Foyda va pul bir narsa emas, chunki hisob daromadni tushgan davrida yozadi, pul esa haqiqatda kelganda harakatlanadi. Mijoz keyinroq toʻlasa yoki ombor tovarga toʻlib qolsa, kompaniya foydada ham pulsiz qolishi mumkin. Buning uchun pul oqimlari hisoboti bor: u pulni operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyat boʻyicha ajratadi. Oʻzbekistonda bu hisobot qonun bilan talab qilinadi, 2025 yildan esa 9-son milliy standartning yangi tahriri amal qilmoqda.
JPMorgan Chase institutining 2016 yilgi tadqiqotida AQShdagi 597 ming kichik biznesning toʻqqiz oylik hisobi koʻrib chiqildi. Median kompaniya, yaʼni oʻrtadagisi, hisobidagi pul bilan atigi 27 kunlik xarajatni qoplay olar ekan: daromad kelmay qolsa, u 27 kun chidaydi. Kompaniyalarning toʻrtdan birida bu zaxira 13 kundan kam, toʻrtdan birida esa 62 kundan koʻp. Bu raqam foyda haqida emas, pul haqida, va foydali kompaniya ham pul tugagan kuni toʻxtaydi.
Foyda va pul nega mos kelmaydi
Oʻzbekistonning Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonuni daromad va xarajatlarni toʻlov sanasidan qatʼi nazar, qaysi davrga tegishli boʻlsa, oʻsha davrda aks ettirishni talab qiladi. Masalan, mijozga 30 sentyabrda tovar yetkazdingiz, pulni esa 15 noyabrda oldingiz. Sotuv sentyabrga yoziladi, pul esa noyabrga tushadi, shuning uchun sentyabrda foyda hisobotda bor, lekin hisobingizda yoʻq.
Xalqaro standart IAS 7 foydadan pul oqimiga oʻtish uchun uchta tuzatishni sanaydi. Birinchisi, ombor zaxirasi va mijozlar hamda yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblardagi oʻzgarish: tovar sotib olinib pul toʻlandi, ammo xarajat sifatida faqat sotilgan qismi yoziladi. Ikkinchisi, pul harakatisiz yoziladigan moddalar, masalan eskirish va zaxiralar. Uchinchisi, pul taʼsiri investitsiya yoki moliyaviy faoliyatga tegishli boʻlgan moddalar. Oxirgisi oddiy gap: kreditni qaytarish yoki uskuna sotib olish pulni kamaytiradi, ammo bir yoʻla xarajat boʻlib yozilmaydi.
Bir oylik misol: foyda bor, pul yoʻq
Quyidagi misol gipotetik, pul birligi shartli. Savdo kompaniyasi oy boshida hisobida 80 birlik pulga ega. Oy davomida u 100 birlikka tovar sotdi, ammo mijoz 45 kundan keyin toʻlaydi. Sotilgan tovarning tannarxi 60, boshqa xarajatlar 20 birlik. Ombor toʻldirish uchun esa jami 90 birlikka tovar sotib olindi va u ham naqd toʻlandi, yaʼni 30 birlik tovar omborda qoldi.
| Foyda va zarar hisoboti | Birlik |
|---|---|
| Tushum | 100 |
| Sotilgan tovar tannarxi | −60 |
| Boshqa xarajatlar | −20 |
| Foyda | 20 |
| Pul harakati | Birlik |
|---|---|
| Mijozlardan tushgan pul | 0 |
| Tovar uchun toʻlangan pul | −90 |
| Boshqa xarajatlar uchun toʻlangan pul | −20 |
| Oy davomida pul oʻzgarishi | −110 |
| Oy oxiridagi pul, boshida 80 edi | −30 |
Hisobotda 20 birlik foyda bor, bankda esa 30 birlikka yetmaydi, sababi esa aniq: mijozlar hali toʻlamagan 100 birlik kutilayotgan qarz sifatida qolgan, omborda esa 30 birlik tovar yotibdi. IAS 7 bu hisobni bilvosita usulda shunday koʻrsatadi: foydadan boshlab, zaxira va qarzlardagi oʻzgarishni qoʻshib-ayiradi.
| Bilvosita usul | Birlik |
|---|---|
| Foyda | 20 |
| Mijozlar qarzining oshishi | −100 |
| Ombor zaxirasining oshishi | −30 |
| Yetkazib beruvchilar oldidagi qarzning oʻzgarishi | 0 |
| Operatsion faoliyatdan pul oqimi | −110 |
Endi bitta oʻzgartirish kiritaylik. Yetkazib beruvchi 90 birlikni ham 45 kunga kechiktirib bergan boʻlsin. Shunda yetkazib beruvchilar oldidagi qarz 90 ga oshadi va operatsion oqim −110 emas, −20 boʻladi. Oy oxirida kompaniyada 60 birlik pul qoladi. Foyda oʻzgarmadi, ammo pul ahvoli butunlay boshqacha. Demak, pul oqimi faqat savdodan emas, balki hisob-kitob shartlaridan ham kelib chiqadi. Yetkazib beruvchining muhlati kompaniya uchun vaqtincha qarz vazifasini bajaradi.
