Jarayon egasi: nima uchun boʻlimdan yuqori javobgar kerak

Mijoz buyurtma berdi, sotuv boʻlimi uni qabul qildi, ombor yigʻdi, haydovchi yetkazdi va buxgalter hisob-faktura yozdi. Har boʻlim oʻz vazifasini toʻgʻri bajardi, mijoz esa baribir uch kun kutdi. Kechikish hech bir boʻlimning ichida emas edi, u boʻlimlar orasidagi chegarada yoʻqolgan. Bu gipotetik misol, lekin juda tanish: bunday kechikish uchun odatda hech kim javob bermaydi, chunki hech kimning lavozim tavsifida jarayonning boshidan oxirigacha boʻlgan qismi yozilmagan. Jarayon egasi roli aynan shu boʻshliqni yopish uchun kerak boʻladi.

Boʻlimdan emas, butun zanjirdan javob beradigan odam

Jarayon egasi mijozga yetib boradigan butun ishning natijasi uchun javob beradi. Funksional rahbar esa oʻz boʻlimining odamlari, byudjeti va ishi uchun javob beradi, shuning uchun bu ikki rol bir-birini almashtirmaydi. Hammerning yozishicha, yaxshi ishlaydigan jarayon bir necha boʻlimdan oʻtadi, demak uni yuqori darajadagi bitta rahbar boshqarishi kerak. Bunday rahbar boʻlmasa, ish boʻlimlar orasidagi darzda yoʻqoladi.

ISO ham bu rolni alohida qadam sifatida koʻrsatadi. Yuqori rahbariyat har bir jarayon uchun egalikni, masʼuliyatni va vakolatni belgilashi kerak, bunday odamlar yoki guruhlar odatda jarayon egalari deb ataladi. Rummler va Brache boʻlimlar orasidagi boʻshliqni tashkiliy sxemadagi oq maydon deb atagan edi. Chexiyalik tadqiqotchilar esa shu maydonni yopish jarayon egalarining vazifasi ekanini eslatadi.

Funksional rahbardan farqi nimada

Farqni bitta savol ochib beradi: rahbar nimaga qarab qaror qiladi? Funksional rahbar oʻz boʻlimi chegarasida ishlaydi, jarayon egasi esa boʻlimlar orasidan oʻtadigan ish boʻylab ishlaydi. Hrabal va Tuček oʻtkazgan soʻrovda shunday gʻoya ilgari surildi: jarayon egasi boʻlgan yuqori rahbar maqsadni, koʻrsatkichni va loyihani belgilaydi, oʻrta va quyi funksional rahbarlar esa vazifalarni bajarishga javob beradi.

Jarayon va boʻlim ustma-ust tushganda matritsaga oʻxshash tuzilma paydo boʻlishi mumkin. Shuning uchun ega funksional rahbarlar bilan raqobatlashmaydi, ular bilan birga ishlaydi, Spanyi ham shu sababli nazoratni emas, hamkorlikni asos qiladi. Ega faqat bitta boʻlim ishi bilan cheklansa, u shu boʻlim rahbariga takror boʻlib qoladi. Jarayon haddan tashqari keng boʻlsa, masalan buyurtmadan tushumgacha boʻlgan butun yoʻl, siyosiy toʻsiqlar uni boshqarib boʻlmaydigan qilib qoʻyadi.

Hammer egani uch jihatdan baholaydi

Michael Hammer 2007 yilda Harvard Business Review jurnalida jarayon yetukligini baholash modelini eʼlon qildi. Modelga koʻra jarayon yaxshi ishlashi uchun beshta omil kerak: loyiha, ijrochilar, ega, tizimlar va koʻrsatkichlar. Birortasi yoʻq boʻlsa qolganlari ham kuchsizlanadi, chunki omillar bir-biriga bogʻliq. Hammer egani shunday taʼriflaydi: jarayon natijasi uchun masʼuliyat va vakolatga ega boʻlgan yuqori darajadagi rahbar.

Egani u uch jihatdan koʻradi.

• Kim: norasmiy tashabbuskor yoki rasman tayinlangan, obroʻli rahbar.
• Nima qiladi: jarayonni hujjatlashtiradimi, maqsad qoʻyadimi, yaxshilash loyihalarini boshqaradimi.
• Nimani hal qila oladi: eng katta farq aynan shu yerda chiqadi.

