1987 yilda Robert Solow kompyuter davri hamma joyda koʻrinadi, faqat unumdorlik statistikasida koʻrinmaydi, deb yozdi. Keyingi tadqiqotlar buning toʻrt mumkin sababini koʻrsatdi: oʻlchash xatosi, kechikish, foydaning qayta taqsimlanishi va notoʻgʻri boshqaruv. 1990-yillar oxirida firmalar darajasidagi maʼlumot IT foyda berishini koʻrsatdi, lekin faqat tashkiliy oʻzgarish bilan birga. 2003 yilda Carr esa IT hammaga ochiq infratuzilmaga aylanib, alohida firmaga ustunlik bermay qoʻyganini aytdi.
1987 yilda iqtisodchi Robert Solow Cohen va Zysmanning kitobiga sharh yozdi va unda bir jumla keltirdi: kompyuter davrini hamma joyda koʻrish mumkin, faqat unumdorlik statistikasida koʻrinmaydi. Jumla mashhur boʻldi va keyin «unumdorlik paradoksi» nomini oldi. Savol oddiy edi. Kompaniyalar kompyuterga katta mablagʻ sarflayapti, nega iqtisodiy natija koʻrinmayapti?
Raqamlar paradoksni qanday koʻrsatdi
Dewan va Kraemer 1998 yilda AQSh uchun tasvir chizdi. Mehnat unumdorligining yillik oʻsishi 1960-yillarda 3 foizdan oshgan, 1990-yillarga kelib taxminan 1 foizga tushgan, kompyuter va ofis texnikasiga investitsiya esa shu davrda ancha tezroq oʻsgan. Bu faqat Amerikada emas. Besh yirik iqtisodiyot, yaʼni AQSh, Yaponiya, Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniyada ham 1990-yillarda mehnat unumdorligining oʻsishi yiliga 1–2 foizgacha sekinlashgan. Sarmoya nega bunchalik tez oshdi? Dewan va Kraemer sababni texnologiyaning tez yaxshilanishida koʻradi: hisoblashning sifat boʻyicha tuzatilgan qiymati oxirgi oʻttiz yilda yiliga oʻrtacha 20 foizga arzonlashgan.
Brynjolfsson 1993 yilgi sharhida yana ikkita dalilni keltiradi. AQSh iqtisodiyotiga yetkazilgan hisoblash quvvati 1970 yildan beri ikki tartibdan koʻproq, yaʼni yuz martadan koʻp oshgan, xizmat sektorida esa unumdorlik turib qolgandek koʻringan. Iqtisodchi Stephen Roach hisobiga koʻra, 1970-yillar oʻrtasidan 1986 yilgacha ishlab chiqarish ishchisining hosildorligi 16,9 foiz oshgan, ofis xodiminiki esa 6,6 foiz kamaygan. Roach xulosasi: Amerikaning unumdorlik tanqisligi eng koʻp oq yoqali xodim ishlaydigan va yuqori texnologiyali kapital bilan jihozlangan sohaga toʻplangan.
Toʻrt izoh
Brynjolfsson mavjud tushuntirishlarni toʻrt guruhga ajratdi. Dastlabki ikkitasi tadqiqot kamchiligini, oxirgi ikkitasi amaliyot muammosini koʻrsatadi.
| Izoh | Mohiyati | Manbadagi misol |
|---|---|---|
| Oʻlchash xatosi | Foyda statistikada koʻrinmaydi | Bankomat kechayu kunduz xizmat beradi, lekin bu qiymat hisobga kirmaydi. Bankomat tufayli kamroq chek yozilsa, statistikada unumdorlik pasayib koʻrinadi |
| Kechikish | Foyda bir necha yildan keyin keladi | Bir tadqiqotda tashkilotga eng kuchli taʼsir ikki-uch yildan keyin sezilgan |
| Qayta taqsimlanish | Bir firma yutadi, umumiy pirog kattalashmaydi | Axborot tizimi bozor tadqiqoti va marketingda raqibdan foyda olib berishi mumkin |
| Notoʻgʻri boshqaruv | Kompaniyalar tizimga ortiqcha sarflaydi yoki notoʻgʻri joyda ishlatadi | Kerak boʻlmagan joyga sarflash, notoʻgʻri taqsimlash yoki unumdorlik oʻrniga ortiqcha zaxira yaratish |
Sharhning eng muhim jumlalaridan biri ehtiyotkorlikka chaqiradi: dalil yetishmasligi kamchilik borligini isbotlamaydi. Brynjolfsson oʻlchash masalasini asosiy deb hisoblaydi. U sifat, xilma-xillik, mijozga xizmat va tezlik kabi foydalar statistikada yomon aks etishini yozadi. Masalan, kiyim ishlab chiqaruvchi ranglar va oʻlchamlarni koʻpaytirsa, mijozga qulay, lekin unumdorlik koʻrsatkichi bir xil mahsulot chiqaradigan firmadan past koʻrinadi. Bu nazariya emas. Baily va Gordon moliya, sugʻurta va koʻchmas mulk sohasida hisoblash usullarini tuzatib, 1973–1987 yillardagi unumdorlik oʻsishiga yiliga 2,3 foiz qoʻshgan. Demak, statistikadagi pasayishning bir qismi haqiqiy emas, oʻlchov asbobining kamchiligi edi.
