PDCA: Shewhart, Deming va yapon amaliyoti, tsikl qayerdan kelgan

Koʻp qoʻllanmada PDCA tsikli Deming sikli deb yoziladi. Ammo Deming 1990 yilda hamkasbiga yozgan xatida tsiklni PDSA deb atash kerakligini, PDCA esa buzilgan variant ekanini qatʼiy aytgan. Demak, mashhur nomning oʻzi tortishuvli. Keyingi boʻlimlar tsikl qayerdan kelganini va nega ikki xil nom borligini ochib beradi.

Shewhart: toʻgʻri chiziq doiraga aylandi

Boshlanish nuqtasi 1939 yilga toʻgʻri keladi. Walter Shewhart AQSh Qishloq xoʻjaligi vazirligining oliy maktabida oʻqigan maʼruzalarini kitob qilib chiqardi. Maʼruzalarni tahrir qilgan William Edwards Deming edi, oʻshanda u 39 yoshda edi. Kitobda ishlab chiqarish uch bosqichdan iborat deb koʻrsatilgan: talablarni belgilash, ishlab chiqarish va tekshirish.

Shewhart bu uch qadamni ilmiy usulga oʻxshatdi: belgilash gipotezaga, ishlab chiqarish tajribaga, tekshirish esa gipotezani sinashga toʻgʻri keladi. Ular toʻgʻri chiziqda emas, doirada aylanishi kerak, degan fikrni ham aytgan. Shu fikr keyinchalik tsikl deb tanildi, chunki har yangi tekshiruv yangi savol tugʻdiradi va ish yangi belgilashdan qayta boshlanadi, yaʼni ham ilmiy bilim, ham ishlab chiqarish toʻxtamasdan aylanib turadi. Demak, tsiklning mohiyati yangi ish emas, bilim olish usuli.

Deming gʻildiragi: 1950 yilda Yaponiyada

1950 yilda Deming Yaponiyada Yaponiya olimlari va muhandislari ittifoqi tashkil qilgan sakkiz kunlik seminarda bu gʻoyani yangi shaklda koʻrsatdi. U toʻrt qadamni ajratdi: mahsulotni loyihalash, ishlab chiqarish, sotish va bozorni oʻrganish. Bu qadamlar mahsulot va xizmat sifatiga qarab doimiy aylanib turishi kerak edi. Seminar materiallari Yaponiya olimlari va muhandislari ittifoqi tomonidan Sifatning statistik nazorati asoslari nomi bilan chop etilgan. Bunday sxema keyin Deming gʻildiragi, Deming sikli yoki Deming doirasi deb ataldi.

Deming bu sxemani 1980 yilda bir davra suhbatida shunday izohlagan: avval mahsulotni loyihala, keyin ishlab chiqar, sot, soʻng ishlatilayotgan joyda sina va hammasini qayta boshla. U buni rahbariyat uchun moʻljallangan reja deb atagan.

Yaponiyada PDCA paydo boʻldi

Masaaki Imai yozishicha, yapon rahbarlari Deming gʻildiragini 1950 yilgi seminarlardan keyin qayta ishlab, PDCA tsikliga aylantirgan. Plan loyihalashga, Do ishlab chiqarishga, Check sotishga, Act esa tadqiqotga toʻgʻri kelgan. Moen va Norman Imai qaysi rahbarlar buni qilganini va qanday qilganini koʻrsatmaganini, hech kim bu oʻzgartirishga egalik qilmaganini ham qayd etadi.

PDCA shaklida har qadam aniq maʼnoga ega boʻldi. Plan muammoni aniqlab, sabab va yechim haqida taxmin qiladi, Do yechimni joriy qiladi, Check natijani baholaydi. Act qadami esa natija yomon boʻlsa rejaga qaytaradi, yaxshi boʻlsa yechimni standartga aylantiradi. Moen va Norman PDCA ning alohida taʼkidi sifatida xatoning takrorlanishini oldini olishni, yaʼni standart belgilash va uni doimiy yangilab turishni qayd etadi.

