PMBOK Guide 7-nashri 2021 yilda chiqdi va oldingi nashrdan tuzilmasi bilan farq qiladi. Jarayonlar va bilim sohalari oʻrniga 12 tamoyil va 8 ishlash domeni berilgan. Maqsad rahbarga tayyor qadamlar berish emas, loyihasiga mos usulni tanlashga yordam berish. 2025 yilda 8-nashr chiqdi: u tamoyillarni oltitaga, domenlarni yettitaga qisqartirdi va jarayon darajasini qaytardi.
Loyiha boshqaruvida eng mashhur qoʻllanma PMBOK Guide hisoblanadi. Uning 2017 yilgi 6-nashri beshta jarayon guruhi, oʻnta bilim sohasi va 49 jarayonni sanardi. 2021 yilda esa Project Management Institute, qisqacha PMI, buning oʻrniga boshqa tuzilma berdi: 12 tamoyil va 8 ishlash domeni. Bu oddiy tahrir emas edi. PMI oʻz javoblarida shuni toʻgʻridan-toʻgʻri aytgan: loyihachi jarayon guruhlariga oʻtishdan oldin 12 tamoyilga qarab, boshqa yondashuv bormi, deb oʻylab koʻrishi kerak.
PMI tuzilmani nega oʻzgartirdi
PMI javoblarida sabab shunday tushuntiriladi: texnologiya ish tarzini oʻzgartirdi, loyihachilardan esa uchta yoʻldan biri tanlanishi kutilmoqda, yaʼni bashoratli, moslashuvchan yoki aralash usul. Yangi nashr natijaga, yaʼni topshiriladigan mahsulotdan tashqari yakuniy foydaga ham eʼtibor beradi va tailoring, yaʼni usulni loyiha sharoitiga moslashtirish haqida alohida boʻlim beradi. Kirish, vosita va chiqish roʻyxatlari esa nashrda toʻliq berilmaydi va raqamli platformaga koʻchirildi, jarayon guruhlari esa modellardan biri sifatida qoldi.
Nashr ikki hujjatdan iborat. Birinchisi, ANSI belgisiga ega boʻlgan Loyiha boshqaruvi standarti, 2021 yilgi raqami ANSI/PMI 99-001-2021. Ikkinchisi, standartni qoʻllash uchun asos beradigan PMBOK qoʻllanmasi. PMI hujjatlari yangi standart 2017 yilgi variantni almashtirishini va 6-nashr 2022 yil 31 martgacha sotilishini yozadi. Ishlab chiqishda 200 dan ortiq kishi seminar va guruh ishlarida qatnashgan, matnni 70 dan ortiq mutaxassis koʻrib chiqqan.
Oʻn ikki tamoyil
PMI tamoyilni amal va xulq-atvorni yoʻnaltiradigan umumiy fikr deb taʼriflaydi. 12 tamoyil agile tamoyillari emas, ularning hammasi usuldan qatʼi nazar universal deb belgilangan. Quyidagi jadvalda ular qisqa mazmuni bilan keltirilgan.
| Tamoyil | Mazmuni, PMI matniga koʻra |
|---|---|
| Boshqaruvchilik | Halollik, gʻamxoʻrlik va ishonchlilik bilan ishlash, moliyaviy, ijtimoiy va ekologik taʼsirni hisobga olish |
| Jamoa | Hamkorlikdagi jamoa muhitini yaratish |
| Manfaatdor tomonlar | Ularni faol va kerakli darajada jalb qilish |
| Qiymat | Loyiha maqsad va foydaga mosligini doimo baholash |
| Tizimli fikrlash | Loyiha ichidagi va atrofidagi oʻzgarishlarni yaxlit koʻrish |
| Yetakchilik | Yetakchilik xulqini jamoa va vaziyatga moslash |
| Moslashtirish | Usulni loyiha sharoitiga qarab, «yetarli darajadagi» jarayon bilan qurish |
| Sifat | Natija qabul mezonlariga va manfaatdorlar ehtiyojiga mos boʻlishi |
| Murakkablik | Loyiha murakkabligini doimo baholash va boshqarish |
| Risk | Tahdid va imkoniyatlarni doimo baholash |
| Moslashuvchanlik va chidamlilik | Oʻzgarishga javob berish va muvaffaqiyatsizlikdan tez tiklanish |
| Oʻzgarish | Odamlarni yangi holatga tayyorlash va unda mustahkamlash |
Sakkizta ishlash domeni
Bilim sohalari oʻrniga qoʻllanma sakkizta ishlash domenini beradi. PMI ularni samarali natija uchun muhim boʻlgan, oʻzaro bogʻliq faoliyat guruhi deb taʼriflaydi. Taqdimotlardan birida domenlar tartib bilan emas, loyiha davomida bir-biri bilan taʼsirlashib ishlaydigan sohalar sifatida tushuntiriladi.
