Aksiya va konkurs: ragʻbatlantiruvchi tadbirlarni qonun qanday koʻradi

Gipotetik holat: kafe Instagramda sahifaga obuna boʻlishni, postga layk bosishni va uch doʻstni belgilashni soʻraydi, bir kishi sovgʻa sertifikatini yutadi. Gʻolib 10 noyabrda eʼlon qilinadi, boshqa hech narsa yozilmagan. Bu oddiy giveaway qonun oldida nima, degan savolga «Reklama toʻgʻrisida»gi OʻRQ-776 qonunining 21-moddasi javob beradi, lekin kafe yozgan matndan koʻproq narsani talab qiladi. Maqola shu misolni bosqichma-bosqich matn bilan solishtiradi.

Qaysi tadbir ragʻbatlantiruvchi aksiya sanaladi

Qonunning 5-moddasi ragʻbatlantiruvchi aksiyani tadbir, tanlov yoki oʻyin shaklida oʻtkaziladigan, reklamadan foydalanuvchilarni muayyan harakatlarni bajarishga undaydigan reklama deb taʼriflaydi. Ishtirok sharti reklama qilinayotgan tovarni olishdan iborat boʻlgan hollar ham shu taʼrifga kiradi. Layk bosish, obuna boʻlish va doʻstni belgilash muayyan harakat sanaladi, shuning uchun giveaway shu taʼrifga yaqin turadi.

21-modda shartlar eʼlonini ikki holatda majburiy qiladi: qimmatbaho sovrinlar tarqatilsa yoki oʻynalsa, yoxud ishtirok etish uchun reklamadan foydalanuvchi biror harakat qilishi nazarda tutilgan boʻlsa. Tahririyat oʻqishiga koʻra, sovrin arzon boʻlsa ham, «layk bosing» sharti ikkinchi holatni ishga tushiradi. Sovrin qaysi miqdordan boshlab qimmatbaho sanalishini esa qonun aytmaydi.

Giveawayning har bir elementi qonunda boshqa savolga aylanadi. Quyidagi jadval shu elementlarni matn bilan yonma-yon qoʻyadi, hukm chiqarmaydi.

Tovarga bogʻlangan aksiya ham shu taʼrifga kiradi. Faraz qilaylik, doʻkon xaridorlarga chekni yuklab sovrin oʻyinida qatnashishni taklif qiladi. Bunda ishtirok sharti reklama qilinayotgan tovarni olishdan iborat, qonun esa aynan shu holatni taʼrifga kiritadi. Demak, aksiya ijtimoiy tarmoq bilan cheklanmaydi, oflayn doʻkon yoki sayt aksiyasiga ham tegadi.

Shartlar eʼloni: nima, qayerda va qancha vaqt

Reklama beruvchi aksiya boshlanguniga qadar ishtirok shartlarini ommaviy axborot vositalarida yoki erkin foydalaniladigan internet resurslarida eʼlon qilishi shart. Eʼlon uch guruh maʼlumotni oʻz ichiga olishi kerak:

• Aksiyani oʻtkazish qoidalari, muddatlari, sovrinlar va yutuqlarning nomi, miqdori, ularni olish joyi hamda tartibi va shartlarga oid boshqa axborot.
• Reklama beruvchining nomi, manzili va aloqa maʼlumotlari.
• Aksiya tashkilotchisining yuridik nomi, joylashgan yeri va aloqa maʼlumotlari.

Eʼlonda reklama beruvchi va tashkilotchi alohida sanalgani eʼtiborga loyiq. Agar kafe aksiyani oʻzi oʻtkazsa, ikkala nom bitta yuridik shaxsga tegishli boʻladi. Aksiyani agentlik yoki boshqa tashkilot oʻtkazsa, eʼlonda ikki xil nom, manzil va aloqa maʼlumoti koʻrinishi kerak. Blogerning sahifasi tashkilotchi sifatida yozilishi yoki yozilmasligini modda aytmaydi.

Muddat haqidagi qoida kamdan-kam eslanadi: shartlar internetda eʼlon qilingan boʻlsa, eʼlon aksiya tugaganidan keyin kamida olti oy davomida erkin foydalanish uchun ochiq turishi kerak. Gipotetik hisob: aksiya 1 noyabrda tugasa, eʼlon kamida 1 maygacha ochiq boʻlishi lozim.

Keng tarqalgan taxmin shunday: shartlarni post ostida yozib qoʻyish yetarli. Matn esa uch narsani talab qiladi. Eʼlon aksiya boshlanguniga qadar boʻlishi, yuqoridagi uch guruh maʼlumotni toʻliq oʻz ichiga olishi va tugagandan keyin ham olti oy ochiq turishi kerak. Post ostidagi bir qator izoh bu uch talabni birga bajarmasligi mumkin.