Kechikish izohini oddiy misolda koʻrish mumkin. Faraz qilaylik, ombor yangi tizimga oʻtdi. Dastlabki oylarda xodimlar ikkala usulda ishlaydi, buyurtmalar sekinroq yuradi, xatolar koʻpayadi, shuning uchun koʻrsatkich yomonlashadi. Foyda faqat xodimlar tizimni oʻrganib, ish qoidalari esa unga moslangandan keyin keladi. Bu gipotetik manzara, lekin Brynjolfsson tasvirlagan mantiqqa mos: yangi texnologiyani oʻzlashtirish davrida qisqa muddatli xarajat qisqa muddatli foydadan katta boʻlishi mumkin, uzoq muddatli foyda esa shu xarajatni qoplaydi. Bir soʻrovda rahbarlarning koʻpi IT ga sarmoya oqlanishi uchun besh yilgacha vaqt kutganini aytgan.
Brynjolfsson menejerlarga ham eslatma beradi. Rahbarlar IT va unumdorlik tadqiqotlariga haddan tashqari katta ishonadi, aslida oʻlchov asboblari hali oʻtmas. Akademik maqolalar cheklovlarni ehtiyotkorlik bilan yozadi, ommaviy axborot vositalari esa koʻpincha faqat kutilmagan xulosani oladi. Bu ogohlantirish bugun ham oʻrinli: bitta mashhur raqam ortida odatda uzun shartlar roʻyxati turadi.
1990-yillar oxirida dalil qanday oʻzgardi
Dewan va Kraemer AQSh tajribasini ikki davrga ajratadi: paradoks davri va IT foyda bera boshlagan davr. 1970–1980-yillardagi umumiy maʼlumotlar IT ning aniq hissasini topa olmagan edi, 1990-yillar boshidan esa firma darajasidagi tadqiqotlar paydo boʻldi. Fortune 1000 kompaniyalari boʻyicha tahlillar IT ga yalpi daromadni 50 foizdan 100 foizdan ortiqqacha baholagan. Yalpi degani eskirish va foiz xarajatlari ayirilmagan degani, mualliflarning oʻzi IT uchun bu xarajat 25–30 foizga yetishi mumkinligini eslatadi.
Mualliflar boshqa yoʻldan ham tekshirdi. 17 rivojlangan davlatning 1985–1992 yillardagi maʼlumoti boʻyicha IT ga yalpi daromad taxminan 70,6 foiz chiqdi, ammo ishonch oraligʻi 30,3 foizdan 111 foizgacha kengligicha qoldi. Ular boshqa tadqiqotchilar, masalan Sichel, kamroq ishonchli xulosaga kelganini ham yozadi, yaʼni olimlar orasida toʻla kelishuv yoʻq edi. Munozara matbuotda ham davom etdi. Stephen Roach 1980-yillar oxirida IT orqali xizmat sektorini qayta qurishni targʻib qilgan, keyin fikrini bir necha marta oʻzgartirgan. Paul Strassmann esa umumiy xarajatlarning mahsulot tannarxiga nisbati kamaymaganini keltirgan, Dewan va Kraemer bu koʻrsatkichni noaniq deb hisoblaydi.
Firmalar orasidagi farq esa katta edi. Brynjolfsson va Hitt firma darajasidagi maʼlumotda IT ga koʻproq sarflagan firmalar unumliroq ekanini, lekin bir xil sarfda ham natija juda har xil boʻlishini koʻrsatdi. Ularning javobi: texnologiya bilan birga ish usuli ham oʻzgarishi kerak. AcaWiki xulosasi maqoladan iqtiboslar keltiradi: uzoq muddatli foyda qisqa muddatli foydadan 2–8 baravar katta chiqqan, markazlashtirilmagan ish usuli bilan IT ni birga joriy qilgan firmalar taxminan 5 foiz unumliroq boʻlgan, yangi ish tizimisiz kompyuter olgan firma esa yomonlashishi mumkin.