Birinchi variantga qaytib, ikkinchi oyni koʻraylik. Birinchi oy mijozlari 100 birlikni toʻladi, kompaniya esa savdoni ikki baravar oshirib, 200 birlikka tovar sotdi, yana kreditga. Sotilgan tovar tannarxi 120, boshqa xarajat 20, yangi xarid 150 birlik boʻldi va naqd toʻlandi. Foyda 200 − 120 − 20 = 60 birlik, yaʼni uch baravar oshdi. Pul esa 100 − 150 − 20 = −70 birlikka kamaydi.
| Oy | Foyda | Operatsion pul oqimi | Oy oxiridagi pul |
|---|---|---|---|
| 1 | 20 | −110 | −30 |
| 2 | 60 | −70 | −100 |
| Jami | 80 | −180 | −100 |
Ikki oyda kompaniya 80 birlik foyda yozdi va 180 birlik pul yoʻqotdi. Yetishmaydigan 100 birlikni u kredit olish, yaʼni moliyaviy faoliyat, yoki aktiv sotish, yaʼni investitsiya faoliyati, orqali qoplashi kerak. Pul oqimlari hisoboti aynan shuni ochib koʻrsatadi: operatsion oqim manfiy, ayirma esa tashqi pul hisobiga yopilgan. Oʻsish bu yerda foydani oshirdi, pul ahvolini yomonlashtirdi.
Pul oqimlari hisoboti qanday tuziladi
Standart pulni uch toifaga ajratadi. Operatsion faoliyat kompaniyaning asosiy daromad keltiruvchi ishi: sotuvdan tushum, yetkazib beruvchilarga va xodimlarga toʻlovlar. Investitsiya faoliyati uzoq muddatli aktivlarni sotib olish va sotish, masalan uskuna yoki bino. Moliyaviy faoliyat esa kompaniyaning oʻz kapitali va qarzi hajmini oʻzgartiradigan harakatlar: aksiya chiqarish, kredit olish va qaytarish.
Bu ajratish tasodifiy emas. Standartga koʻra, operatsion faoliyatdan kelgan pul kompaniya tashqi moliyalashtirishsiz kreditlarni qaytara olishi, ishlab chiqarish imkoniyatini saqlashi, dividend toʻlashi va yangi investitsiya qilishi mumkinligini koʻrsatadigan asosiy belgi. Uzoq muddatda faqat kreditga tayanib ishlayotgan yoki aktivlarini sotib kun koʻrayotgan kompaniya hisobotda shu tariqa ochiladi.
Operatsion oqimni ikki yoʻl bilan koʻrsatish mumkin: bevosita va bilvosita. Bevosita usulda yalpi tushum va yalpi toʻlovlar sanab chiqiladi. Bilvosita usulda foyda pulsiz moddalar, zaxira va qarzlar oʻzgarishi bilan tuzatiladi. Standart bevosita usulni tavsiya qiladi, chunki u kelajak oqimlarni baholashga yordam beradigan axborot beradi.
Oʻzbekistonda ham hisobot talab qilinadi. Qonun pul oqimlari hisobotini moliyaviy hisobot tarkibiga kiritadi, kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarining hisoboti soddalashtirilgan shaklda tuzilishini belgilaydi. Soddalashtirilgan hisobot aynan nimani oʻz ichiga olishini biz tekshirmadik. Asosiy qoidalar 9-son BHMS da yozilgan. Uning yangi tahriri Iqtisodiyot va moliya vazirligining 2024 yil 5 dekabrdagi buyrugʻi bilan tasdiqlangan, 2025 yil 1 yanvardan kuchga kirgan va 1998 yilgi tahrirni bekor qilgan.
Yangi 9-son BHMS xalqaro standartga juda yaqin. U ham pulni uch toifaga ajratadi, ham bevosita va bilvosita usullarni beradi, pul ekvivalenti sifatida uch oy va undan qisqa muddatli yuqori likvidli investitsiyalarni olgan. Shuning uchun misoldagi hisob Oʻzbekiston standartida ham xuddi shunday chiqishi kerak. Bu tahririyat xulosasi.