Bu qoida savollar tugʻdiradi. Tez yoʻqoladigan formatda, masalan vaqtinchalik hikoyada joylashtirilgan shartlar olti oylik talabga mos kelmasligi mumkin, yopiq sahifadagi eʼlon esa «erkin foydalaniladigan» resurs sanalmasligi ehtimoli bor. Ikkalasi ham tahririyat oʻqishi, chunki qonun matni platforma formatlarini nomlamaydi. Qonun «ommaviy axborot vositalarida va (yoki) erkin foydalaniladigan internet resurslarida» deydi, yaʼni ikki joydan birini tanlash yetarli. Eʼlon ham reklama boʻlgani uchun uning tiliga 6-moddadagi davlat tili qoidasi tegishi mumkin, bu tahririyat oʻqishi.

Kafe misolini shu talablarga qoʻyib koʻrsak, matndan chiqadigan tafovutlar koʻrinadi:

• Postda qoidalar alohida yozilmagan, faqat gʻolib eʼlon qilinadigan sana koʻrsatilgan.
• Sovrinning nomi, qiymati, olish joyi va tartibi aytilmagan.
• Kafening yuridik nomi va aloqa maʼlumoti postda yoʻq.
• Shartlarni aksiya tugagach olti oy ochiq saqlash haqida hech narsa deyilmagan.
• Mukofot fondining mavjudligi koʻrsatilmagan.

Bu roʻyxat kafedan nima yetishmayotganini koʻrsatadi, qanday jazo boʻlishini esa aytmaydi. Giveawayning boshqa tomoni ham bor: aksiya reklama ekani uchun 18-moddadagi ajratish talabi, yaʼni «Reklama» belgisi, unga tegishi mumkin. Bu savol alohida maqolada koʻrilgan, bu yerda faqat nomlanadi. Soliq masalalari esa bu maqolada tekshirilmagan.

Mukofot fondi va yutuq ehtimoli

21-modda ikkita aniq taqiq belgilaydi: tegishli mukofot fondi mavjud boʻlmagan holda ragʻbatlantiruvchi aksiyani tashkil etish va oʻtkazish taqiqlanadi. Aksiya haqidagi axborotda yutuqni olish ehtimolini oshirib koʻrsatuvchi iboralar boʻlmasligi kerak. Mukofot fondining nimadan iboratligi, pulmi yoki buyummi, modda aytmaydi, faqat fondning mavjudligi talab qilinadi.

Ikkinchi taqiq iboralarga tegadi. «Siz yutdingiz» degan matn bilan «yutishingiz mumkin» degan matn orasida farq bor, ikkinchisi ehtimolni oshirmaydi. 2020 yilda, hozirgi qonun kuchga kirmasdan oldin, shunday holat boʻlgan: Beeline aksiyasi uchun yuborilgan SMS oʻz raqami katta pul yutugʻining sohibi sifatida tanlangani haqida yozgan edi. Isteʼmolchi huquqlarini himoya qilish agentligi reklamani tayyorlagan ViaMobi kompaniyasiga qarshi ish qoʻzgʻatgan, kompaniya esa tarjimadagi xato maʼnoni oʻzgartirganini, matn «gʻolib boʻlishingiz mumkin» deyilishi kerak edi, deb tushuntirgan. Agentlik zarar koʻrgan isteʼmolchilarni zararni qoplash boʻyicha murojaat qilishga chaqirgan, qaror esa xabar chiqqan paytda hali chiqmagan edi.

Aksiya qachon lotereya hisoblanmaydi

Qimmatbaho sovrinlar oʻynaladigan aksiya lotereyaga oʻxshab ketishi mumkin. Qonun bu yerda chegara chizadi: aksiya doirasida sovrin oʻynalishi quyidagi ikki shart birga bajarilsa lotereya hisoblanmaydi.

1. Mukofot fondi va aksiyani tashkil etish xarajatlari ishtirokchilarning toʻgʻridan-toʻgʻri pul badallari, chipta sotish yoki reklama beruvchining tovariga bogʻliq boʻlmagan boshqa nominal birliklar hisobidan shakllantirilmagan boʻlishi kerak.
2. Aksiyada ishtirok etish faqat reklama xususiyatiga va reklama beruvchining tovari sotilishini koʻpaytirish maqsadiga ega boʻlishi kerak.

