BPMN 2.0: jarayonni hamma oʻqiy oladigan tilda chizish

Gipotetik holat: ikki analitik bir xil jarayonni chizdi. Biri toʻrtburchak va strelkalar ishlatdi, ikkinchisi doira va romblar. Rahbar ikkala chizmani koʻrib, har birini boshqacha tushundi: bir joyda strelka ishlar tartibini, boshqa joyda xabarni bildirgan edi. BPMN shu chalkashlik uchun yaratilgan. Standart maqsadini ochiq aytadi: jarayon loyihasini boshlagan analitikdan uni dasturga aylantiradigan dasturchigacha va uni boshqaradigan odamgacha hamma bir xil tushunadigan belgilar tili.

Standartning qisqa tarixi va sanalar chalkashligi

BPMN avval Business Process Management Initiative nomli tashkilotda ishlab chiqilgan. Trisotech kompaniyasining tarixiy sharhiga koʻra, 1.0 versiyasi 2004 yil may oyida ommaga chiqqan, 2005 yil iyunda tashkilot OMG bilan qoʻshilgan, OMG esa 2006 yil fevralda oʻz spetsifikatsiyasini eʼlon qilgan. Bu dastur sotuvchisining blogi, shuning uchun keyingi sanalarni OMG sahifasi bilan solishtirdik.

OMG sahifasi rasmiy versiyalarni shunday koʻrsatadi: 1.0 versiyasi 2007 yil mart, 1.1 versiyasi 2008 yil yanvar, 1.2 versiyasi 2009 yil yanvar, 2.0 versiyasi 2010 yil dekabr, 2.0.2 versiyasi esa 2014 yil yanvar. 2.0 versiyasining PDF hujjatida esa sana 2011 yil yanvar turibdi. Demak, ikki rasmiy joyda ikki sana bor: nashr 2010 yil dekabr yoki 2011 yil yanvar. Hujjat raqamining oʻzi 2011 yilni koʻrsatadi.

Xalqaro standart sifatida BPMN ISO/IEC 19510:2013 raqami bilan 2013 yil iyulda chiqqan. IEC doʻkoni sahifasi uni OMG BPMN 2.0.1 bilan bir xil deb ataydi va hajmi 507 sahifa ekanini yozadi. Trisotech esa ISO nashrini 2.0.2 versiyasiga bogʻlaydi, shuning uchun versiya masalasida ISO ning oʻz yozuviga tayanish toʻgʻriroq.

Besh toifa element

Standart elementlarni besh toifaga boʻladi va shu yoʻl bilan diagrammani oʻqishni osonlashtiradi. Maqsad oddiy: kam sonli toifa bilan hamma narsani belgilash, murakkablikni esa belgilar ichiga qoʻshiladigan kichik tafsilotlar bilan ifodalash.

Hodisa doira shaklida chiziladi va uch xil boʻladi: boshlanish, oraliq va tugash. Faoliyat yumaloq burchakli toʻrtburchak boʻlib, oddiy vazifa yoki ichki jarayonni bildiradi. Shlyuz esa romb shaklida boʻladi va yoʻllarning ajralishi yoki qoʻshilishini boshqaradi, standart rombni koʻp blok-sxemalarda tanlov uchun ishlatilgan, shuning uchun koʻpchilikka tanish belgi deb ataydi.

Shlyuzlar ichida eng koʻp uchraydigani tanlov shlyuzi: jarayonning bitta nusxasida faqat bitta yoʻl tanlanadi. Parallel shlyuz esa bir vaqtda bir nechta yoʻlni ochadi yoki ularni birlashtiradi. Tanlov shlyuzi savol kabi oʻqiladi, masalan “omborda tovar bormi?”, va undan chiqadigan har bir yoʻlga javob yoziladi.

Maʼlumot obyekti faoliyat uchun kerak boʻladigan yoki u hosil qiladigan axborotni koʻrsatadi, masalan buyurtma varaqasini. Guruh va matn izohi esa faqat oʻqishni osonlashtiradi: ular jarayonning ketma-ketligiga taʼsir qilmaydi. Shuning uchun diagramma oʻqilmay qolsa, izoh va maʼlumot belgilarini vaqtincha olib tashlab, oqim obyektlari tartibini tekshirish mumkin.