Tarixdan saboq: W.T. Grant
James Largay va Clyde Stickney 1980 yilda Financial Analysts Journal jurnalida W.T. Grant kompaniyasining bankrotligini tahlil qildi. Kompaniya keyinchalik tugatilgan. Mualliflarning xulosasi sodda: oddiy koeffitsiyentlar tahlili muammolarni faqat 1970 yoki 1971 yillarda koʻrsatgan boʻlardi, pul oqimlariga qarash esa halokatdan taxminan oʻn yil oldin ogohlantirgan boʻlardi. Kompaniyaning rentabelligi, aylanishi va likvidligi koʻrsatkichlari oʻn yil davomida yomonlashgan, ammo eng muhim belgi boshqa edi: u ichkaridan umuman pul yaratmagan.
Maqolaning yana bir nuqtasi bugun ham foydali. Matbuotda «pul oqimi» deb koʻpincha sof foyda plyus eskirish deb yozilardi. Mualliflar bu oʻlchov kompaniyaning pul yaratish qobiliyatini yomon koʻrsatishi mumkinligini qayd etadi. Yana bir qiziq holat: 1973 yilda ham kompaniya aksiyasi foydaga nisbatan deyarli yigirma baravar qimmat savdo qilgan, yaʼni investorlar operatsion pul oqimi asoslagandan ancha koʻp narsani kutgan. Bu faqat bitta kompaniya tarixi, shuning uchun uni qoida emas, ogohlantirish sifatida oʻqigan maʼqul.
Qayerda xato qilinadi
- Foydani pul deb hisoblash. Foyda hisobda bor, lekin hisobraqamda boʻlmasligi mumkin, yuqoridagi misolda aynan shunday boʻldi.
- Oʻsishni pulga hisoblamaslik. Tahririyat mulohazasi: savdo oshsa, mijozlar qarzi va ombor ham oshadi, ular esa pulni band qiladi. Oʻsayotgan kompaniya shuning uchun ham pulsiz qolishi mumkin.
- Foyda plyus eskirishni pul oqimi deb olish. Largay va Stickney bu oʻlchovni zaif deb koʻrsatadi.
- Kredit tushumini daromad bilan aralashtirish. Standartda kredit olish va qaytarish moliyaviy faoliyatga kiradi, operatsion oqimga emas.
- Faqat yillik raqamga qarash. Oʻzbekistonda moliyaviy hisobot yil boshidan jamlanuvchi tartibda har chorakda topshiriladi, ichki nazorat esa oyma-oy boʻlishi mumkin.
2027 yildan nima oʻzgaradi
Xalqaro standartlar tayyorlovchi kengash 2024 yil aprelda IFRS 18 ni chiqardi. U 2027 yil 1 yanvardan boshlanadigan hisobot davrlaridan kuchga kiradi, ertaroq qoʻllashga ruxsat bor. Yangi standart IAS 7 ga ikkita oʻzgartirish kiritadi.
Birinchisi bilvosita usulning boshlangʻich nuqtasiga tegishli: hozir kompaniyalar turlicha boshlaydi. Kengash 100 ta kompaniya namunasida 47 foizi foyda yoki zarardan, 45 foizi soliqqacha foydadan, 7 foizi operatsion foydadan va 1 foizi EBITDA dan boshlashini topgan, bevosita usul qoʻllagan toʻrt kompaniya esa hisobga olinmagan. Endi hamma operatsion foydadan boshlaydi va bu hisobotlarni bir-biri bilan solishtirishni osonlashtiradi.
Ikkinchisi foiz va dividendlarga tegishli: hozir kompaniya olingan foiz va dividendni operatsion yoki investitsion faoliyatga, toʻlangan foiz va dividendni operatsion yoki moliyaviy faoliyatga kiritishi mumkin, yangi qoidada esa tanlov yoʻqoladi. Asosiy faoliyati alohida belgilanmagan kompaniyada olingan foiz va dividend investitsion faoliyatga, toʻlangan foiz va dividend moliyaviy faoliyatga oʻtadi. Asosiy faoliyati belgilangan kompaniya, masalan bank, har bir moddani bitta toifada koʻrsatadi.
Bu oʻzgarish Oʻzbekistonda qachon va qanday amal qilishini biz tekshirmadik. MHXS boʻyicha hisobot tuzadigan kompaniyalar uchun xabar muhim, chunki ularning pul oqimi hisoboti 2027 yildan boshqa shaklda chiqishi mumkin.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat mulohazasi, sinovdan oʻtgan retsept emas.
- Har oy foyda hisobotining yoniga oddiy pul harakati jadvalini qoʻying: boshlangʻich qoldiq, kirim, chiqim, oxirgi qoldiq.
- Foyda bilan pul oqimi orasidagi farqni uch sababga ajrating: mijozlar qarzi, ombor va yetkazib beruvchilar oldidagi qarz.
