Fizik chiqish tartibi va tannarx formulasi bir narsa emas

Omborda ikkita yogurt partiyasi bor. Birinchisi 1-noyabrda kelgan, ikkinchisi 5-noyabrda, lekin ikkinchisining muddati yaqinroq. Omborchi muddati yaqinini oldin beradi. Hisobchi esa tannarxni birinchi kelgan partiyaning qiymatidan yozadi. Kimdir xato qilyaptimi? Yoʻq, chunki ikkalasi ikki xil savolga javob beradi.

Ikki alohida savol

Birinchi savol: omborchi qaysi birlikni qoʻliga oladi, yaʼni fizik chiqish tartibi qanday. Ikkinchi savol: shu birlik hisobda qancha qiymatda turadi, yaʼni tannarx formulasi qaysi. Odoo 19 hujjati farqni aniq yozadi: olib tashlash strategiyalari faqat qaysi tovar birinchi tanlanishiga taʼsir qiladi, baholash usuliga taʼsir qilmaydi.

Hujjat misol ham beradi: tanlashda LIFO ishlatib, baholashda oʻrtacha qiymatni qoʻllash mumkin, chunki LIFO xalqaro standartda baholash usuli sifatida ruxsat etilmagan. Demak, omborchi tanlagan tartib va hisobchi tanlagan formula bir-biriga bogʻlanishi shart emas.

Jismoniy tartib: MoySklad va Odoo 19

MoySklad da bu tartib partiya hisobiga tayanadi. Hisob kompaniya sozlamasida ham, tovar kartochkasida ham yoqilishi kerak. Joʻnatishda partiyani qoʻlda tanlash mumkin yoki «Подобрать партию» tugmasidan «По FEFO» variantini tanlash kerak, shunda hujjatga muddati oldin tugaydigan tovar qoʻshiladi. Arxivdagi partiyalar bu tanlovga kirmaydi, xizmatlarda va Evotor yoki Kassa MoySklad orqali chakana savdoda partiya hisobi mavjud emas.

Odoo 19 beshta strategiyani beradi va sukut boʻyicha FIFO ishlaydi. Strategiya tovar toifasida yoki joylashuvda belgilanadi, ikkalasida har xil boʻlsa toifadagi qiymat ustun keladi. Muddatli tovar uchun FEFO mos, chunki u yaroqlilik muddati yaqin zaxirani oldin tanlaydi va buzilishni kamaytiradi.

Hisob formulasi: IAS 2 va milliy standart

Xalqaro standart IAS 2 uch yoʻlni beradi. Almashmaydigan va loyiha uchun ajratilgan tovarlarda har bir birlikning oʻz qiymati yoziladi. Almashadigan tovarlarda FIFO yoki oʻrtacha tortilgan formula ishlatiladi. Bir xil xususiyatli zaxiralar uchun bir xil formula qoʻllanadi, LIFO standart bilan ruxsat etilmaydi.

Bu yerda muhim nuqta bor: standart FIFO ni faraz sifatida taʼriflaydi, yaʼni birinchi sotib olingan birliklar birinchi sotilgan deb olinadi, formula esa omborchi aslida nimani qoʻliga olganini tekshirmaydi. Aniq identifikatsiyani esa koʻp sonli almashadigan tovarda ishlatish mumkin emas, chunki qaysi birlik omborda qolishini tanlab, foydani boshqarish imkoni paydo boʻladi. Shu sababli hisob omborchi tanloviga emas, formulaga tayanadi.

Oʻzbekistonda zaxiralar hisobini 4-sonli BHMS tartibga soladi. Uning 62-bandida qiymatni aniqlashning uch usuli bor: aniq birlikning tannarxi, oʻrtacha tortilgan qiymat va FIFO. 63-band har bir zaxira guruhi uchun hisobot yili davomida faqat bitta usulni talab qiladi, LIFO esa roʻyxatda yoʻq.