Xuddi shu xulosada yana bir qiziq topilma bor. Bozor kompyuter uskunasiga sarflangan har bir birlikni taxminan oʻn birlik qiymatda baholagan, boshqa sarmoya turlarida esa bu nisbat odatda bir birlikka bir birlik. Mualliflar qoʻshimcha qiymatning katta qismi koʻzga koʻrinmaydigan tashkiliy aktivlarda, masalan yangi jarayonlarda yotadi, deb taxmin qiladi. Boshqacha aytganda, bozor kompyuterning oʻzini emas, uning atrofida qurilgan ish tizimini baholayotgan boʻlishi mumkin.
Makro rasm: 1990-yillar oxiridagi tiklanish
Federal Reserve iqtisodchilari Oliner va Sichel 2000 yilda AQShda unumdorlik oʻsishi taxminan 25 yillik sust davrdan keyin tiklanganini yozdi. Ular hisoblab chiqdi: IT dan foydalanish, yaʼni uskuna, dastur va aloqa, hamda kompyuter ishlab chiqarishdagi texnik yutuqlar birga 1990-yillarning ikkinchi yarmidagi unumdorlik tezlashuvining taxminan uchdan ikki qismini tushuntiradi. Tezlashuv bir foiz punkt atrofida edi. Maqola sarlavhasidagi savolga ular «ha, asosan IT» deb javob beradi.
Bu tahririyat talqini: kechikish haqidagi izoh kamida qisman tasdiqlangan koʻrinadi. Hisoblash quvvati 1970-yillardan oshib bordi, aniq makro natija esa 1990-yillar oxirida koʻrindi. Lekin boshqa izohlarni ham yopib boʻlmaydi, chunki manbalar ularni bir-biridan ajratib oʻlchamagan.
Carr: IT muhim, lekin ustunlik bermaydi
2003 yil may oyida Nicholas Carr Harvard Business Review jurnalida «IT hal qiluvchi emas» nomli maqola chop etdi. Uning fikricha, IT temir yoʻl va elektr tarmogʻi kabi infratuzilma texnologiyasiga aylanmoqda. Joriy etilayotgan paytda bunday texnologiya ilgʻor kompaniyalarga qisqa muddatli ustunlik beradi, ammo hamma foydalana boshlab, qiymati tushgach, oddiy resursga, yaʼni tovarga aylanadi. Carr tushuntirish ham beradi: IT infratuzilmasi raqobat uchun zarur, ayniqsa mintaqa va tarmoq darajasida, lekin u alohida firmani raqiblardan ajratib bermaydi. Maslahati ham shu: yangi IT ga sarmoya qilishda kompaniyalar koʻpincha yetakchi emas, izdosh boʻlsa aqlliroq.
Maqola kuchli munozara uygʻotdi. Carr oʻz saytida yozishicha, Bill Gates Microsoft rahbarlar yigʻinida unga qarshi chiqqan, General Motors axborot direktori Ralph Szygenda esa jarayonni yaxshilash va biznes natijasi tovar emasligini aytgan. Intel rahbari Craig Barrett maqolaga javoban IT infratuzilmasi raqobat uchun hal qiluvchi ekanini aytgan. Carr buni inkor qilmagan, gap firma darajasidagi ustunlik haqida ekanini yozgan. Computerworld izohi qisqa edi: texnologiyadan ustunlik olish mumkin, lekin mahsulotdan emas, jarayon, koʻnikma va ijrodan. Bu fikr Brynjolfsson va Hitt topilmasiga juda yaqin.
Ikki qarash bir-biriga zid emas. Brynjolfsson iqtisodiyot yoki firma ichidagi foyda haqida gapiradi, Carr esa alohida kompaniyaning raqobat ustunligi haqida. Carr New York Times muxbiri Steve Lohrning fikrini keltiradi: texnologiya keng unumdorlik foydasini berishi mumkin, bu esa har bir kompaniyaga yuqori foyda yoki ustunlik beradi degani emas.
Bundan nima kelib chiqadi
Quyidagi fikrlar manbalardan chiqarilgan tahririyat talqini, tayyor retsept emas.
- Tizim sotib olishni natija bilan adashtirmang: tizim imkoniyat beradi, natijani ish usuli beradi.
- Natijani kutish muddatini loyiha rejasiga yozing. Manbalarda ikki-uch yillik kechikish tilga olingan, shuning uchun uch oylik hisobotga qarab hukm chiqarmang.
- Sifat, tezlik va mijozga xizmat kabi foydalarni oldindan oʻlchash usuli bilan belgilang, aks holda ular hisobda yoʻqoladi.
- Texnologiya byudjetiga ish usulini, vakolat va qoidalarni qayta koʻrib chiqish uchun vaqt va oʻqitishni qoʻshing.
