Jarima narxga aylanganda: Gneezy va Rustichini tajribalari

1998 yilning yanvaridan iyunigacha Isroilning Xayfa shahridagi oʻnta xususiy bogʻchada gʻalati voqea yuz berdi. Bogʻcha soat 16:00 da yopilardi, ammo baʼzi ota-onalar bolasini kechikib olib ketar, oʻqituvchi esa ular kelguncha qolishga majbur edi. Tadqiqotchilar kechikkan ota-onalarga pul jarimasi kiritdi va kechikish kamayadi, deb kutdi. Natija aksincha boʻldi: kechikkanlar koʻpaydi.

Nima kutilgan edi

Huquqda ham, iqtisodiyotda ham jarimaning vazifasi aniq: xulqni kamaytirish, psixologiya darsliklari esa jazo oʻzi bogʻlangan xulqni pasaytiradi, deb oʻrgatadi. Mualliflar bu qarashni toʻxtatish farazi deb ataydi: boshqa hamma narsa oʻzgarmasa, jarima kiritilgan xulq kamayadi. Xayfadagi tajriba shu farazni sinadi va natija unga toʻgʻri kelmadi.

Tajriba qanday qurilgan

Kuzatuv 20 hafta davom etdi. Dastlabki toʻrt haftada tadqiqotchilar faqat kechikkan ota-onalar sonini yozib bordi. Beshinchi haftaning boshida oʻnta bogʻchadan tasodifiy tanlangan oltitasida jarima eʼlon qilindi, qolgan toʻrttasi nazorat guruhi boʻldi. Jarima bolani 10 daqiqadan ortiq kechikib olganda toʻlanar, har bir bola uchun alohida hisoblanar va oy oxirida oylik toʻlov bilan birga olinar edi. Miqdori kichik boʻlib, bir soatlik enaga haqidan past edi, oʻn yettinchi haftada esa jarima hech qanday izohsiz bekor qilindi.

Ikki tafsilot muhim. Birinchisi: bogʻcha bilan ota-onalar oʻrtasidagi shartnomada kechikish oqibati umuman yozilmagan edi, bu boʻshliqni ota-onalar oʻz tasavvuri bilan toʻldirgan. Ikkinchisi: jarima pulini kechikkan ota-onani kutgan oʻqituvchi emas, bogʻcha egasi oldi.

Natija: kechikish ikki baravarga yaqin oshdi

Jarima kiritilgan bogʻchalarda kechikish 8,0 dan 16,4 gacha oshdi. Mualliflarning oʻzi ham «deyarli ikki baravar» deydi, nazorat guruhida esa sezilarli oʻzgarish boʻlmadi. Bu oʻsish tasodifga oʻxshamaydi, chunki oltita bogʻchaning hammasida jarima davridagi oʻrtacha kechikish jarimagacha boʻlganidan yuqori chiqdi, nazorat guruhida esa bunday oʻsish boʻlmadi. Beshinchi bogʻchada oʻrtacha kechikish haftasiga 11,75 dan 24,7 gacha koʻtarildi. Jarima bekor qilingach, kechikish kamaymadi, aksincha yana biroz oshdi.

Statistik sinov uch narsani tasdiqladi. Jarima kechikishni sezilarli oshirdi, bekor qilish uni kamaytirmadi, dastlabki toʻrt haftada esa ikki guruh orasida farq yoʻq edi, yaʼni guruhlar boshida bir xil edi.

Nega jarima teskari taʼsir qildi

Mualliflar sababni toʻliq boʻlmagan shartnoma bilan izohlaydi. Jarima boʻlmaganda ota-ona kechikishning oqibatini aniq bilmaydi va «koʻp kechiksam, biror narsa boʻlishi mumkin» deb ehtiyot boʻladi, jarima eʼlon qilingach esa eng yomon oqibat shu toʻlov ekani ayon boʻladi. Ota-onalar kechikishni asta-sekin oshirib bogʻchaning javobini sinadi, boshqa javob kelmagach esa toʻxtamadi.

