ROI, qoplanish muddati va NPV: avtomatlashtirish investitsiyasi qanday baholanadi

Aytaylik, ombor tizimiga yuz shartli birlik sarflanadi va u har yili qirq birlik tejaydi, tejash esa uch yil davom etadi. Loyiha foydalimi? Javob qaysi usul bilan hisoblashingizga bogʻliq. Oddiy ROI yigirma foiz foyda koʻrsatadi, qoplanish muddati ikki yarim yil chiqadi, pulning vaqt qiymatini hisobga olgan NPV esa loyihani deyarli nolga teng deb baholaydi. Bu gipotetik misol, haqiqiy loyiha emas. Ammo u bitta loyiha uch xil taassurot qoldirishi mumkinligini aniq koʻrsatadi.

Uch usul, bitta loyiha

ROI inglizcha return on investment, yaʼni investitsiyadan olingan daromad degani. Formulasi sodda: foydadan xarajat ayiriladi, qoldiq xarajatga boʻlinadi va yuzga koʻpaytiriladi. Misolda uch yillik tejash yuz yigirma birlik, xarajat esa yuz birlik, demak sof foyda yigirma birlik va ROI yigirma foiz.

Qoplanish muddati boshqa savolga javob beradi: sarflangan pul qachon qaytadi? Yuzni qirqqa boʻlsak, ikki yarim yil chiqadi. Usul tez tushuniladi, lekin u qaytishdan keyingi yillarni koʻrmaydi va bugungi birlik ertangi birlikdan koʻproq qiymatga ega ekanini hisobga olmaydi.

NPV, yaʼni sof keltirilgan qiymat, har yilgi tejashni bugungi pulga keltirib hisoblaydi. Gap shundaki, bir yildan keyingi qirq birlik bugungi qirq birlikdan kam qiymatga ega, chunki odamlar foydani erta olishni, xarajatni esa kechroq qilishni afzal koʻradi. Keltirish uchun diskont stavkasi kerak. Bu pulni boshqa joyga qoʻysangiz olishingiz mumkin boʻlgan daromad, misolda biz oʻn foizni oldik.

Hisob shunday: 40 / 1,10 + 40 / 1,21 + 40 / 1,331 = 36,4 + 33,1 + 30,1 = 99,5 birlik. Xarajat yuz birlik boʻlgani uchun NPV taxminan minus 0,5 chiqadi. Stavka sakkiz foiz boʻlsa, NPV uch birlikdan biroz ortiq musbat boʻladi. NPV ni nolga tenglashtiradigan stavka esa IRR, yaʼni ichki daromad normasi, va misolda u taxminan 9,7 foiz.

Stavkani qanday tanlash kerak? Bu savolga yagona javob yoʻq. Britaniya hukumati oʻz loyihalari uchun real qiymatda 3,5 foizlik ijtimoiy vaqt afzalligi stavkasini belgilagan, bu dastlabki 30 yilga tegishli. Xususiy kompaniya uchun bunday raqam mos kelmaydi: u oʻz kapitalining xarajatiga, yaʼni pulni boshqa joyga qoʻyganda olishi mumkin boʻlgan daromadga qaraydi. Oʻn ikki foizda bizning misolimiz minus 3,9 birlik beradi, demak stavka ikki-uch punktga oʻzgarishi hukmni ham oʻzgartiradi.

Uch raqam bir-biriga zid emas, har biri boshqa savolga javob beradi. ROI vaqtni koʻrmaydi, qoplanish muddati keyingi yillarni koʻrmaydi, NPV esa tanlangan stavkaga sezgir. Shuning uchun NPV ni bitta stavkada emas, ikki-uch stavkada hisoblab, natija qayerda ishorasini oʻzgartirishini koʻrish maʼqul.

Qoplanish muddati qachon adashtiradi

Yana bir gipotetik juftlikni solishtiramiz, ikkala loyihaning xarajati yuz birlik. Birinchisi sakkiz yil davomida har yili yigirma birlik tejaydi. Ikkinchisi uch yilda oltmish, qirq va yigirma birlik beradi va tugaydi. Qoplanish muddati ikkinchisini tanlaydi, chunki u ikki yilda qaytadi, birinchisi esa besh yilda. Biroq ROI birinchi loyihada oltmish foiz, ikkinchisida yigirma foiz, NPV esa oʻn foizda birinchisida taxminan plyus 6,7, ikkinchisida plyus 2,6 birlik.

