TCO: egalik umumiy qiymati va yashirin xarajat toifalari

Britaniya hukumatining 2011 yilgi yoʻriqnomasi TCO ni kuchukcha misoli bilan tushuntiradi. Qutqarilgan kuchukchaning oʻzi bepul boʻlishi mumkin, lekin uni umr boʻyi boqish uchun ovqat, boshpana va emlash kerak, bularning hammasi xarajat talab qiladi. Axborot tizimlari ham shunday. Dasturni sotib olish yoki obunani boshlash xarajatning boshlanishi, xolos. Yoʻriqnomaga koʻra, boshlangʻich xarid koʻpchilik IT mahsulotlarini egallash va ishlatishning umumiy xarajatida odatda nisbatan kichik ulushni tashkil qiladi.

TCO nima va qayerdan kelgan

TCO, yaʼni egalik umumiy qiymati, xarid xarajatidan nariga qaraydigan hisob usuli. Lisa Ellram 1995 yilda buni «metodologiya va falsafa» deb taʼriflagan, uning maqolasi 11 kompaniyaning tajribasiga tayanadi. U modellarni ikki guruhga ajratdi: pul hisobiga asoslangan va qiymatga asoslangan. Yana bir tasnif ularning vazifasiga qaraydi, yaʼni taʼminotchini tanlash yoki uni baholash. Ellram ikki tasnif orasida kuchli bogʻliqlik topgan. Demak, TCO ikki xil savolga xizmat qiladi: kim bilan ishlash kerak va allaqachon ishlayotgan bilan ishlashni davom ettirish arziydimi.

Undan ikki yil oldin, 1993 yilda, Ellram toʻqqiz kompaniya misolida TCO taʼrifini va xarajat elementlarini tasniflash tizimini bergan. U shuningdek, gʻoya keng muhokama qilinsa ham, koʻpchilik firmalar uni xaridda qoʻllamasligini yozgan. Demak, tushuncha avval nazariyada bor edi, amaliyotga keyin kirdi.

Davlat hujjatlari TCO ni oddiy formulaga keltiradi. Yangi Zelandiya hukumatining 2013 yilgi qoʻllanmasida u xarid xarajati plyus boshqa barcha xarajat minus olinadigan daromad, masalan eski uskunani sotishdan tushgan pul. Qoʻllanma xarid xarajatini «aysbergning uchi» deb ataydi: suv ostida esa oʻrnatish, oʻqitish, texnik xizmat va yakunda tizimni olib tashlash xarajati yotadi.

Atama qaysi paytdan beri ishlatilishi haqida manbalar bir ovozdan gapirmaydi. Britaniya hujjati TCO modellarini dastlab Gartner 1987 yilda ishlab chiqqan deb yozadi. Vikipediya esa Gartner uni 1987 yilda ommalashtirgan deydi va gʻoya ildizi XX asrning birinchi choragiga borib taqalishini qoʻshadi, ammo bunga manba keltirmaydi. Biz bu sanani birlamchi hujjat bilan tasdiqlay olmadik.

Xarajat qanday toifalarga boʻlinadi

Britaniya hukumatining roʻyxati amaliy boshlangʻich nuqta beradi. U xarajatni umr davri boʻyicha uch guruhga ajratadi: sotib olish va xarid, ishlatish va boshqarish, umrning oxiri. Hujjatdagi chizma esa toʻrt bosqichni koʻrsatadi: yaratish, ishlatish, oʻzgartirish va yakunlash.

Jadvalning oʻrtasidagi qatorlar eng koʻp unutiladi. Koʻchirish, oʻqitish, moslashtirish va yangilash xarid bitimida koʻrinmaydi, ular loyiha boshlangandan keyin paydo boʻladi va yillar davomida takrorlanadi. Hujjatda yana bir nozik joy bor: maʼlumot va foydalanuvchilarni koʻchirish roʻyxatda ikki marta uchraydi, ham ishlatish bosqichida, ham umrning oxirida. Yaʼni tizimga kirish ham, undan chiqish ham koʻchirish xarajatini talab qiladi. Chiqish masalasi yetkazib beruvchiga bogʻlanib qolish mavzusidagi maqolada alohida koʻrib chiqilgan.