Ikkinchi izoh ijtimoiy meʼyorga tayanadi. Avval oʻqituvchining qolishi mehr va yaxshilik sifatida koʻrilgan, ota-ona undan suiisteʼmol qilmaslikka intilgan. Jarimadan keyin esa bu xizmat haq evaziga olinadigan narsaga aylangan, haq toʻlangan narsani esa xohlagancha olish mumkin. Mualliflar buni «bir marta tovar boʻlgan narsa tovar boʻlib qoladi» qoidasi bilan ifodalaydi. Aynan shu qoida jarima bekor qilingach ham xulq nega qaytmaganini tushuntiradi.

Mualliflar ikkala izohni ham rad eta olmasliklarini yozadi. Katta jarima kechikishni baribir kamaytirishini ham tan oladi. Ularning daʼvosi boshqa: jarima shartnomaga qoʻshimcha maʼlumot ham beradi, shuning uchun «qolgan hamma narsa oʻzgarishsiz qoladi» farazi buziladi.

Ikkinchi maqola: kam toʻlang yoki umuman toʻlamang

Ikkala maqola ham 2000 yilda chiqdi, ammo ikkinchisi boshqa savol qoʻyadi: qoʻshimcha haq juda kam boʻlsa nima boʻladi. Birinchi tajribada Xayfa universitetining 160 talabasi toʻrt guruhga boʻlinib, 50 savollik aql testini yechdi. Hamma qatnashgani uchun bir xil haq oldi. Birinchi guruhga qoʻshimcha pul haqida aytilmadi, qolgan uchtasiga har toʻgʻri javob uchun kichik, oʻrtacha va katta qoʻshimcha haq vaʼda qilindi.

Eng yomon natijani kichik haq vaʼda qilingan guruh koʻrsatdi, hatto hech narsa vaʼda qilinmagan guruhdan ham past. Haq 10 baravar oshgach, natija haq haqida aytilmagan guruhdan ham yaxshi boʻldi. Statistik jihatdan bu ikki farq ham kuchsiz edi: haqsiz guruh bilan kichik haq guruhi orasida ehtimollik qiymati 0,0875, haqsiz guruh bilan 10 baravar katta haq orasida 0,0687, yaʼni faqat 10 foizlik darajada ahamiyatli. Kichik va oʻrtacha haq orasidagi farq esa aniq ahamiyatli chiqdi.

Ikkinchi tajribada 16 yoshlardagi 180 oʻquvchi uyma-uy yurib xayriya uchun pul yigʻdi. Bir guruhga faqat ishning ahamiyati haqida aytildi, ikkinchisiga yigʻilgan mablagʻning 1 foizi, uchinchisiga 10 foizi vaʼda qilindi. Haq tadqiqotchilar hisobidan edi, xayriya mablagʻidan emas. Bir foizli guruh haqsiz guruh oʻrtachasining taxminan 64 foizini yigʻdi. Oʻn foizli guruh taxminan 92 foizga yetdi, ammo haqsiz guruhdan oʻta olmadi. Bu foizlar tahririyat hisobi. Bir foizli guruhning haqsiz guruhdan farqi 10 foizlik darajada ahamiyatli boʻldi, oʻn foizli guruhniki esa ahamiyatsiz.

Mualliflar odamlar bu taʼsirni oldindan sezadimi, buni ham tekshirdi. 53 talaba ish beruvchi rolida boʻlib, oʻz «xodimiga» kichik haq berish yoki umuman bermaslik oʻrtasida tanladi, 46 tasi, yaʼni 87 foizi esa kichik haqni tanlab, oʻz daromadini ham, xodim natijasini ham pasaytirdi. Xayriya variantida 25 ishtirokchining 19 tasi, yaʼni 76 foizi 1 foiz haq olgan guruhni afzal koʻrdi. Mualliflar xulosa qiladi: bu odamlar nol haqdagi uzilishni sezmaydi, «haq koʻp boʻlsa natija yaxshi» qoidasini hamma joyda qoʻllaydi.

Ikki tadqiqotni adashtirmang

Ikki maqolani koʻpincha bir gap bilan birga eslashadi: «pul xulqni buzadi». Aslida ular har xil savolga javob beradi, shuning uchun yonma-yon qoʻyib koʻrish foydali.

