qiladi.
Qonunda kim kim
Qonun toʻrtta asosiy tushunchani ajratadi. Ularning taʼrifi 3-moddada, ishtirokchilar haqidagi qoida esa 8-moddada berilgan.
- Elektron savdo maydonchasi, yaʼni platforma: masofadan sotish va sotib olish imkonini beradigan axborot tizimi.
- Platforma operatori: shu xizmatni koʻrsatuvchi yuridik shaxs.
- Elektron tijorat operatori: elektron hujjat va xabar almashinuvi bilan bogʻliq xizmat koʻrsatuvchi yuridik shaxs.
- Ishtirokchilar: xaridorlar va sotuvchilar.
Sotuvchi boʻlib yuridik shaxslar, platformada chakana yoki ulgurji savdo qiladigan yakka tartibdagi tadbirkorlar va chakana savdo qiladigan oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar maydonga chiqishi mumkin. Qonun yana bir muhim qoidani qoʻshadi: elektron tijoratda qatnashgani uchun odamning oflayn faoliyatiga qoʻshimcha shart yoki cheklov qoʻyib boʻlmaydi.
Sotuvchi nimaga majbur
Sotuvchining asosiy majburiyatlari uchta joyda: umumiy qoidalarda, taklifga qoʻyiladigan talablarda va nuqsonli tovar qoidalarida. Birinchisida sotuvchi tovar, uning ishlab chiqaruvchisi va xarid qoidalari haqida toʻliq axborot berishi, muomaladan olib qoʻyilgan yoki cheklangan tovarni sotmasligi va standart-qoidalarga rioya qilishi kerak.
Taklif, yaʼni oferta, elektron hujjat shaklida beriladi va unda quyidagilar boʻlishi lozim.
- Taklif beruvchining nomi, pochta va elektron manzili, telefon raqami.
- Kerak boʻlsa litsenziya yoki ruxsat haqidagi maʼlumot.
- Shartnoma tuzish va qabulni qaytarib olish usuli.
- Shartlarni oʻzgartirish yoki toʻldirish tartibi.
- Yetkazish va toʻlov shartlari.
Shartnoma shartlari aniq va davlat tilida yozilishi kerak, boshqa tillar qoʻshimcha sifatida mumkin. Bu marketing uchun muhim: mahsulot kartasidagi va sayt sahifasidagi shartlar aslida taklifning bir qismi.
Yetkazish muddati kelishilgan boʻlsa, sotuvchi oʻsha muddatda yetkazadi, muddat belgilanmagan va aniqlab boʻlmasa esa yetkazish taklif qabul qilinganidan keyin 30 kun ichida bajariladi. Karta yoki sahifada «tez yetkazamiz» kabi noaniq gap shu sababli xavfli: haqiqiy muddat sifatida nima hisoblanishi nizoga aylanishi mumkin. Bu tahririyat xulosasi.
Shartnoma qachon tuziladi va toʻlov qanday rasmiylashadi
Elektron tijoratda shartnoma elektron hujjat sifatida tuziladi va qabul taklif beruvchiga yetib borgan lahzadan boshlab tuzilgan hisoblanadi. Qabul elektron imzo bilan tasdiqlangan hujjat, rozilik bildirgan elektron xabar yoki taklifda talab qilingan harakatni bajarish shaklida boʻlishi mumkin. Qonun odamning roziligini va kimligini koʻrsatadigan SMS yoki Face-ID kabi usullarni ham elektron imzo bilan bir qatorda tan oladi, elektron cheklar esa qogʻoz cheklar bilan teng.
Toʻlov naqd pulda, bank oʻtkazmasi bilan yoki elektron hamyon orqali boʻlishi mumkin. Elektron toʻlovda virtual kassa cheki xaridorning telefoni, elektron pochtasi yoki shaxsiy kabinetiga yuboriladi va unda pul oluvchi koʻrsatilgan boʻladi. Baʼzi yetkazib berish xizmatlari uchinchi sotuvchi nomidan toʻlov qabul qilishi ham mumkin, agar mablagʻ keyin sotuvchiga oʻtkazilsa. Tahririyat xulosasi: buyurtma tugmasi qabul harakati boʻlishi mumkin, shuning uchun yetkazish, qaytarish va toʻlov shartlari tugmadan oldin koʻrinib turgani maʼqul.