Yashirin xarajat qayerda yashirinadi

Birinchi joy hisob siyosatida. Brynjolfsson 1993 yilda yozgan: dastur va xodimlarni oʻqitish bir necha yil foyda bersa ham, odatda sotib olingan yilning oʻzida xarajatga yoziladi, shuning uchun qisqa muddatda xarajat sunʼiy yuqori koʻrinadi. Teskari tomon ham bor. Dastur va uskunaga xizmat koʻrsatish boʻyicha uzoq muddatli majburiyatlar toʻliq hisobga olinmasligi mumkin, natijada xarajat past baholanadi.

Ikkinchi joy loyiha doirasining oʻzida. Davenport 1998 yilda korxona tizimlarini moliya, hisob, kadrlar, taʼminot va mijoz maʼlumotini birlashtirishni vaʼda qiladigan tayyor dasturlar deb taʼriflagan. U muvaffaqiyatsiz yoki nazoratdan chiqqan loyihalar haqidagi hikoyalar soni oshib borayotganini ham eslatadi va rahbarlarni ogohlantiradi. Nazoratdan chiqqan loyihaning xarajati TCO ning eng yashirin qismi, chunki u reja ichida umuman yoʻq edi. Ross va Beath ham umumiy infratuzilma xarajati bitta loyihaning hisobiga sigʻmasligini koʻrsatgan.

Uchinchi joy bilvosita xarajatlarda. Britaniya hujjati ularni alohida sanaydi: ish uchun muhim yechim uchun xizmat darajasi kelishuvini bajarish maqsadida uchinchi tomonga qilinadigan sarf va kutilmagan xarajat, masalan litsenziya yetishmasligi aniqlangan tekshiruv. Bunday qatorlar shartnomada boʻlmaydi, ammo besh yillik hisobda paydo boʻlishi mumkin.

Hujjat yana bir halol gap aytadi: umr boʻyi xarajatni oldindan aniq aytish qiyin, ayniqsa oʻzgarishlar boʻyicha. Shuning uchun TCO hisobi taxminlarni ochiq koʻrib chiqish, ularga eʼtiroz bildirish va tarafkashlikni topish imkonini beradi. Boshqacha aytganda, hisobning qiymati yakuniy raqamda emas, taxminlar ustida boʻlgan muhokamada.

Bu mantiq bepul dasturlarga ham tegishli. Britaniya hujjati yozishicha, TCO baholash ochiq kodli dasturga ham, yopiq tijorat dasturiga ham baravar qoʻllanadi, birinchisini baholash ikkinchisidan qiyinroq emas. Kuchukcha misoli aynan shu holat uchun: sotib olish xarajati nolga teng boʻlishi mumkin, egalik xarajati esa nolga teng emas.

Gipotetik misol: arzon boshlanish qimmatga tushishi mumkin

Ikki variantni besh yilga solishtiramiz. Raqamlar uydirma va faqat mantiqni koʻrsatish uchun olingan, toifalar esa yuqoridagi roʻyxatdan keladi. A varianti arzon boshlanadi, B varianti qimmatroq boshlanadi, lekin keyingi yillarda kamroq xarajat talab qiladi.

Xarid bosqichida A variant 30 birlik arzon: 40 ga qarshi 70. Besh yillik TCO da esa B variant 10 birlik arzon: 130 ga qarshi 140. Agar faqat birinchi qatorga qarasak, notoʻgʻri variantni tanlaymiz. Hisob soddalashtirilgan, chunki unda pulning vaqt qiymati va xavf yoʻq. Britaniya hujjati aniq raqam topib boʻlmasa yuqori, oʻrta va past kabi baholashga ruxsat beradi, faqat barcha variantlarga bir xil mezon qoʻllanishi sharti bilan.

Endi pulning vaqt qiymatini qoʻshamiz. Faraz qilaylik, ishlatish xarajati besh yilga teng boʻlinadi, moslashtirish uchinchi yilda, koʻchirish beshinchi yilda toʻlanadi, stavka esa oʻn foiz. Unda A variantning bugungi qiymatdagi TCO si taxminan 113,6 birlik, B variantniki 114,0 birlik chiqadi. Oldingi 10 birlikli ustunlik yoʻq boʻldi. Sabab oddiy: B ning xarajati oldinga, A ning xarajati keyinga surilgan, kelajakdagi xarajat esa bugungi hisobda arzonroq. Demak, TCO hukm emas, taxminlar tizimi: toʻlov jadvali va stavka hukmni oʻzgartirishi mumkin.