| Domen | Nimani qamrab oladi, PMI matniga koʻra |
|---|---|
| Manfaatdor tomonlar | Ular bilan ishlash va ularning qarorlarda qatnashishi |
| Jamoa | Natijani ishlab chiqaradigan odamlar va ularning rivoji |
| Yondashuv va hayot sikli | Bashoratli, moslashuvchan yoki aralash usulni, yetkazish ritmini va bosqichlarni tanlash |
| Rejalashtirish | Ishni boshida va davomida tashkil qilish va muvofiqlashtirish |
| Loyiha ishi | Jarayonlarni yoʻlga qoʻyish, resurslarni boshqarish, oʻrganish muhitini yaratish |
| Yetkazish | Kerakli hajm va sifatni topshirish |
| Oʻlchash | Natijani baholash va kerak boʻlsa tuzatish |
| Noaniqlik | Risk va noaniqlik, murakkablik va ikki maʼnolilik |
Uch nashr yonma-yon
Uch nashrni raqamlarda yonma-yon qoʻysak, tuzilma qanchalik oʻzgargani koʻrinadi. Farq katta.
| Nashr | Yil | Asosiy tuzilma |
|---|---|---|
| 6-nashr | 2017 | 5 jarayon guruhi, 10 bilim sohasi, 49 jarayon |
| 7-nashr | 2021 | 12 tamoyil, 8 ishlash domeni |
| 8-nashr | 2025 | 6 tamoyil, 7 domen, 5 yoʻnalish, 40 jarayon |
Jarayonlar yoʻq boʻlib ketmadi. 7-nashr tuzilmaning boshiga tamoyillarni qoʻydi, jarayon guruhlarini esa «Models, Methods, and Artifacts» boʻlimidagi modellardan biri sifatida saqladi, bilim sohalarining gʻoyalari esa bir necha domenda uchraydi. Shu sababli jarayon guruhlari bilan ishlagan jamoalar uni toʻxtatishi shart emas edi, ammo tanlov ongli boʻlishi kerak.
Farqni qisqa jadvalda ham koʻrish mumkin. Uni sertifikatlangan mutaxassis Greta Blash oʻz taqdimotida bergan, taqdimot PMI Livan boʻlimi saytida joylashgan, ammo unda aytilgan fikrlar taqdimotchining oʻziga tegishli, shuning uchun jadval rasmiy PMI taʼrifi emas, tushuntirish vositasi.
| 6-nashr | 7-nashr |
|---|---|
| Aniq qadamlar belgilab beradi | Fikrlash uchun tamoyillar beradi |
| Bashoratli usulga yaqin | Barcha usulni qamrab oladi |
| Jarayonga yoʻnaltirilgan | Oʻzaro bogʻliq domenlarga yoʻnaltirilgan |
| Topshiriladigan mahsulot va texnikaga eʼtibor | Natijaga eʼtibor |
| Moslashtirish eslatib oʻtiladi | Moslashtirish boʻyicha alohida yoʻriqnoma |
| Asosiy oʻquvchi loyiha rahbari | Loyiha bilan bogʻliq har kim |
Tamoyillar, domenlar va moslashtirish birga ishlaydi
Uch qism bir-biri bilan bogʻliq. Tamoyillar xulq-atvorni yoʻnaltiradi, domenlar eʼtibor qaratiladigan sohalarni koʻrsatadi, vosita va andozalar esa «Models, Methods, and Artifacts» boʻlimida jamlangan. PMI moslashtirishni usul, boshqaruv va jarayonlarni muayyan muhit va ishga mosroq qilish uchun ongli ravishda oʻzgartirish deb taʼriflaydi.