Demak, qoplanish muddati tez qaytadigan loyihani yaxshi koʻradi, hatto u kam ortiqcha qiymat bersa ham. Uzoq muddatli, lekin boyroq loyiha chetda qolishi mumkin. Shu sababli bu usulni yagona mezon sifatida emas, «pul qancha vaqt xavf ostida turadi» degan qoʻshimcha savol uchun ishlatish maʼqul.

Amalda qaysi usul ishlatiladi

Graham va Harvey 392 moliya direktoridan soʻrov oldi. Koʻpchilik IRR va NPV dan foydalanadi, qoplanish muddati esa uchinchi oʻrinda turadi. Cambridge nashridagi bir bob bu soʻrovdan raqamlarni keltiradi: respondentlarning 74,9 foizi NPV ni, 75,7 foizi IRR ni har doim yoki deyarli har doim qoʻllagan.

Kompaniya hajmiga qarab manzara oʻzgaradi. Soʻrov shkalasi noldan toʻrtgacha edi, nol hech qachon, toʻrt har doim degani. Katta firmalarda NPV ning oʻrtacha bali 3,42, qoplanish muddatiniki 2,25 chiqdi, kichik firmalarda esa bu ikki raqam deyarli yaqin: 2,83 va 2,72. Mualliflar qoplanish muddati eski kamchiliklariga qaramay mashhurligicha qolganini alohida yozadi.

Bu soʻrovning yana bir topilmasi hisob sifatiga tegishli. MIT Sloan Management Review sharhiga koʻra, direktorlarning koʻpchiligi pul oqimini ham, diskont stavkasini ham foiz stavkasi, valyuta kursi, iqtisodiy sikl, xomashyo qiymati va inflyatsiya xavfi uchun tuzatmaydi. Yaʼni formula murakkab, taxminlar esa koʻpincha oddiy qoladi.

Sabab oddiy boʻlishi mumkin. Kichik biznesda moliyaviy model quradigan mutaxassis kam, qoplanish muddatini esa bir daqiqada hisoblash mumkin. Bu tahririyat taxmini, manbada bunday izoh yoʻq.

Raqamga sigʻmaydigan foyda

Hisobning asosiy muammosi formulada emas, unga kiritilgan raqamlarda. Ross va Beath 2002 yilda AQSh va Yevropadagi 30 kompaniyada 48 ta suhbat oʻtkazdi. Kompaniyalarning 25 tasi odatda biznes-keys, yaʼni xarajat va foydani oldindan hisoblab beradigan hujjat talab qilgan, ammo 30 kompaniyadan 27 tasi kamida bitta elektron biznes tashabbusini biznes-keyssiz moliyalashtirgan.

Sabab infratuzilmada. Umumiy tarmoq, maʼlumotlar bazasi va asosiy tizim bitta loyihaga tegishli emas. Mualliflar bir marketing loyihasini misol qiladi: unga tayanch boʻlgan infratuzilmaning xarajati loyihaning oʻzidan besh baravar katta edi, shuning uchun bunday loyihaning ROI sini alohida hisoblash maʼnosiz. Delta aviakompaniyasining birinchi axborot texnologiyalari direktori ham infratuzilmaga sarflangan juda katta mablagʻ biznes-keysdan qatʼi nazar sarflanishini aytgan.

Ikkinchi qiyinchilik foydaning oʻzini oʻlchashda. Brynjolfsson 1993 yilgi sharhida yozadi: menejerlar axborot tizimlaridan kutadigan foyda sifat, tanlov xilma-xilligi, mijozga xizmat va tezlikda koʻrinadi, aynan shularni statistika va korxona hisobi yomon ushlaydi. Yana bir nozik joy bor. Dastur va xodimlarni oʻqitish xarajati odatda sotib olingan yilning oʻzida xarajatga yoziladi, foydasi esa bir necha yil davom etadi, shuning uchun loyiha dastlabki yillarda ayniqsa zaif koʻrinadi.

Uchinchi qiyinchilik kechikish. Brynjolfsson tilga olgan soʻrovda rahbarlarning koʻpi axborot tizimiga qoʻyilgan mablagʻ besh yilgacha vaqtda oqlanishini kutgan, boshqa bir tadqiqot esa tashkilotga taʼsirning eng kuchli qismi ikki-uch yildan keyin sezilganini koʻrsatgan. Loyihani uch yillik ufq bilan baholasak, asosiy foyda hisobga kirmay qolishi mumkin.