Nuqsonli tovar va pulni qaytarish
Xaridor tovarni olganda toʻliqligini, shikastsizligini va namuna yoki tavsifga mosligini tekshirishga haqli, mos kelmasa esa almashtirish yoki pulni qaytarishni talab qila oladi. Qadoqning faqat tekshirish uchun ochilgani xaridorning bekor qilish huquqini yoʻqotmaydi.
| Holat | Muddat yoki qoida | Modda |
|---|---|---|
| Tayyorlash, loyiha yoki tarkib nuqsoni | Sotuvchi aynan shu markadagi tovarga 7 kunda almashtiradi | 26 |
| Qoʻshimcha sifat tekshiruvi kerak | Almashtirish talab qilingandan 20 kun ichida | 26 |
| Aynan shunday tovar yoʻq | Almashtirish eʼtirozdan keyin bir oy ichida, boʻlmasa shartnoma bekor qilinadi va zarar bir oy ichida qoplanadi | 26 |
| Pulni qaytarish shakli | Kelishilmagan boʻlsa, toʻlov qanday boʻlsa, shunday qaytariladi, xarajatni sotuvchi koʻtaradi | 27 |
| Pulni qaytarishni kechiktirish | Har kechikkan kunga qaytariladigan summaning 1 foizi miqdorida jarima, jami summadan oshmaydi | 27 |
| Yetkazish muddati belgilanmagan | Taklif qabul qilingandan keyin 30 kun | 25 |
Gipotetik hisob. Xaridor nuqsonli tovarni qaytardi va sotuvchi pulni muddatidan 10 kun keyin qaytardi. Jarima har kun uchun 1 foiz boʻlgani uchun u 10 foizga teng, kechikish 100 kunga choʻzilsa esa jarima 100 foizga yetadi va qonun uni shu raqamdan oshirmaydi. Raqamlar mexanizmni koʻrsatish uchun olingan, ammo 1 foiz va yuqori chegara qonun matnidan.
Platforma operatori nimaga majbur
Operatorning majburiyatlari ikkita moddada tarqalgan. Umumiy qismda u quyidagilarga majbur.
- Qonunga va standartlarga rioya qilish, axborot tizimining uzluksiz ishlashini taʼminlash.
- Oʻz nomini, huquqiy shaklini, litsenziyasini va xizmat shartlarini oshkor qilish.
- Elektron hujjatlar va shaxsga doir maʼlumotni ruxsatsiz foydalanishdan himoya qilish.
- Bu maʼlumotni qonun yoki shartnoma talab qilmasa, uchinchi shaxsga bermaslik.
Platforma operatori uchun alohida modda qoʻshimcha talab qoʻyadi.
- Xizmat koʻrsatish kelishuvi va savdo qoidalarini platformada muntazam koʻrsatish.
- Muomaladan olib qoʻyilgan yoki cheklangan tovarlar sotilishini toʻxtatish choralarini koʻrish.
- Faoliyatni toʻxtatishdan yoki qoidalarni oʻzgartirishdan kamida 30 kun oldin eʼlon qilish.
Operator sotuvchining litsenziya, ruxsat yoki xabarnomasini tekshirish huquqiga ham ega.
Bir narsa eʼtiborga loyiq: joriy matnda operator uzatgan elektron hujjat va xabarlarning mazmuni yuzasidan huquqiy oqibatlar uchun javob bermasligi yozilgan. Nuqsonli tovar uchun javobgarlik esa tovar haqidagi moddada sotuvchiga qaratilgan. Shikoyatlarni koʻrish yoki sharhlarni saqlash kabi aniq majburiyat joriy platforma moddasida koʻrinmadi.
Eskrou: pul qayerda turadi
Eskrou xizmati xaridor toʻlovini shartnoma toʻliq bajarilguncha ushlab turadi. Uni platforma operatori, toʻlov xizmati yoki yetkazib berish xizmati taklif qilishi mumkin, tovar yetkazilmasa yoki tavsifga mos kelmasa esa asosli shikoyat boʻyicha pul xaridorga qaytariladi. Xaridor belgilangan muddatgacha qabulni tasdiqlamasa yoki rad etmasa, pul shartnomada koʻrsatilgan muddatda sotuvchiga oʻtadi. Eskrou mablagʻi alohida bank hisobida yoki kartada turadi va xizmat koʻrsatuvchining oʻz qarzini yopishga ishlatilmaydi.