Ikkalasining ildizi bir: pul toʻlovi munosabatning turini oʻzgartiradi, mualliflarning ikkinchi izohiga koʻra esa jarimada ota-ona oʻzini aybdor emas, xaridor kabi tutgan. Haq maqolasida ham talaba oʻzini tadqiqotga yordam beruvchi emas, haq olib ishlovchi kabi tuta boshlagan. Heyman va Ariely bu farqni «ijtimoiy bozor» va «pul bozori» tushunchalari bilan tavsiflaydi. Pul bozori toʻlov kattaligiga sezgir, ijtimoiy bozor esa sezgir emas, aralash bozor esa pul bozoriga yaqin turadi.

Cheklovlar va keyingi tadqiqotlar

Birinchi tadqiqot kichik: bitta shahar, oʻnta bogʻcha, 20 hafta. Shuning uchun mualliflar har qanday jarima shunday ishlaydi, demaydi va katta jarima kechikishni baribir kamaytirishini yozadi. 2005 yilda ular xuddi shu sxemada ikkinchi dala tadqiqotini oʻtkazdi: oʻnta bogʻcha, 18 hafta, endi har bir oila boʻyicha alohida maʼlumot bilan. Qoralamaga koʻra, kechikish yana oshdi, bekor qilingandan keyingi davrda esa avvalgisidan ham yuqori boʻldi. Biz bu tadqiqotning faqat qoralamasini topdik, jurnal nashrini topa olmadik.

Haq maqolasida ham chegara bor. Xayriya tajribasida hatto 10 foiz haq ham natijani haqsiz guruh darajasiga olib chiqa olmadi, mualliflar buni esa xayriya sababi aniq boʻlgani bilan izohlaydi. Ular yana bir nozik fikr qoʻshadi: haq kichik yoki katta boʻlishi uning oʻzida emas, solishtiriladigan narsaga nisbatan. Masalan, professorga kichik xona evaziga berilgan maosh qoʻshimchasi hech narsa bermaslikdan yomonroq boʻlishi mumkin.

Gneezy, Meier va Rey-Biel 2011 yilda maktab, jamoat mulki va turmush tarzini oʻzgartirish sohalaridagi tadqiqotlarni koʻrib chiqdi. Ularning xulosasi: pul taklifi vazifaning qanday koʻrinishini oʻzgartirishi mumkin, qisqa muddatda ragʻbat ishlasa ham, ichki motivatsiyani uzoq muddatda zaiflashtirishi mumkin.

Biznesda bu qayerda uchraydi

Quyidagi misollar gipotetik va tahririyat talqini, tajriba natijasi emas.

• Doʻkon xodimlari baʼzan ish vaqti tugagach hisobotni tugatish uchun qoladi. Rahbar «ortiqcha soat uchun toʻlov» kiritsa, qolish mehnatdan sotib olinadigan xizmatga aylanib, ixtiyoriy yordam kamayishi mumkin.
• Mijoz toʻlovni kechiktirsa, kichik penya belgilanadi. Mijoz penyani kechiktirishning belgilangan haqi deb oʻqisa, kechikishlar koʻpayishi mumkin.
• Yetkazib beruvchi kechiksa, shartnomada jarima yozilgan boʻladi. Yozilmagan joyda kechikishni munosabat va obroʼ ushlab turadi, jarima esa buni almashtirib qoʻyishi mumkin.

Bunday qaror oldidan quyidagi savollarni berish foydali boʻladi.

1. Bu xulqni bugun nima ushlab turibdi: mehr, hurmat, uyat yoki toʻlov? Jarima yoki mukofot shu meʼyorni almashtirib qoʻymaydimi.
2. Shartnoma yoki qoida kechikish oqibatini aniq aytadimi? Aytmasa, jarima yangi maʼlumot boʻlib, odamlar chegarani sinay boshlashi mumkin.
3. Miqdor yetarlimi? Aql testida kichik haq natijani pasaytirdi, 10 baravar katta haq esa oshirdi. Kichik haq nolga qaraganda xavfliroq boʻlishi mumkin.
4. Qaytish mumkinmi? Bogʻchada jarima bekor qilingach ham xulq qaytmadi, demak qoidani kiritish osonroq, qaytarish esa qiyin.
5. Avval kichik doirada, nazorat guruhi bilan tekshiring. Aynan shu tuzilma bogʻchadagi tajribada taʼsirni koʻrsatishga imkon berdi.