Taqdimotlardan birida moslashtirish toʻrt pogʻonaga ajratilgan: dastlabki usulni tanlash, uni tashkilotga moslash, loyihaga moslash va ish davomida yaxshilab borish. Bu mantiq odatiy loyiha ofisiga tanish, ammo tartibi yangi: avval usul tanlanadi, keyin jarayonlar. Oldingi nashrda jarayonlar tayyor holda berilgan edi.
Gipotetik misol: mebel kompaniyasi yangi salon ochadi
Gipotetik misol: kompaniya shahar markazida yangi salon ochmoqchi. Sakkiz domenni tekshiruv roʻyxati sifatida ishlatsak, quyidagi savollar chiqadi.
| Domen | Savol | Gipotetik javob |
|---|---|---|
| Manfaatdor tomonlar | Kim bu loyihaga rozilik beradi yoki toʻsqinlik qiladi | Bino egasi, dizayner, sotuvchilar, taʼminotchilar |
| Jamoa | Kim nimaga masʼul | Loyiha rahbari, taʼmirlash masʼuli, assortiment masʼuli |
| Yondashuv va hayot sikli | Qaysi qismi aniq rejaga tayanadi, qaysi biri sinab oʻzgaradi | Taʼmirlash: bashoratli. Assortiment va reklama: moslashuvchan. Umuman: aralash |
| Rejalashtirish | Qancha reja yetarli | Taʼmirlash uchun batafsil, assortiment uchun oylik |
| Loyiha ishi | Qanday ishlaymiz | Haftalik yigʻilish, taʼminotchilar bilan hamkorlik |
| Yetkazish | Tayyor deb nimani hisoblaymiz | Salon ochiladi, tekshiruvdan oʻtadi, sotuvchilar oʻqitilgan |
| Oʻlchash | Yaxshi borayotganimizni nimadan bilamiz | Muddat, ish hajmi, ochilish haftasidagi tashriflar |
| Noaniqlik | Nima xalaqit berishi mumkin | Jihozlar kechikishi, ruxsatnoma kutilishi |
Jadvaldan bir narsa aniq: bitta loyihada bir necha usul birga ishlaydi. PMI uchta yoʻldan biri sifatida aralash usulni ham sanaydi. Bu sakkiz savolga javob berish bir soatdan oshmasligi mumkin, lekin keyinchalik kim nima uchun javob berishini hal qiladi, bu esa tahririyat mulohazasi. Misolda xavfli joy ham koʻrinadi: ruxsatnoma kutilishi bashoratli ish jadvalini buzadi, shuning uchun noaniqlik domeni boshqa domenlarga taʼsir qiladi.
Boshqa standartlar bilan munosabati
PMI qoʻllanmasi yagona yoʻl emas. PMI oʻz javoblarida PRINCE2, ITIL va boshqa yondashuvlar tamoyillarga mos kelishini, shuning uchun nashr bitta usulni majburlamasligini yozadi. Xalqaro darajada ISO 21502:2020 standarti ham bor. U har qanday tashkilot va har qanday loyiha turi uchun, bashoratli, takroriy yoki moslashuvchan usulda, loyiha boshqaruvi amaliyotini yuqori darajada tavsiflaydi. Dastur va portfel boshqaruvi unga kirmaydi.
Qayerda xato qilinadi
- Tamoyillar tekshiruv roʻyxatiga aylanadi, vaholanki PMI moslashtirishni oʻzi tamoyil qilib qoʻygan va kerakli darajadagi jarayonni qoʻllashni, ortiqchasini emas, talab qiladi.