2026-yil 12-dekabrdan nima oʻzgaradi
2026-yil 10-sentabrdagi OʻRQ-1173 qonuni elektron tijorat sohasini takomillashtirishga qaratilgan. Qonunchilik palatasi uni 2026-yil 10-fevralda qabul qilgan, Senat 18-mayda maʼqullagan, kuchga kirishi esa rasmiy eʼlon qilinganidan uch oy keyin, yaʼni 12-dekabrda. Spot.uz xabariga koʻra qonun prezident tomonidan 10-sentabrda imzolangan, bu esa lex.uz dagi sana bilan mos keladi.
Eng muhim oʻzgarish javobgarlikda. Shartnoma bajarilmasa, shu jumladan sifatsiz tovar yetkazilsa yoki nooziq-ovqat tovarni almashtirish kerak boʻlsa, sotuvchi asosiy javobgar hisoblanadi. Sotuvchi xaridorning qonuniy talabini qondira olmasa, elektron tijorat operatori xaridor oldida subsidiar, yaʼni qoʻshimcha javobgar boʻladi, agar shartnoma yoki qonun boshqacha demasa. Boshqacha aytganda, birinchi navbatda sotuvchidan soʻraladi va faqat u talabni bajara olmaganidagina gap platformaga oʻtadi.
Gipotetik holat. Kichik sotuvchi platformada nuqsonli tovar sotdi, xaridor talab qoʻydi, sotuvchi esa javob bermay qoʻydi. Hozirgi tahrirda xaridor asosan sotuvchidan talab qiladi, platforma esa oʻzi uzatgan hujjatlar mazmuni uchun javob bermaydi. 12-dekabrdan keyin xuddi shu holatda operator xaridor oldida qoʻshimcha javobgar boʻladi, shartnoma yoki qonun boshqacha aytmasa. Xaridor uchun talab qoʻyadigan ikkinchi manzil paydo boʻladi.
| Mavzu | Joriy tahrir | 12-dekabrdan keyin |
|---|---|---|
| Nuqsonli tovar uchun javobgar | Sotuvchi, operator uzatilgan hujjat mazmuniga javob bermaydi | Sotuvchi asosiy, operator subsidiar javobgar |
| Platforma operatori majburiyatlari | Qoidalarni koʻrsatish, cheklangan tovarni toʻxtatish, 30 kunlik ogohlantirish | Shikoyatlarni koʻrish, tartiblash algoritmlari shaffofligi, sharhlarni oʻzgartirmay saqlash, kiberxavfsizlik qoʻshiladi |
| Taklif tarkibi | Nom, manzil, shartlar, yetkazish va toʻlov | Qaytarish va pulni qaytarish tartibi ham koʻrsatiladi |
| Hisob-kitob | Toʻlov usullari va virtual kassa qoidalari | Operator va sotuvchi hisob-kitob uchun alohida bank hisobidan foydalanadi |
| Eskrou va qaytarish | Pul asosli shikoyat boʻyicha qaytariladi | Sotuvchi rad etsa, operator pulni shartnoma boʻyicha xaridorga toʻgʻridan-toʻgʻri qaytara oladi |
| Chegaralararo savdo | Joriy tahrirda alohida taʼrif koʻrinmadi | Yangi modda: ishtirokchilar turli davlatda, kamida biri Oʻzbekistonda |
Qonunga yana bir nechta yangilik kiritilgan. Buyurtma agregatori va oqim xizmati kabi yangi tushunchalar taʼriflangan, xorijiy sotuvchilar va platformalar uchun Soliq kodeksiga oʻzgartirishlar kiritilgan. Ular sotuvchining ichki marketingiga kamroq tegadi, ammo chet el platformasidan sotadiganlar uchun muhim.
Platforma qoidasi qonunga qoʻshimcha qatlam
Marketplace oʻz qoidalarini qoʻshadi. Masalan, Uzumning DBS sxemasida qaytarish soʻrovi buyurtma xaridorga topshirilgandan keyin 10 kun ichida berilishi kerak, nuqsonli tovarning qaytarish yetkazmasini sotuvchi toʻlaydi. Bunday talab qonunning oʻzi emas, platforma shartnomasining bir qismi, shuning uchun qonun bilan ziddiyat paydo boʻlsa, sotuvchi qaysi qoida ustun kelishini yuristdan soʻrashi kerak.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi.
- Mahsulot sahifasi va kartasidagi yetkazish, qaytarish va toʻlov shartlarini taklifning bir qismi deb yozing va ularni aniq muddat bilan bering.