Ross va Beath: bitta mezon oʻrniga toʻrt tur

Mualliflar yagona biznes-keys oʻrniga investitsiyani ikki oʻq boʻyicha tasniflaydi. Birinchisi maqsad: qisqa muddatli foyda yoki uzoq muddatli oʻsish. Ikkinchisi qamrov: umumiy infratuzilma yoki aniq biznes yechim. Natijada toʻrt tur chiqadi.

• Transformatsiya: asosiy infratuzilmani qayta qurish.
• Yangilash: umumiy texnologiyani saqlash va yangilab turish.
• Jarayonni yaxshilash: mavjud infratuzilma ustida ishlaydigan biznes ilovalar.
• Tajriba: yangi biznes modellar va texnologiyalarni sinab koʻrish.

Suhbatlashilgan kompaniyalarning 16 tasi umumiy infratuzilma uchun bir martalik mablagʻ ajratgan, 12 tasi esa tajribalar uchun alohida byudjet yaratgan. Yaʼni amalda har bir tur oʻz hisobiga ega boʻlgan va ularni bitta formulaga tiqishga urinilmagan.

Mualliflar tavsiyasi ham shu: har tur uchun alohida mablagʻ havzasi ajratiladi, shunda biri boshqasini siqib chiqarmaydi. Masalan, Staples axborot texnologiyalari xarajatining taxminan toʻrtdan birini yangilashga, yangi ilovalar byudjetining 40 foizini esa jarayonni yaxshilashga ajratgan. Jarayonni yaxshilashni ROI va NPV bilan baholash mumkin. Tajribada esa oʻrganish foydasini baholash qiyin, buni Ross va Beath ham alohida qayd etadi. Demak, tajribaga qoplanish muddati mezonini qoʻyish uni oldindan oʻldirishi mumkin.

Prognoz doim xushyoqar boʻladi

Hisobdagi eng katta xavf ishonchli koʻringan, ammo haddan tashqari optimistik taxmin. Britaniya hukumatining Green Book yoʻriqnomasi buni optimizm xatosi deb ataydi: baholovchilar asosiy taxminlarda haddan ortiq optimistik boʻlishga moyil. Tuzatish ham aytilgan: taxminiy xarajat va muddatni oshirish, foydani kamaytirish.

Misolimizda buni sinab koʻramiz. Tejash 40 emas, 30 birlik chiqsin. Uch yilda 90 birlik yigʻiladi va ROI minus 10 foiz boʻladi, qoplanish muddati 3,3 yilga choʻziladi, yaʼni tejash tugagandan keyin ham pul qaytmaydi, NPV esa oʻn foizda taxminan minus 25 birlik. Foydadagi chorak kamayish loyihani «deyarli nol» holatdan aniq zararli holatga olib keldi.

ROI Institute metodikasi bu muammoni qadamlar bilan yechadi. Avval natijadagi oʻsish aynan loyiha hisobiga ekani ajratib olinadi, keyin foyda pulga aylantiriladi, loyiha xarajati toʻliq hisoblanadi, pulga aylanmaydigan foyda esa alohida yoziladi. Metodika oʻqitish dasturlari uchun yaratilgan, lekin ketma-ketligi har qanday loyihaga tushunarli.

Bundan nima kelib chiqadi

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat fikri, tayyor retsept emas.

1. Barcha xarajatni yozing: sotib olish, joriy etish, oʻqitish, qoʻllab-quvvatlash. Xarajat toifalari alohida maqolada koʻrib chiqilgan.
2. Foydani pulga aylantiring. Aylanmaydiganini alohida roʻyxatda saqlang, uni nolga tenglashtirmang.
3. Hisobni kamida ikki stavkada va ikki stsenariyda qiling: kutilgan va pessimistik.
4. Loyiha turini aniqlang: infratuzilma, jarayon yoki tajriba. Mezonni turga moslang.
5. Loyihadan bir yil keyin haqiqiy tejashni prognoz bilan solishtiring. Shunda keyingi prognoz haqiqatga yaqinlashadi.

Qaysi usulni tanlamang, savol oʻzgarmaydi: raqamlar ortida qaysi taxmin turibdi va u qanchalik ishonchli?