- Pul zaxirasini kunlarda hisoblang. JPMorgan Chase institutining oʻlchovi oddiy: oʻrtacha kunlik pul qoldigʻini oʻrtacha kunlik pul chiqimiga boʻling.
- Savdoni oshirishdan oldin qancha pul band boʻlishini hisoblang: mijoz toʻlovi va ombor muddati sizning pulingizni qancha vaqtga ushlab turadi.
Foyda hisobot davrida nima yozilganini koʻrsatadi, pul oqimi esa kompaniya bugun qancha pul bilan yashay olishini. Mijoz toʻlovi kechiksa yoki ombor toʻlib qolsa, foydali kompaniya ham qiyinchilikka tushadi. Oʻzingizdan soʻrang: bu oyning foydasi bankda qancha pul boʻlib turibdi?
Asosiy atamalar
- Foyda
- Tushum bilan xarajat orasidagi farq, davr uchun hisob qoidalariga koʻra yoziladi. U bankdagi pul bilan mos kelmasligi mumkin.
- Pul oqimi
- Kompaniya hisobiga kirgan va undan chiqqan pul. Kirim va chiqim farqi pul oqimining sof qiymati.
- Operatsion faoliyat
- Kompaniyaning asosiy daromad keltiruvchi ishi: sotish, yetkazib beruvchilarga va xodimlarga toʻlash.
- Investitsiya faoliyati
- Uzoq muddatli aktivlarni sotib olish yoki sotish, masalan uskuna, bino yoki boshqa kompaniyaga ulush.
- Moliyaviy faoliyat
- Kompaniyaning oʻz kapitali va qarzi hajmini oʻzgartiradigan harakatlar: aksiya chiqarish, kredit olish va qaytarish.
- Bevosita usul
- Operatsion pul oqimini sanab koʻrsatish usuli: mijozlardan qancha pul tushdi, kimga qancha toʻlandi.
- Bilvosita usul
- Operatsion pul oqimini foydadan boshlab, qarzlar, zaxira va pulsiz moddalar oʻzgarishi bilan tuzatib hisoblash usuli.
- Debitorlik qarzi
- Mijozlarning sizga hali toʻlamagan puli. Sotuv yozilgan, pul esa hali kelmagan.
- Kreditorlik qarzi
- Sizning yetkazib beruvchilarga hali toʻlamagan pulingiz. U qancha uzoq tursa, kompaniyada pul shuncha koʻp qoladi.
- Pul zaxirasi kunlarda
- Hisobdagi pul kunlik xarajatni qancha kunga yetkazishini koʻrsatadi. Daromad kelmay qolsa, kompaniya shuncha kun ishlay oladi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- IFRS Foundation, IAS 7 Statement of Cash Flows (IASC 1992 yil dekabrda chiqargan, 2016 yil yanvarda Disclosure Initiative bilan oʻzgartirilgan), 1–7, 10–20, 22–24-bandlar. https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ias-7-statement-of-cash-flows/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024 yil 5 dekabrdagi 199-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan 9-son BHMS «Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot», Adliya vazirligida 2024 yil 27 dekabrda 3592-son bilan roʻyxatdan oʻtgan, 2025 yil 1 yanvardan kuchda, lex.uz. https://www.lex.uz/docs/-7282782 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonuni, 1996 yil 30 avgust, 279-I son, 2016 yil 13 apreldagi OʻRQ-404 bilan yangi tahrirda, 13, 16 va 19-moddalar, lex.uz. https://lex.uz/acts/-90762 (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- IFRS Foundation, IFRS 18 Presentation and Disclosure in Financial Statements: Effects Analysis, 2024 yil aprel, 2.5-boʻlim va statement of cash flows boʻlimi. https://www.ifrs.org/content/dam/ifrs/publications/amendments/english/2024/effect-analysis-ifrs18-april2024.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- James A. Largay III, Clyde P. Stickney, Cash Flows, Ratio Analysis and the W.T. Grant Company Bankruptcy, Financial Analysts Journal, 36-jild, 4-son, 1980 yil iyul, DOI 10.2469/faj.v36.n4.51. https://rpc.cfainstitute.org/research/financial-analysts-journal/1980/cash-flows-ratio-analysis-and-the-wt-grant-company-bankruptcy (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- JPMorgan Chase Institute, Cash Is King: Flows, Balances, and Buffer Days, 2016 yil 1 sentyabr (597 ming kichik biznes, 2015 yil fevraldan oktyabrgacha). https://www.jpmorganchase.com/institute/all-topics/business-growth-and-entrepreneurship/report-cash-flows-balances-and-buffer-days (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)