- Noaniq vaʼdalardan saqlaning: «tez yetkazamiz» oʻrniga muddatni kunlarda koʻrsating, aks holda 30 kunlik umumiy qoida qoʻllanishi mumkin.
- Nuqsonli tovar uchun jarayonni oldindan belgilang: almashtirish 7 kunda, qoʻshimcha tekshiruvda 20 kunda, pulni qaytarishdagi kechikish uchun kunlik jarima.
- Platformada sotsangiz, sotuvchi sifatida asosiy javobgar boʻlishingizni 12-dekabrdan keyin ham unutmang: operator faqat siz bajara olmaganingizda javob beradi.
- Platforma qoidalarini va qonunni alohida oʻqing: ular farq qilishi mumkin.
- Reklama va aksiya matnlari uchun alohida «Reklama toʻgʻrisida»gi qonunni ham tekshiring.
Qonun savdo shakliga emas, mijoz va sotuvchi oʻrtasidagi majburiyatga eʼtibor beradi. Marketing esa shu majburiyatni sahifada aniq vaʼdalar bilan yozadi.
Oddiy tilda yakun: elektron tijorat qonuni sotuvchi, xaridor va platforma rollarini ajratadi va nuqsonli tovar hamda pulni qaytarish uchun aniq muddatlar beradi. 12-dekabrdan keyin sotuvchi asosiy javobgar boʻlib qoladi, platforma esa sotuvchi bajara olmaganda xaridor oldida qoʻshimcha javob beradi. Sotuvchi uchun amaliy xulosa: sahifada yozilgan shart vaʼdaga aylanadi.
Asosiy atamalar
- Elektron tijorat
- Tovar yoki xizmatni masofadan, platforma orqali tuzilgan shartnoma bilan sotish.
- Elektron savdo maydonchasi
- Qonunda: sotish va sotib olishni masofadan amalga oshirish imkonini beradigan axborot tizimi, yaʼni platforma.
- Platforma operatori
- Platforma xizmatini xaridor va sotuvchilarga koʻrsatadigan yuridik shaxs.
- Oferta
- Sotuvchining aniq taklifi. Xaridor qabul qilsa, shartnoma tuziladi.
- Eskrou
- Xaridor toʻlovini shartnoma bajarilguncha ushlab turadigan xizmat. Keyin pul sotuvchiga yoki xaridorga oʻtadi.
- Nuqsonli tovar
- Tayyorlash, loyiha yoki tarkibdagi kamchilik tufayli talabga javob bermaydigan tovar.
- Subsidiar javobgarlik
- Qoʻshimcha javobgarlik: asosiy javobgar bajara olmasa, ikkinchi tomon javob beradi.
- Raqamli mahsulot
- Elektron nusxada beriladigan mahsulot, masalan dastur, kitob fayli yoki obuna.
- Chegaralararo elektron tijorat
- Ishtirokchilar turli davlatda boʻlib, kamida biri Oʻzbekistonda boʻlgan elektron savdo.
- Jarima
- Qonun yoki shartnoma boʻyicha majburiyatni kechiktirgani uchun toʻlanadigan summa. Bu yerda har kechikkan kun uchun 1 foiz.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Oʻzbekiston Respublikasining «Elektron tijorat toʻgʻrisida»gi Qonuni, OʻRQ-792, 2022-yil 29-sentabr. Lex.uz, joriy tahrir, 2026-yil 24-oktabrda ochildi. https://lex.uz/docs/-6213382 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga elektron tijorat sohasini takomillashtirishga qaratilgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisidagi Qonuni, OʻRQ-1173, 2026-yil 10-sentabr. Lex.uz. https://lex.uz/docs/8468724 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasining «Reklama toʻgʻrisida»gi Qonuni, OʻRQ-776, 2022-yil 7-iyun, 16- va 21-moddalar. Lex.uz tahriri 2025-yil 12-martgacha. https://lex.uz/docs/-6052631 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Spot.uz, Продавцы на маркетплейсах будут отвечать по спорам о некачественных товарах — закон, 2026-yil 11-sentabr. https://www.spot.uz/ru/2026/09/11/e-commerce-amendments/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Uzum Market, Sotuvchi qoʻllanmasi, DBS sxemasi boʻyicha buyurtmalar bilan ishlash boʻlimi (qaytarish muddati va xarajati). https://seller.uzum.uz/manual/uz/9.dbs/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)