Diagrammani oʻqish: ikki xil strelka

Ketma-ketlik oqimi bitta jarayon ichidagi ishlar tartibini koʻrsatadi, xabar oqimi esa ikki ishtirokchi oʻrtasidagi xabarni. Bu farq BPMN ni tanish blok-sxemadan ajratib turadigan asosiy narsa. Tahririyat izohi: bitta turdagi strelkadan foydalanadigan blok-sxemada ichki tartib ham, tashqi xabar ham bir xil koʻrinadi.

Ishtirokchilar havza deb ataladigan katta toʻrtburchaklarda chiziladi, havza ichidagi yoʻlak esa boʻlimni yoki rolni bildiradi. Qoida qattiq: jarayonning ichki oqimi havza chegarasidan oʻta olmaydi, faqat xabar oʻtishi mumkin. Demak, mijoz havzasidagi ish bilan doʻkon havzasidagi ish strelka bilan emas, xabar bilan bogʻlanadi.

Gipotetik misol koʻraylik. Mijoz havzasida faqat “Buyurtma berish” faoliyati turadi, undan doʻkon havzasiga “Buyurtma” xabari boradi, mijozning ichki ishi esa doʻkon uchun muhim emas. Standart havzani ichki tafsilotsiz, yaʼni “qora quti” sifatida qoldirishga ruxsat beradi. Doʻkon havzasida ikkita yoʻlak bor, operator va omborchi. Operator buyurtmani tekshiradi, soʻng tanlov shlyuzi soʻraydi: tovar omborda bormi? Ha boʻlsa omborchi tovarni yigʻadi, yoʻq boʻlsa mijozga xabar ketadi. Diagramma shu hikoyani birdaniga koʻrsatadi, matn esa uni uch-toʻrt paragrafda tushuntirishi kerak boʻlardi.

Standart chizish odatlari haqida ham tavsiya beradi. Ketma-ketlik oqimi uchun bitta yoʻnalishni, chapdan oʻngga yoki yuqoridan pastga, tanlash va xabar oqimlarini unga toʻgʻri burchak ostida yoʻnaltirish diagrammani ancha tushunarli qiladi. Xabar oqimi bir havza ichidagi obyektlarni bogʻlay olmaydi, ketma-ketlik oqimi esa havza chegarasini kesib oʻtmaydi. Rang ixtiyoriy: toʻldirish oq boʻlishi mumkin, rangni modellovchi oʻzi xohlagan belgini ajratib koʻrsatish uchun ishlatadi, lekin ketma-ketlik va xabar oqimi chiziqlarining uslubini oʻzgartirishni taqiqlaydi.

Bu qoidalar odatiy xatolarni ham koʻrsatadi. Bir havza ichidagi ikki ishni xabar strelkasi bilan bogʻlasangiz, diagramma qoidani buzadi, bir havzadan boshqasiga oddiy ketma-ketlik strelkasini tortsangiz ham xuddi shunday boʻladi. Ikkala holda ham chizmani oʻqigan odam bu tartibmi yoki xabarmi, aniq bila olmaydi.

Hamma elementni bilish shart emas

Standartning oʻzi uni qismlarga boʻlgan. Muvofiqlikning uchta kichik sinfi bor: tavsifiy, tahliliy va ijroga yaroqli. Tavsifiy sinf yuqori darajadagi modellashtirish uchun moʻljallangan va blok-sxema chizishga oʻrgangan analitikka qulay deyiladi. Tahliliy sinf tavsifiy sinfni qamrab oladi va toʻliq toʻplamning taxminan yarmini tashkil qiladi.

Tavsifiy sinfning jadvali 24 qatordan iborat. Unda havza, yoʻlak, ikki turdagi shlyuz, oddiy vazifalar, ichki jarayon, boshlanish va tugash hodisalari, maʼlumot obyekti hamda izoh bor. Bu yangi boshlovchi uchun yetarli toʻplam. Tahliliy sinfda unga shartli va odatiy yoʻllar, takrorlanadigan faoliyatlar, qoʻshimcha turdagi shlyuzlar hamda signal hodisalari qoʻshiladi. Tahririyat tavsiyasi: birinchi diagrammani tavsifiy sinf bilan chizing, murakkab hodisalarga keyin oʻting.

Dastur sotuvchisidan nimani soʻrash ham shu yerdan kelib chiqadi. Standartga koʻra vosita BPMN 2.0 ga muvofiq deb daʼvo qilishi uchun koʻrsatilgan talablarga toʻliq mos boʻlishi kerak, qisman mos vosita esa faqat shu spetsifikatsiyaga asoslanganini aytishi mumkin.