- Hamma raqiblar sotib ola oladigan narsadan ustunlik kutmang. Ustunlik uni qanday ishlatishdan paydo boʻladi.
Paradoksning amaliy foydasi shu: u texnologiyaga sarflangan pul va undan olingan natija orasidagi masofani koʻrsatadi, bu masofa esa boshqarilishi mumkin.
Texnologiyaga sarflangan pul va undan olingan natija orasida masofa bor, paradoks shu masofani koʻrsatadi. Bu masofani ish usuli, oʻqitish va sabr belgilaydi, dasturning oʻzi emas. Oʻzingizdan soʻrang: yangi tizim bilan birga qaysi ish qoidasini oʻzgartirishga tayyorman?
Asosiy atamalar
- Unumdorlik
- Bir xil resursdan qancha mahsulot yoki xizmat olinishi. Masalan, bir ishchi soatida qancha mahsulot chiqishi.
- Unumdorlik paradoksi
- Texnologiyaga sarmoya tez oʻsdi, lekin unumdorlik statistikasida bunga mos oʻsish koʻrinmadi degan ziddiyat.
- Oʻlchash xatosi
- Foydaning bir qismi statistikada hisobga olinmasligi. Masalan, xizmat sifati yoki mahsulot xilma-xilligi.
- Kechikish
- Sarmoya va natija orasidagi vaqt. Yangi tizimni oʻrganish va ish usulini moslash yillar olishi mumkin.
- Qayta taqsimlanish
- Bir kompaniya yutadi, boshqasi yoʻqotadi, umumiy foyda esa oʻsmaydi. Iqtisodiyot uchun bu yangi boylik emas.
- Tashkiliy oʻzgarish
- Texnologiya bilan birga ish usulini, vakolatlarni va qoidalarni yangilash. Tizim oʻzi emas, shu oʻzgarish natija beradi.
- Firma darajasidagi maʼlumot
- Alohida kompaniyalarning sarf va natijasi haqidagi maʼlumot. U butun iqtisodiyot statistikasidan batafsilroq.
- Yalpi daromad
- Eskirish va foiz xarajatlari ayirilmagan daromad. Sof daromaddan katta koʻrinadi.
- Infratuzilma texnologiyasi
- Hamma foydalanadigan umumiy tarmoq, masalan temir yoʻl yoki elektr tarmogʻi. Carr IT ni shunday deb hisoblaydi.
- Tovar
- Hamma bir xil sharoitda ola oladigan, bir-biridan ajralmaydigan resurs. Uni sotib olish raqibdan ustun qilmaydi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Erik Brynjolfsson. The Productivity Paradox of Information Technology. Communications of the ACM, 1993, 36(12), 66–77. DOI 10.1145/163298.163309 (muallif nusxasi: MIT CCS working paper 130, 1992–1993). https://doi.org/10.1145/163298.163309 (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- Erik Brynjolfsson, Lorin M. Hitt. Beyond the Productivity Paradox. Communications of the ACM, 1998, 41(8), 49–55. DOI 10.1145/280324.280332. https://doi.org/10.1145/280324.280332 (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- Sanjeev Dewan, Kenneth L. Kraemer. International Dimensions of the Productivity Paradox. Communications of the ACM, 1998, 41(8), 56–62. DOI 10.1145/280324.280333. https://escholarship.org/uc/item/3dd2j1gd (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- Stephen D. Oliner, Daniel E. Sichel. The Resurgence of Growth in the Late 1990s: Is Information Technology the Story? Federal Reserve Board, ishchi maqola (FEDS), 2000 yil aprel; keyin Journal of Economic Perspectives, 2000, 14(4), 3–22. https://www.federalreserve.gov/econres/feds/the-resurgence-of-growth-in-the-late-1990s-is-information-technology-the-story.htm (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- Nicholas G. Carr. IT Doesn't Matter. Harvard Business Review, 2003 may. https://hbr.org/2003/05/it-doesnt-matter (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- Nicholas Carr. IT Doesn't Matter (maqola haqida muallifning sahifasi va 2003–2004 yillardagi javoblar roʻyxati). nicholascarr.com. https://www.nicholascarr.com/?page_id=99 (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- Robert M. Solow. We'd Better Watch Out (Cohen va Zysman, Manufacturing Matters kitobiga sharh). New York Times Book Review, 1987. Jumla J. Bradford DeLong sharhi orqali tekshirildi. https://braddelong.substack.com/p/reading-robert-solows-review-of-cohen (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)
- AcaWiki. Beyond the productivity paradox (Brynjolfsson va Hitt, 1998 maqolasining xulosasi, 2012 yil 13 iyunda tahrirlangan). https://acawiki.org/Beyond_the_productivity_paradox (koʻrilgan: 20-oktabr, 2026)