Keyin Kaoru Ishikawa rejalashtirish bosqichini kengaytirdi: unga maqsad va vazifalarni belgilash hamda ularga erishish usulini tanlash kirdi, Do bosqichiga esa oʻqitish qoʻshildi. Bu shakl 1985 yilgi kitobda bosilgan. Moen va Norman yetti asosiy sifat vositasi, PDCA va sifat hikoyasi formati Yaponiyada doimiy yaxshilashning poydevori boʻlganini ham yozadi.

Sanalar boʻyicha manbalar kelishmaydi. Moen va Norman xronologiyasida yapon PDCA 1951 yilga qoʻyilgan, matnning oʻzida esa Ishikawa yangilagan shakl 1959 yilda Tokio texnologiya institutidan S. Mizunoga borib taqalishi aytiladi. Aniq sana va aniq muallif nomaʼlum. Shuning uchun ularni qatʼiy deb yozish xato boʻladi, ikkala variantni ochiq aytib qoʻyish esa oʻquvchiga oʻzi baho berish imkonini beradi.

Deming nega PDSA deydi

Deming Check soʻzini yoqtirmagan va tinglovchilarga PDCA shakli koʻpincha notoʻgʻri tushunilishini aytgan, chunki inglizcha check soʻzi ushlab turish degan maʼnoni ham beradi, shu sababli bu soʻz tsiklning asl maqsadiga, yaʼni oʻrganishga mos kelmagan. 1990 yilda Ronald Moenga yozgan xatida u tsiklni PDSA deb atash kerakligini, PDCA ni esa buzilgan variant deganini yozgan. 1991 yilda boshqa bir kishiga javobida esa PDCA qanday paydo boʻlganini bilmasligini ochiq aytgan.

Oʻsha 1980 yilgi davra suhbatida Demingdan sifat nazorati doirasi, yaʼni PDCA, bilan uning doirasi oʻrtasida qanday aloqa bor, deb soʻrashgan. U ular oʻrtasida aloqa yoʻq deb javob bergan. Uning fikricha, uning doirasi rahbariyat uchun, sifat nazorati doirasi esa ish joyidagi nuqsonlar ustida ishlaydigan guruh uchun edi.

Deming 1986 yilda Out of the Crisis kitobida tsiklni Shewhart sikli deb atab, olti qadamda tasvirlagan. Birinchi qadamda nimaga erishish kerakligi, qanday oʻzgarishlar kerakligi va qanday maʼlumot borligi aniqlanadi. Ikkinchisida oʻzgarish kichik hajmda bajariladi, uchinchisida uning taʼsiri kuzatiladi, toʻrtinchisida natija oʻrganiladi. Beshinchi va oltinchi qadamlar toʻplangan bilim bilan takrorlanadi. 1993 yilda The New Economics kitobida u buni oʻrganish va yaxshilash uchun Shewhart sikli, yaʼni PDSA deb nomlagan. 1991 yilda Moen, Nolan va Provost rejalashtirishga bashoratni qoʻshdi, Study qadamida esa kuzatilgan natija shu bashorat bilan solishtiriladigan boʻldi.

Mualliflar Deming bilan yaqin ishlagan kishilar, shuning uchun ularning xulosasini, yaʼni PDCA va PDSA faqat ilmiy usul orqali bogʻliq degan fikrini, Deming nuqtai nazaridan yozilgan deb oʻqish kerak.

Check va Study farqi rahbar uchun amaliy maʼnoga ega. Check soʻzi koʻpincha nazorat va tekshirish, yaʼni ish bajarilganini belgilash deb oʻqiladi. Study soʻzi esa boshqacha savol beradi: bashoratimiz toʻgʻri chiqdimi va nimani oʻrgandik. Birinchisi ishning toʻgʻri bajarilishini, ikkinchisi bilimning ortishini koʻrsatadi. Bu tahririyat izohi, lekin Demingning eʼtirozi ham shu tomonga qaratilgan edi.

Deming izdoshlari tsiklni keyinroq yana kengaytirdi. 1994 yilda Langley, Nolan va Nolan uni uchta asosiy savol bilan toʻldirdi va natija Yaxshilash modeli deb ataldi. Savollar shunday:

• Biz nimaga erishmoqchimiz?
• Oʻzgarish yaxshilanish ekanini qanday bilamiz?
• Qanday oʻzgarish yaxshilanishga olib keladi?