Jadvaldan bir narsa koʻrinadi: ega tayinlangani vakolat berilgani degani emas. Hammerning oʻzi yozadi, koʻp kompaniya ega tayinlaydi, lekin kerakli oʻzgarishlarni oʻtkazish vakolatini bermaydi. Uning misolida yirik elektronika kompaniyasi buyurtmani bajarish jarayonining yangi loyihasini tayyorlab, sinovni muvaffaqiyatli oʻtkazdi. Ammo ega boʻlim boshliqlarini yangi tartibga majbur qila olmadi va ish toʻxtab qoldi.

Teskari misol ham bor: Michelin kompaniyasida yuqori rahbarlar jarayon egasini shu jarayonga taʼsir qiladigan barcha loyihalarga masʼul qilib qoʻydi, shunda loyihalar bir-birining ishiga xalaqit bermadi. Hammer yana ogohlantiradi: bitta omili yetishmaydigan jarayon qisqa muddatda yaxshi natija berishi mumkin, masalan odamlarning gʻayrioddiy saʼy-harakati yoki rahbarning aralashuvi hisobiga, lekin bunday natija uzoq saqlanmaydi.

Hammer baholashni ham sodda qiladi. Hammer oʻzining toʻliq jadvalidagi har bir gapni toʻgʻri yoki notoʻgʻri deb emas, asosan toʻgʻri, qisman toʻgʻri yoki asosan notoʻgʻri deb belgilashni tavsiya qiladi, bunda gap 80 foizdan koʻp oʻrinli boʻlsa asosan toʻgʻri hisoblanadi. Shu yoʻl bilan rahbar bahsga kirishmasdan, eganing qaysi katakchada kuchsiz ekanini koʻradi.

Amalda ega koʻpincha kuchsiz joyda qoladi

Nazariyada jarayon egasi obroʻli yuqori rahbar. Amalda esa koʻpincha oʻrta boʻgʻin menejeri boʻlib qoladi. Andrew Spanyi 2016 yilda shunday yozgan: egalar odatda alohida loyihalar yoki rahbariyat tashabbusi bilan tayinlanadi, bu esa butun tashkilotni jarayon boʻyicha qayta qurmaydi. Bu soha nashridagi muallif fikri, tadqiqot emas.

Chexiyalik tadqiqotchilar sakkiz mutaxassisdan iborat guruh bilan uch bosqichli soʻrov oʻtkazdi. Guruh jarayon egasi yuqori yoki oʻrta rahbariyatda boʻlishi kerak, deb hisobladi, chunki pastroq darajadagi odamda strategiyani bilish ham, oʻzgartirish kuchi ham yetmaydi. Mualliflar yana bir tanish xatoni qayd etadi: koʻp tashkilot funksional rahbarlarni shunchaki jarayon egasi deb qayta nomlaydi va natijada jarayonlar boʻlimlar ichida boʻlinib qolaveradi.

Panelda kelishmovchilik ham boʻldi: ayrimlar bu toʻliq shtatli lavozim, boshqalar esa rol, deb hisobladi, bir ishtirokchi esa ega faqat jarayon uchun javob beradi va resurs yetmasa funksional rahbar bilan gaplashadi, degan fikrni bildirdi. Demak, rolning chegarasi kompaniya madaniyatiga bogʻliq va yagona andoza yoʻq.

Ekspertlar tayinlashni loyihaning boshida, jarayonlar aniqlanib xaritaga tushirilayotgan paytda qilishni tavsiya qildi. Kichik tashkilotda bitta ega tahlilchilar bilan ishlashi mumkin. Katta tashkilotda esa bir nechta ega va ularni birlashtiradigan alohida rahbar boʻladi, chunki jarayonlar soni koʻp va ular oʻzaro bogʻliq.

Ega va koʻrsatkich bir-biriga kerak

Avstriyalik tadqiqotchilar ishlab chiqarish kompaniyalarida soʻrov oʻtkazdi. Jarayon egasi tayinlash yoki jarayon koʻrsatkichlarini oʻlchashdan faqat bittasi yuqori natija bermadi, foyda ikkalasi birga boʻlgandagina koʻrindi. Tadqiqotning chegarasi bor: namuna faqat Avstriyadagi ishlab chiqarish firmalari, maʼlumot soʻrovdan olingan va tahlilga kirgan holatlar soni kam. Demak, bu isbot emas, kuchli ishora.