Standart uchta asosiy model turini nomlaydi. Birinchisi xususiy jarayon: bitta tashkilot ichidagi ish. Ikkinchisi ommaviy jarayon: tashkilotning boshqa ishtirokchilar bilan muloqotga kiruvchi qismi, ichki qadamlar esa unda koʻrsatilmaydi. Uchinchisi xoreografiya, yaʼni ikki yoki undan koʻp ishtirokchi oʻrtasidagi kutilgan xatti-harakat tavsifi. Hamkorlik diagrammasi esa bir nechta havzadan va ular orasidagi xabar oqimlaridan tuziladi. Kichik kompaniya uchun koʻpincha xususiy jarayonning oʻzi yetarli boʻladi, bu tahririyat taxmini.

Standart roʻyxatidagi misollar orasida “bor holat” va “boʻlishi kerak holat” ham turadi, yaʼni eski va yangi jarayon. Shu sababli bir xil belgilar bilan avval haqiqiy ishni, keyin uning yaxshilangan variantini chizib, ularni yonma-yon qoʻyish mumkin. Tahririyat tavsiyasi: oʻzgartirish loyihasida shu juftlikdan boshlang.

BPMN nimani chizmaydi

Standart oʻz doirasini ham chegaralaydi. Unga koʻra tashkiliy modellar va resurslar, funksional boʻlinish, maʼlumotlar modeli, strategiya hamda biznes-qoidalar modeli BPMN doirasidan tashqarida. U maʼlumotlar oqimi tili ham emas, jarayonni simulyatsiya qilish, kuzatish va joriy etish ham spetsifikatsiyaga kirmaydi.

Bu cheklov amaliy ahamiyatga ega. Diagrammadan tashkiliy sxemani yoki kompaniya strategiyasini kutmang: ular boshqa vositalar bilan chiziladi, BPMN esa faqat ishlar oqimini koʻrsatadi.

Bugungi amaliyotda: chizma, hujjat va ijro

BPMN 2.0 oldingi 1.2 versiyasidan farqli ravishda barcha elementlar uchun ijro semantikasini rasmiylashtirgan va jarayon taʼriflarini bir vositadan boshqasiga koʻchirish imkonini maqsad qilgan. Yaʼni bitta vositada chizilgan diagramma boshqasida ochilishi kerak. Standart 2.0 ning boshqa yangiliklarini ham sanaydi: kengaytirish mexanizmi, hodisalarni birlashtirish va moslashtirishni aniqlashtirish, inson ishtirokini kengroq tavsiflash va xoreografiya modeli. Standart jarayonni ikki holatda koʻradi: ijro qilinmaydigan xususiy jarayon faqat hujjatlashtirish uchun modellashtiriladi, ijroga moʻljallangani esa dastur tomonidan bajarilishi uchun yoziladi.

OMG oʻz sahifasida BPMN ni jarayon diagrammalarining amalda umumiy standarti deb ataydi va uning ISO standarti ekanini ham yozadi. Sahifa BPMN ni DMN va CMMN standartlari bilan birga jarayonni yaxshilash standartlarining “uchligi” deb ham ataydi. Bu kuchli ishora, lekin diagramma chizish ishning yarmi xolos. Haqiqiy foyda uni jarayonda ishlaydigan odamlar bilan solishtirib turishdan keladi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar standart boʻlimlaridan chiqarilgan tahririyat xulosasi.

1. Birinchi diagrammani faqat boshlanish va tugash hodisasi, vazifa, tanlov shlyuzi, havza va yoʻlak bilan chizing.
2. Har bir vazifa nomini “feʼl va obyekt” shaklida yozing, masalan “Buyurtmani tekshirish”.
3. Tanlov shlyuzidan chiqayotgan har bir yoʻlga shartni yozing: “tovar bor”, “tovar yoʻq”.
4. Mijoz yoki boshqa tashkilot bilan aloqani xabar oqimi bilan, oʻz ichingizdagi tartibni ketma-ketlik oqimi bilan koʻrsating.
5. Vositani tanlashdan oldin u qaysi muvofiqlik sinfini toʻliq qoʻllab-quvvatlashini soʻrang.

Diagramma tayyor boʻlgach, bitta savol qoladi: shu jarayonda ishlaydigan odam uni oʻqib, “ha, aynan biz shunday ishlaymiz” deydimi?