Ishtirokchilarning toʻlovlaridan fond shakllansa, bu istisno qoʻllanmaydi va oʻyin lotereya tartibiga yaqinlashadi, bu tahririyat oʻqishi. 46-modda esa qimor oʻyinlari va tavakkalchilikka asoslangan boshqa oʻyinlar reklamasiga, shu jumladan telekommunikatsiya tarmoqlari va internet orqali tashkil etiladiganlariga ham yoʻl qoʻymaydi, lotereya reklamasi esa voyaga yetmaganlarning ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmasligi haqidagi ogohlantirish bilan berilishini yozadi.

Qonun yana bir imkonni alohida eslatadi: ragʻbatlantiruvchi aksiya tovarlarni bepul tarqatish, raqobatdosh tovarlarga ayirboshlash yoki xizmat koʻrsatish bilan birga oʻtkazilishi mumkin. Reklama qilinishi taqiqlangan tovarlar bu qoidadan mustasno qilingan.

Platforma qoidalari qonunni toʻldiradi

Qonunga rioya qilingan aksiya platformaning oʻz talabiga mos kelmasligi mumkin. Meta Facebook sahifalari qoidalarining yettinchi boʻlimida promoaksiya qoidalarini yozgan. Tashkilotchi qatnashuvchilarga rasmiy qoidalar nusxasini berishi, taklif shartlari va ishtirok talablarini aytishi, qonun talablariga rioya qilishi kerak. Qatnashuvchilar Metani javobgarlikdan ozod qilishi va aksiyani Meta homiylik qilmasligini tan olishi shart. Meta oʻz qoidalarida ham aksiya amaldagi qonun talablariga mos boʻlishini yozadi, shuning uchun Oʻzbekiston qonuni bilan platforma qoidasi bir-biriga zid emas, ikkalasi birga bajariladi.

Eng muhim farq belgilash masalasida: Meta aksiya ishtirokchilardan boshqalarni belgilashni, postni ulashishni yoki qayta joylashtirishni talab qilmasligi va unga undamasligi kerakligini yozadi. Qonun matnida belgilash sharti haqida gap yoʻq, platforma esa uni taqiqlaydi. Oldingi gipotetik kafe shu yerda ikki tomondan savol oladi.

Buzilsa nima boʻladi

21-moddaning oʻzida jazo yoʻq, bogʻlanish ikki joydan keladi. Qonun nomaqbul reklamaga qonun talablariga mos kelmaydigan boshqa reklamani ham kiritadi, 47-modda esa nomaqbul reklama uchun bazaviy hisoblash miqdorining yetmish baravari miqdorida jarima belgilaydi. Maʼmuriy javobgarlik kodeksining 178¹-moddasi ikkinchi qismi fuqarolar va mansabdor shaxslarga notoʻgʻri reklama uchun besh baravardan yetti baravargacha jarima belgilaydi. Shartlarni eʼlon qilmagan aksiya shu toifalardan biriga tushishi mumkin, bu tahririyat oʻqishi.

Hujjat tomoni ham bor: reklama beruvchi reklama tayyorlovchi yoki tarqatuvchi talabiga koʻra reklama axborotining ishonchliligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishi shart. Mukofot fondi va sovrinlar haqidagi maʼlumot shu hujjatlar qatoriga kirishi mumkin. Fondning mavjudligini koʻrsatadigan hujjat boʻlmasa, aksiya fond yoʻq holda oʻtkazilgan deb baholanishi ehtimoli bor, bu tahririyat oʻqishi. Reklamaga oid hujjatlar oxirgi eʼlondan keyin uch yil saqlanadi.

Javobgarlik rollar boʻyicha boʻlinadi: aksiya shartlari matni reklama beruvchining axborotiga kiradi, blogerning oʻz sahifasida joylashtirishi esa tarqatish qismi boʻlishi mumkin. Bu savolda blogerga qancha javobgarlik tushishini matn alohida ajratmaydi.

Matndan chiqadigan savollar

Quyidagi savollar qonun matni va platforma qoidasidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas, faqat matnni oʻqish usuli.

1. Aksiya boshlanishidan oldin shartlar ochiq joyda va toʻliq eʼlon qilinganmi?
2. Eʼlonda sovrinlar, muddat, olish tartibi, reklama beruvchi va tashkilotchi maʼlumoti bormi?
3. Eʼlon aksiya tugagach kamida olti oy ochiq turadimi?
4. Mukofot fondi aksiya boshlanishidan oldin mavjudmi va u ishtirokchilar badalidan shakllanmaganmi?
5. Matnda yutuq ehtimolini oshirib koʻrsatuvchi ibora yoʻqmi, belgilash sharti platforma qoidasiga mos keladimi?