Elektron raqamli imzo va Odoo Sign: Oʻzbekistondagi huquqiy holat

Odoo hujjatlarida «Odoo Sign legality in Uzbekistan» degan sahifa bor va u Odoo Sign Oʻzbekiston elektron imzo qonuniga toʻliq mos deydi. Sahifa qisqa, 2024 yil 21 iyunda oxirgi marta yangilangan va qonunning raqami hamda sanasini koʻrsatmaydi. Manba faylida u mundarijaga kiritilmagan sahifa deb belgilangan. Fayl 2026 yil 14 yanvarda «Sign: 19.0 uchun yangilanishlar» izohi bilan oʻzgartirilgan, sahifadagi sana esa 2024 yil iyunida qolgan. Savol shu yerdan boshlanadi: SMS kod yoki ekranda chizilgan imzo Oʻzbekistonda qachon elektron raqamli imzoning oʻrnini bosadi?

Qonun elektron raqamli imzoni qanday belgilaydi

Amaldagi qonun 2022 yil 12 oktabrdagi OʻRQ-793-son «Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida»gi Qonun. U 2023 yil 14 yanvardan kuchga kirgan va 2003 yilgi 562-II-son qonunni almashtirgan. Odoo sahifasidagi havola ham aynan shu qonunning tarjimasiga olib boradi.

Qonunga koʻra imzo ikki kalit bilan ishlaydi. Yopiq kalit faqat imzo qoʻyuvchiga maʼlum boʻladi, ochiq kalit esa imzoning haqiqiyligini tekshirish uchun hammaga ochiq. Kalitlarning bir-biriga mosligini sertifikat tasdiqlaydi. Ishlatilgan texnik vositalar axborot xavfsizligi talablari boʻyicha sertifikatlangan boʻlishi shart.

Elektron imzo qogʻozdagi qoʻlda qoʻyilgan imzo bilan teng kuchga ega boʻlishi uchun uch shart bir vaqtda bajarilishi kerak:

1. Imzoning haqiqiyligi tasdiqlangan boʻlishi.
2. Imzo qoʻyilgan paytda sertifikat amalda boʻlishi.
3. Imzo sertifikatda koʻrsatilgan maqsadda ishlatilishi.

Ikkinchi shart nozikroq. Sertifikat imzoni tekshirish paytida amalda boʻlishi kerak, imzolash paytini belgilovchi dalillar boʻlsa esa imzolash paytida amalda boʻlishi yetarli. Yaʼni vaqt dalili muhim: sertifikat muddati keyin tugasa ham, imzo qoʻyilgan paytni isbotlash mumkin boʻlsa, imzo oʻz kuchini saqlaydi. Bu yerda vaqt va hodisalarni yozib boradigan yozuvlar sertifikatli imzoga qoʻshimcha dalil boʻlib xizmat qilishi mumkin, uning oʻrnini bosmaydi. Bu tahririyat izohi.

Yuridik shaxsning imzosi bilan tasdiqlangan elektron hujjat shu shaxsning muhri bilan tasdiqlangan qogʻoz hujjatga tenglashadi.

Chet davlatning sertifikati Oʻzbekistonda xalqaro shartnoma asosida yoki ishonchli uchinchi taraf xizmati orqali haqiqiyligi tasdiqlanganda tan olinadi. Roʻyxatga olish markazlarining bulutli tizimida saqlangan kalit uchun kamida ikki omilli tasdiqlash talab qilinadi. Qonun matnida oddiy, kuchaytirilgan yoki malakali imzo toifalari uchramaydi. Bitta turdagi sertifikatli imzo bor.

Elektron hujjat aylanishi qonuni bu chiziqni davom ettiradi. Elektron hujjat deb elektron imzo bilan tasdiqlangan maʼlumot aytiladi, elektron raqamli imzo uning majburiy rekviziti, elektron hujjat esa qogʻoz hujjatga tenglashtiriladi va u bilan bir xil yuridik kuchga ega boʻladi.

Sertifikatli kalit amalda quyidagicha olinadi va yuritiladi. Sertifikatni akkreditatsiyadan oʻtgan roʻyxatga olish markazi beradi. Ariza bir ish kunidan oshmasdan koʻrib chiqiladi, sertifikat esa arizachining shaxsi tasdiqlangandan keyin chiqariladi. Jismoniy shaxs hujjat va shaxsiy raqamini, kompaniya esa soliq toʻlovchi raqamini hamda xodimga berilgan ishonchnomani koʻrsatadi. Bir shaxsda bir nechta kalit boʻlishi mumkin, har biri alohida roʻyxatdan oʻtadi. Muddatni uzaytirish soʻrovi sertifikat tugashidan kamida ikki hafta oldin yuboriladi. Kompaniyada yopiq kalit uchun rahbar masʼul, xodim ketsa kalit topshiriladi, yangi rahbar esa uni bulutli tizimda autentifikatsiya omillarini almashtirib qabul qiladi.