Bu uch savol tsiklning oldiga maqsad va oʻlchovni qoʻyadi. Yaʼni PDSA gʻildiragi boʻsh joyda aylanmaydi, uning oldida maqsad va oʻlchov turishi kerak.

ISO 9001 PDCA ni qanday ishlatadi

ISO qoʻmitasi PDCA ni boshqaruv vositasi sifatida taʼriflaydi. Plan maqsad va jarayonlarni belgilaydi, Do rejani amalga oshiradi, Check jarayon va natijani maqsad bilan solishtirib oʻlchaydi, Act esa natijani yaxshilash uchun harakat qiladi. Tsikl uzluksiz yaxshilash tsikli sifatida beriladi va xavfga asoslangan fikrlash uning har bosqichida qatnashadi.

2015 yil noyabrdagi ISO yangiliklarida esa standart PDCA ni tashkilotning barcha darajasida, jarayonlar va tizimning butunini boshqarish uchun qoʻllashi yozilgan. Bu yerda Act soʻzi ishlatiladi, Study emas, demak ISO Demingning keyingi PDSA shakliga emas, yapon PDCA shakliga tayanadi va shu sababli oʻqilgan ISO hujjatlarida tsikl PDCA deb yoziladi.

Bugungi amaliyot: tsikl koʻpincha qisqartiriladi

Tsikl sodda koʻrinadi va shu sababli koʻpincha toʻliq qoʻllanmaydi. Sogʻliqni saqlash sohasida 2014 yilda chop etilgan tizimli sharh PDSA qoʻllangan 73 ta maqolani koʻrib chiqdi. Ularning 47 tasi tsiklni toʻliq tahlil qilish uchun yetarli batafsil yozgan edi. Mualliflarning topishicha, koʻp ishlar usulning asosiy xususiyatlariga amal qilmagan.

Faqat 73 tadan 14 tasi, yaʼni 20 foizdan kamrogʻi, bir necha ketma-ket tsiklni toʻliq hujjatlashtirgan. Bundan tashqari, kichik hajmda sinash gʻoyasiga rioya qilinmagan va 47 tadan atigi 7 tasi tsikl oʻtishini boshqarish uchun oylik yoki tezroq maʼlumotdan foydalangan. Bu tadqiqot tibbiyotga tegishli, lekin oddiy kompaniyada ham shunday xavf bor: tsikl bir marta oʻtkazilib, ish yaxshilandi deb yopiladi.

Tahririyat taxmini boʻyicha, tsikl bir necha sababdan qisqartiriladi. Bashorat yozish noqulay tuyuladi, kichik sinov esa sekin koʻrinadi, rahbar esa tezroq natija kutadi. Natijada Plan bor, Do bor, Check esa nomigagina qoladi. Bu holatda PDCA ham, PDSA ham ishlamaydi, chunki tsiklning aynan oʻrganish qismi tushib qolgan va oʻzgarish keyingi safar ham xuddi shunday taxminga asoslanib oʻtkaziladi.

Kichik misol: bashorat bilan PDSA

Quyidagi misol gipotetik. Savdo boʻlimi soʻrovga javob berish vaqtini qisqartirmoqchi.

Misolda eng muhimi bashorat. U boʻlmasa, natija chiqqach, har qanday raqamni muvaffaqiyat deb atash mumkin, chunki taqqoslashga hech narsa yoʻq. Bashorat boʻlsa, farq nimani oʻrgatganini koʻrsatadi: 25 emas, 22 chiqdi, demak taxmin qisman toʻgʻri boʻlgan.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.

1. Bitta aniq muammoni tanlang va uni raqam bilan ifodalang: hozirgi holat nima.
2. Oʻzgarishdan oldin raqamli bashorat yozing va sababini bir jumlada aytib qoʻying.
3. Oʻzgarishni kichik hajmda, bitta guruhda yoki bir oy davomida sinang.
4. Natijani bashorat bilan solishtiring va farq sababini yozing.
5. Yaxshi chiqsa, qoidani yoʻriqnomaga kiriting, yomon chiqsa, yangi taxmin bilan keyingi tsiklni boshlang.