Mantiq oddiy. Koʻrsatkich boʻlmasa, ega nimaga qarab qaror qilishini bilmaydi. Ega boʻlmasa, koʻrsatkich yomonlashganda hech kim harakat qilmaydi va son hisobotda qotib qoladi, kechikish esa har oy yana takrorlanaveradi. Bu tahririyat xulosasi, tadqiqot sabab haqida yozmagan.

Jarayon egasi nima qiladi

Ekspertlar guruhi eganing vazifalarini ketma-ketlikda ajratdi. Quyidagi roʻyxat shu natijalardan qisqartirib olingan.

• Yuqori rahbariyat bilan jarayon maqsadi va koʻrsatkichlarini kelishadi, ularni ishtirokchilarga yetkazadi.
• Jarayonni loyihalaydi, kirish va chiqishlarini belgilaydi, kim nima qilishini masʼuliyat jadvaliga yozadi.
• Koʻrsatkichlarni muntazam kuzatadi, muammo chiqsa hal qilishni boshlaydi.
• Jarayondagi funksional rahbarlar bilan muntazam yigʻilish oʻtkazib, kelishmovchiliklarni hal qiladi.
• Yaxshilash loyihalariga homiylik qiladi va jarayon natijasi haqida yuqori rahbariyatga hisobot beradi.

Resurslarni boshqarish ixtiyoriy vazifa sifatida berilgan: ega oʻzi ijrochi rahbar boʻlsagina byudjet va odamlarni taqsimlaydi. Hrabal va Tuček yana yozadi: Hammer va Champy egani yuqori lavozimli rahbar boʻlishi kerak deb hisoblagan, chunki u qayta loyihalash guruhining ishini qabul qiladi, resurs taʼminlaydi va funksional rahbarlar bilan hamkorlik qiladi.

ISO 9001 va 2026 yilgi nashr

ISO oʻz qoʻllanmasida egalikni alohida qadam sifatida koʻrsatadi. Yuqori rahbariyat har bir jarayon uchun egalikni, masʼuliyatni va vakolatni belgilaydi hamda kerakli malakani taʼminlaydi. Qoʻllanma yana bir foydali fikrni qoʻshadi: jarayonlar oʻzaro bogʻliq boʻlgani uchun ularning hammasini koʻra oladigan boshqaruv guruhi ham kerak boʻlishi mumkin.

ISO 9001:2015 nashri 2026 yil sentyabrda yangi nashr bilan almashtirildi. ISO sahifasi yangi nashrda rahbarlik va sifat madaniyatiga urgʻu kuchaygani haqida yozadi. Yangi matndagi jarayon egasiga oid bandlar bu maqola yozilganda ochilmadi, shuning uchun yuqoridagi qoida 2015 nashr qoʻllanmasiga tayanadi.

Amalda nima qilish mumkin

Avval gipotetik misol bilan sinab koʻraylik. Doʻkonlar tarmogʻida buyurtmani qabul qilishdan yetkazishgacha jarayon bor. Egalik tijorat direktoriga berildi, lekin ombor mudiri unga boʻysunmaydi va yigʻish tartibini oʻzgartirishga ruxsat bermaydi. Hammer oʻlchovida bunday ega birinchi darajada turadi: u iltimos qila oladi, qaror qila olmaydi. Unga jarayonga tegishli ombor qoidalarini oʻzgartirish huquqi berilsa, u ikkinchi darajaga koʻtariladi, chunki yangi tartibni joriy qila oladigan boʻladi.

Quyidagi qadamlar yuqoridagi manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi.

• Mijozga eng koʻp taʼsir qiladigan ikki-uch jarayonni tanlang va har biriga bitta nomli ega belgilang, guruh yoki komissiya emas.
• Yozib qoʻying: ega nimani oʻzi hal qiladi va nimani faqat taklif qiladi. Qaror funksional rahbarda qolsa, buni ham ochiq yozing.
• Egaga jarayonning kamida bitta natija koʻrsatkichini bering, masalan buyurtma qabul qilinishidan yetkazilishigacha oʻtgan vaqtni.
• Egaga funksional rahbarlarni muntazam yigʻish va jarayonga zid qarorni toʻxtatish huquqini boshqaruv qarori bilan tasdiqlang.
• Har chorakda bitta savol bering: ega oxirgi marta nimani oʻzgartirdi va buning uchun kimdan ruxsat soʻradi?