Qonun roʻyxatga olish markazini Oʻzbekiston rezidenti boʻlgan, akkreditatsiyadan oʻtgan yuridik shaxs deb taʼriflaydi. Odoo hujjatlari Odoo ni bunday markaz deb atamaydi, uni mustaqil tasdiqlovchi vosita sifatida tasvirlaydi.

Odoo Sign sahifasi nima deydi

Sahifa qonunning uch fikrini keltiradi. Elektron imzo maʼlum shartlarda qoʻlda qoʻyilgan imzo bilan teng, u ishonchli usulda yaratilib imzo qoʻyuvchini aniqlashi kerak, kalit esa malakali provayder sertifikati bilan hosil qilinadi. Shartlarning toʻliq roʻyxati berilmagan. Keyin Odoo Sign ning xususiyatlari keltiriladi: kriptografik usullar, mustaqil tasdiqlovchi sifatida Odoo Online, vaqt va IP manzillarni yozib boruvchi hisobot, SMS, elektron pochta, joylashuv yoki chizilgan imzo orqali shaxsni aniqlash. Imzolanadigan hujjatlar roʻyxati ham bor: shartnomalar, moliyaviy hujjatlar, kadrlar hujjatlari va savdo bitimlari.

Istisnolar uch xil: vasiyat va ishonchli boshqaruv, koʻchmas mulk bitimlari, baʼzi davlat shakllari. Ularga qoʻlda yoki notarial imzo kerak boʻlishi mumkin. Sahifa oxirida ogohlantirish bor: maʼlumot umumiy, yuridik maslahat emas, aniq hujjat uchun huquqshunosga murojaat qilish kerak.

Qonun bilan solishtirganda boʻshliq koʻrinadi. Sahifadagi vositalar shaxsni aniqlaydi va jarayonni yozib boradi. Lekin qonundagi uch shartning markazi roʻyxatga olish markazi bergan sertifikat, Odoo Sign xususiyatlari roʻyxatida esa bunday sertifikat bilan imzolash yoʻq. SMS kod va chizilgan imzo sertifikatli kalit emas. Bu tahririyatning taqqoslashi, sahifa oʻzi buni aytmaydi.

Qozogʻiston sahifasi bilan taqqoslash foydali. U deyarli bir xil tuzilgan: qonun tavsifi, imzolash vositalari, hujjat turlari, istisnolar va ogohlantirish. Farq shundaki, Qozogʻiston sahifasi Fuqarolik kodeksini va «Elektron hujjat va elektron raqamli imzo toʻgʻrisida»gi qonunni nomlaydi, uchinchi bandini esa «malakali elektron imzo» deb ataydi. Oʻzbek sahifasida bunday nom yoʻq, kodeks ham tilga olinmagan. Ikki sahifaning bir xil qolipi ularning shablon asosida yozilganini koʻrsatadi, bu tahririyat kuzatuvi.

Odoo Sign ning umumiy sahifasi esa imzo Yevropa Ittifoqi va AQShda haqiqiy hisoblanishini, koʻpgina mamlakatlarda elektron imzo talablariga mos kelishini yozadi va shaxsni SMS, Aadhaar eSign yoki itsme orqali aniqlashni sanaydi. Odoo 20 yangiliklarida Sign boʻlimida avtomatik soʻrovlar, itsme orqali malakali imzo va boshqa yangiliklar bor, oʻzbek imzosi haqida gap yoʻq. Sign ning kodi ochiq GitHub omborida ham yoʻq, shuning uchun uning ichki ishlashini hujjatlardan tashqari tekshirib boʻlmaydi.

Fuqarolik kodeksi boshqa yoʻlni ochadi

Sertifikatli imzo yagona yoʻl emas. Fuqarolik kodeksining 366-moddasi yozma shartnomani hujjat almashish yoʻli bilan tuzishga ruxsat beradi: pochta, elektron aloqa yoki hujjat shartnomadagi tarafdan chiqqanini ishonchli aniqlash imkonini beradigan boshqa aloqa orqali. 107-modda yozishmalarni, qonunchilikda yoki taraflar kelishuvida boshqacha tartib boʻlmasa, yozma bitimga tenglashtiradi.