- 7-nashr hammaga agile majburlaydi, deb tushuniladi, aslida PMI tamoyillarni agile emas, usuldan qatʼi nazar universal deb belgilaydi.
- Domenlar ketma-ketlik deb oʻylanadi, holbuki taqdimotlardan birida ular loyiha davomida bir vaqtda ishlaydigan va bir-biri bilan qisman qoplanadigan sohalar sifatida tushuntiriladi.
- Sertifikat savoli qoʻllanma bilan aralashtiriladi, vaholanki PMP imtihoni qoʻllanmaga emas, alohida imtihon mazmuni rejasiga asoslanadi, qoʻllanma esa manbalardan faqat biri.
- Eski oʻquv materiallari yangi nashrga mos deb olinadi, lekin 2025 yildan beri tuzilma yana oʻzgargan, shuning uchun hujjatning nashr raqamini har safar tekshirish kerak.
Bugun: 8-nashr nimani oʻzgartirdi
PMI sahifasiga koʻra, 8-nashr 7-nashrning tamoyillar va domenlar asosini saqlaydi, lekin ularni soddalashtiradi va aniqlashtiradi. U oltita tamoyil va yettita ishlash domenini beradi, sunʼiy intellekt, loyiha ofisi va xaridlar boʻyicha qoʻshimcha material ham qoʻshadi. Nashr 2025 yilda chiqqan, aniq oy esa manbalarda farq qiladi. PMTI sahifasi noyabrni yozadi va elektron nashr 13 noyabrda chiqqanini aytadi, Learning Tree sahifasida esa noyabr ham, dekabr ham uchraydi.
Ikkala oʻquv markazi bir xil tafsilotni beradi. Oltita tamoyil: yaxlit qarash, qiymatga eʼtibor, sifatni joriy qilish, masʼuliyatli yetakchilik, barqarorlikni qoʻshish va vakolatli jamoa yoki madaniyat yaratish, ikkala sahifa oxirgi tamoyil nomini biroz farqli yozadi. Yettita domen: boshqaruv, hajm, jadval, moliya, manfaatdor tomonlar, resurslar va risk. Bundan tashqari beshta yoʻnalish va 40 ta jarayon qaytgan. Bu tafsilotlar PMI matniga emas, ikkilamchi sharhlarga tayanadi, shuning uchun ularni PMI sahifasidan alohida tekshirish kerak.
Tahririyat mulohazasi: jarayon darajasining qaytishi tamoyillar yaxshi yoʻnalish berishini, lekin kundalik ish uchun aniq qadamlar ham kerakligini koʻrsatadi. Rahbar uchun xulosa shu: tamoyillarga tayanib usul tanlash va tanlangan usulga jarayonlar bilan aniqlik berish bir-biriga zid emas.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.
- Loyihani boshlashdan oldin sakkiz domen boʻyicha bittadan savol yozing va javobini bir sahifaga sigʻdiring.
- Usulni ochiq tanlang, bashoratli, moslashuvchan yoki aralash, va nima uchun shuni tanlaganingizni yozing.
- Tamoyillardan uchtasini tanlab, bu loyihada ular nimani anglatishini yozing va hammasini birdan kiritishga urinmang.
- Loyihada qiymat nima ekanini va uni qanday oʻlchashni oldindan kelishing.
- Har bosqich oxirida tanlangan usulni qayta koʻrib chiqing, chunki PMI moslashtirishni doimiy jarayon deb ataydi.
Chegara shu yerda. 7-nashr ham, 8-nashr ham usulni sizning oʻrningizga tanlamaydi, ular faqat savol beradi, javobni esa loyihaning sharoiti va jamoaning tajribasi beradi.
PMBOK 7 loyiha boshqaruvini qadamlar roʻyxatidan tamoyillar va savollar tizimiga oʻtkazdi. 8-nashr bu yoʻnalishni saqlab, jarayon darajasini qaytardi. Siz uchun savol shunday: sizning loyihangizda qaysi qismi aniq rejaga, qaysi qismi sinab koʻrishga tayanadi.