Qaysi muddat uchun hisoblash kerak

TCO ning yana bir yashirin taxmini hisoblanadigan davrning uzunligi. Yangi Zelandiya qoʻllanmasi uch xil umrni farqlaydi: amortizatsiya umri aktiv buxgalteriya hisobida necha yil eskirishini, iqtisodiy umr tizim xarajatidan koʻproq qiymat qaytaradigan yillar sonini, xizmat umri esa tizim aslida necha yil ishlashini bildiradi. Uchalasi bir-biriga teng boʻlishi shart emas. Qoʻllanma ham bu yerda baholash va turli fikrga oʻrin borligini ochiq aytadi.

Qoʻllanma eng koʻp ishlatiladigan ikki modelni ham nomlaydi: umr davri xarajati, yaʼni beshikdan qabrgacha boʻlgan iqtisodiy hisob, va xarajatlarning taqsimot tuzilmasi, yaʼni loyihani ish boʻlimlariga ajratib, har bir boʻlimning xarajatini yozish. Birinchisi vaqt boʻyicha, ikkinchisi ish boʻyicha qaraydi. Amalda ikkalasini bitta jadvalda birlashtirish mumkin: ustunlarda yillar, qatorlarda xarajat elementlari. Qoʻllanma amortizatsiya xarajati TCO hisobiga kirmasligini ham alohida eslatadi.

Bizning misolimizda besh yil tanlandi, chunki sodda manzara kerak edi. Tizim uch yildan keyin almashtirilsa, B ning arzon ishlatish xarajati afzallik berishga ulgurmasligi mumkin, sakkiz yil ishlasa esa B ning ustunligi kuchayadi. Shu sababli davr tanlovini hisobning ichiga aniq yozib qoʻyish kerak.

TCO nimani koʻrsatmaydi

TCO faqat xarajat haqida. Hujjat buni ochiq yozadi: u yechim talablarga qanchalik mos ekanini, xavfni va tashkilotning strategik maqsadiga muvofiqligini baholamaydi, ekologik va ijtimoiy xarajatni ham albatta kuzatmaydi. Arzonroq dastur kerakli ishni qilmasa, keyin yangi qidiruv va yangi xarajat boshlanadi. Shuning uchun TCO kengroq variantlar tahlilining bir qismi boʻlishi kerak.

Yangi Zelandiya qoʻllanmasi TCO ni faqat tanlov paytida emas, shartnoma davomida ham ishlatishni tavsiya qiladi: haqiqiy xarajat va daromadni byudjet bilan solishtirib borish, shuningdek kutilgan foyda olinganini tekshirish uchun. Yaʼni hisob «yozib qoʻyildi va unutildi» boʻlib qolmasligi kerak.

Ellram tasnifida pul hisobiga asoslangan modellar bilan bir qatorda qiymatga asoslangan modellar ham bor, yaʼni xarajat har doim yagona mezon boʻlmagan. Xarajat tomonini TCO yopadi, foyda tomonini esa ROI va NPV hisobi. Ular alohida maqolada koʻrib chiqilgan.

Bundan nima kelib chiqadi

Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat fikri, tayyor retsept emas.

1. Takliflarni solishtirishdan oldin xarajat toifalari roʻyxatini tuzing va uni barcha variantga bir xil qoʻllang.
2. Koʻchirish, oʻqitish va moslashtirishni alohida qator qiling, chunki ular eng koʻp unutiladi.
3. Chiqish xarajatini boshidan yozing: maʼlumotni boshqa tizimga olib chiqish ham vaqt va mablagʻ talab qiladi.
4. Aniq raqam boʻlmagan joyda yuqori, oʻrta va past baho qoʻying, lekin hamma variantga baravar.
5. Hisob davrini va diskont stavkasini hujjat ichiga yozing, aks holda ikki kishi bir variantdan har xil xulosa chiqaradi.
6. TCO ni foyda hisobi bilan birga koʻring: eng kam xarajatli variant eng foydali boʻlishi shart emas.

TCO hisobining amaliy maʼnosi bitta savolda: bu tizimni besh yil ushlab turish xarid xarajatidan tashqari yana nimaga tushadi?