Demak, Odoo Sign orqali tuzilgan shartnoma yozma deb hisoblanishi mumkin, agar ikkinchi taraf imzo qoʻygan shaxs aniq ekanini ishonchli koʻrsata olsa. Odoo ning vaqt, IP va shaxsni aniqlash yozuvlari bunday dalil boʻlib xizmat qilishi mumkin. Lekin nizo chiqsa, sud buni qanday baholashini oldindan aytib boʻlmaydi. Notarial tasdiq yoki davlat roʻyxati talab qilingan shartnoma esa bu yoʻl bilan tuzilmaydi, chunki u tasdiq yoki roʻyxatdan oʻtgan paytdan boshlab tuzilgan hisoblanadi. Yana bir muhim qoida: taraflar shartnomani muayyan shaklda tuzishga kelishgan boʻlsa, u shu shaklga keltirilgandan keyin tuzilgan hisoblanadi. Shartnomaga «sertifikatli imzo bilan imzolanadi» deb yozilsa, Odoo Sign dagi SMS imzo yetmay qoladi.

Gipotetik misol. Ikki kompaniya yetkazib berish shartnomasini Odoo Sign orqali imzoladi, imzolovchilar SMS kod bilan tasdiqlandi. Keyinroq ikkinchi kompaniya shartnomani imzolamaganini aytdi. Birinchi kompaniya imzo kimniki ekanini isbotlashi kerak: Odoo yozuvlarida vaqt, IP manzil va shaxsni aniqlash maʼlumoti turadi, ammo imzo kodini aynan imzolovchi kiritganini ular oʻzi isbotlamaydi. Sertifikatli kalit bilan imzolangan boʻlsa, imzoning haqiqiyligini va sertifikat oʻsha paytda amalda boʻlganini qonunda belgilangan tartibda tekshirish mumkin. Farq mana shunda.

Qaysi hujjatga qaysi imzo yetadi

Quyidagi jadval tahririyat tahlili. U huquqiy maslahat emas, qonun matnidan chiqarilgan taxmin.

Qayerda xato qilinadi

• Odoo sahifasidagi «mos keladi» soʻzini qonun oʻrnida qabul qilish. Sahifa oʻzi yuridik maslahat emasligini yozadi.
• Sahifa sanasini hisobga olmaslik. U 2024 yil iyunidan beri yangilanmagan, elektron hujjat aylanishi qonuniga esa 2026 yil 13 iyuldagi Konstitutsiyaviy qonun bilan oʻzgartirish kiritilgan.
• Kalitni boshqalarga berish. Qonunga koʻra egasi yopiq kalit xavfsizligi uchun barcha choralarni koʻrishi shart, yuridik shaxsda bunga rahbar masʼul, xodim ketganda esa kalit topshiriladi.
• Chet ellik hamkor sertifikatini tekshirmasdan qabul qilish. Bunday sertifikat faqat shartnoma yoki ishonchli uchinchi taraf orqali tan olinadi.
• Shartnomada imzolash usulini yozmaslik. Kodeks taraflar kelishgan shaklga alohida kuch beradi, shuning uchun kelishuvsiz nizo chiqishi osonroq.
• Imzolovchining vakolatini tekshirmaslik. Kompaniya kaliti uchun sertifikat xodimga berilgan ishonchnoma bilan olinadi, Odoo Sign sahifasida vakolatni tekshirish tilga olinmagan.

Amalda nima qilish mumkin

1. Har bir hujjat turi uchun qaysi imzo talab qilinishini yozib chiqing: sertifikatli kalit, oddiy yozma shakl yoki notarial tasdiq.
2. Elektron hisob-faktura va davlat xizmatlari uchun sertifikatli kalitdan foydalaning, Odoo Sign ga bunday hujjatlarni topshirmang.
3. Shartnomalarda taraflar imzolash usulini kelishsin va shartnomaning oʻziga yozib qoʻysin. Kodeks taraflar kelishuviga alohida oʻrin beradi.
4. Odoo Sign yozuvlarini, yaʼni vaqt, IP va shaxsni aniqlash maʼlumotini, nizo boʻlishi mumkin boʻlgan shartnoma bilan birga saqlang.
5. Muhim yoki noaniq hujjat uchun huquqshunosning yozma xulosasini oling.