Asosiy atamalar
- PMBOK Guide
- Loyiha boshqaruvi boʻyicha PMI chop etadigan qoʻllanma; bilimlar toʻplami.
- PMI
- Project Management Institute, loyihachilarning xalqaro kasbiy tashkiloti.
- Tamoyil
- Qaror va xulqni yoʻnaltiradigan umumiy qoida, aniq qadam emas.
- Ishlash domeni
- Loyiha natijasi uchun muhim, oʻzaro bogʻliq ishlar guruhi.
- Bashoratli usul
- Hamma narsa oldindan rejalashtiriladigan va reja boʻyicha bajariladigan ish tarzi.
- Moslashuvchan usul
- Ish qisqa davrlarda, tekshirib va oʻzgartirib borib bajariladigan tarz.
- Aralash usul
- Bashoratli va moslashuvchan usulni bir loyihada birga qoʻllash.
- Moslashtirish
- Usulni loyiha sharoitiga qarab ongli ravishda oʻzgartirish; ingliz tilida tailoring.
- Manfaatdor tomon
- Loyihadan taʼsirlanadigan yoki unga taʼsir qiladigan har qanday odam yoki tashkilot.
- Qiymat
- Loyiha berishi kerak boʻlgan foyda: moliyaviy yoki boshqa turdagi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Project Management Institute, PMBOK Guide - Seventh Edition FAQs, ommaviy PDF, 2021 (sarlavhada yangilangan sana 2021 yil 1 dekabr, pastki yozuvda 30 avgust 2021). https://www.pmi.org/-/media/pmi/documents/public/pdf/pmbok-standards/pmbok-guide-public-faqs-1-july-2021.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Project Management Institute, The PMBOK Guide: Seven Facts About the Pending Seventh Edition, ommaviy PDF, yangilangan 2021 yil 20 yanvar. https://www.pmi.org/-/media/pmi/documents/public/pdf/pmbok-standards/pmbok-guide-seven-facts.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Project Management Institute, 12 Principles of Project Management, ommaviy PDF, 2021. https://www.pmi.org/-/media/pmi/documents/public/pdf/pmbok-standards/12-project-management-principles.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Project Management Institute, Project Performance Domains, ommaviy PDF, 2021, «Based on draft in development» belgisi bilan. https://www.pmi.org/-/media/pmi/documents/public/pdf/pmbok-standards/pmbok-project-performance-domains.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Project Management Institute, PMBOK Guide, 8-nashr mahsulot sahifasi. Sahifaning oʻzi ochilmadi, matn qidiruv natijasidagi parchadan olindi. https://www.pmi.org/standards/pmbok (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- ISO/TC 258, ISO 21502:2020, Project, programme and portfolio management: Guidance on project management, qoʻmita sahifasi (ISO sahifasi emas, uchinchi tomon boshqaradi). https://committee.iso.org/sites/tc258/home/projects/published/iso-21502.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- PMTI, What Is the PMBOK 8th Edition? Principles, Domains, Focus Areas, and What Changed, PMI Authorized Training Partner sahifasi (tijoriy oʻquv markazi). https://www.4pmti.com/learn/what-is-pmbok-8th-edition/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Learning Tree, PMBOK Guide 8th Edition Key Changes, oʻquv markazi bloglari. https://www.learningtree.com/blog/pmbok-guide-8th-edition-whats-new/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Greta Blash, Facilitated Methods, PMBOK Guide Seventh Edition taqdimoti, 2021 aprel, PMI Livan boʻlimi saytida joylashgan (muallifning shaxsiy taqdimoti, dastlabki maʼlumot asosida). https://www.pmi.org/-/media/pmi/chapters/lebanon-chapter/pdf-and-ppt/pmbok_7th_edition.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Wikipedia, Project Management Body of Knowledge, nashrlar tarixi (yordamchi manba). https://en.wikipedia.org/wiki/Project_Management_Body_of_Knowledge (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)