Standart oʻrtacha usulni ham ikki yoʻl bilan hisoblashga imkon beradi. Oʻrtacha tortilgan qiymat davr oxirida bir marta hisoblanishi yoki har bir yangi kirimdan keyin qayta chiqarilishi mumkin. Birinchi yoʻlda sotuvning tannarxi oy yopilgandan keyingina maʼlum boʻladi, ikkinchisida esa sotuv kunining oʻzida. Qaysi yoʻlni tanlash kompaniyaning hisob siyosatiga bogʻliq.

Odoo 19 hujjati uchta tannarx usulini beradi: qatʼiy belgilangan qiymat, oʻrtacha va FIFO. Ular buxgalteriya sozlamasida, kerak boʻlsa tovar toifasida belgilanadi. Baholash usuli olib tashlash strategiyasidan alohida joyda turadi, bu esa farqni sozlama darajasida ham koʻrsatadi.

MoySklad da tannarx FIFO tartibida

MoySklad yordam markazi tannarxni sotib olish xarajatlari yigʻindisi deb taʼriflaydi va FIFO bilan hisoblaydi: sotuvda avval eng erta qabuldagi tovar yoziladi. Qoʻshimcha xarajatlar tovarning qiymati, ogʻirligi yoki hajmiga mutanosib taqsimlanadi. Xaridor tovarni qaytarsa, tovar avvalgi tannarx bilan, lekin yangi kirim sanasi bilan qaytadi. Sotuv qabuldan oldingi sanada boʻlsa, tizim tovarni omborda yoʻq deb hisoblaydi va tannarx nolga teng boʻladi. Sotuv hujjatida miqdor qizil rangda koʻrinsa, ombordagidan koʻp sotilgan boʻladi, bunda tannarx kam, foyda esa ortiqcha chiqadi.

MoySklad sahifasida oʻrtacha usulni alohida tanlash sozlamasi tilga olinmagan, tannarx FIFO tartibida hisoblanadi. Agar kompaniyaning hisob siyosatida oʻrtacha usul tanlangan boʻlsa, MoySklad hisoboti va buxgalteriya raqami bir-biridan farq qilishi mumkin. Bu xato emas, formulalar farqi, va bu tahririyat xulosasi.

Kuzatuv shunday: tannarx sahifasi «partiya» soʻzini ishlatmaydi, partiya sahifasi esa tannarx haqida yozmaydi. Demak, hujjat FEFO bilan tanlangan partiya tannarxni oʻzgartirishini yoki oʻzgartirmasligini aytmaydi. Bu tahririyat kuzatuvi, rasmiy tushuntirish emas.

Bir xil joʻnatma, ikki xil hisob

Gipotetik misol. Omborga ikki qabul keldi: 1-noyabrda 8 dona tannarxi 10 dan, muddati 20-dekabr, va 5-noyabrda 4 dona tannarxi 16 dan, muddati 15-dekabr. Mijozga 10 dona joʻnatildi. Muddati yaqin ikkinchi partiya oldin chiqadi, shuning uchun FEFO 4 donani ikkinchi partiyadan va 6 donani birinchisidan oladi.

Jadvaldan koʻrinadiki, hisobdagi qiymat omborchi aslida qoʻliga olgan narsaga mos kelmaydi. Jismonan chiqqan 10 dona 124 turadi, FIFO formulasi esa 112 yozadi, omborda qolgan 2 dona esa aslida birinchi partiyadan, yaʼni 20 turadi, hisobda esa 32 koʻrinadi. Bu xato emas: formula faraz asosida ishlaydi, faraz esa tanlangan usulga bogʻliq va har bir usulda boshqacha natija beradi.

Farq foydada koʻrinadi: IAS 2 ga koʻra sotilgan zaxiraning balans qiymati daromad tan olingan hisobot davrida xarajat boʻladi, demak 112 va 120 orasidagi farq shu davrning foydasiga bevosita tushadi va ikki xil formula ikki xil moliyaviy natija beradi.

Qaytarilgan tovar bu ikki tartib farqini yana bir marta koʻrsatadi. Xaridor tovarni qaytarsa, u avvalgi tannarx bilan, lekin yangi kirim sanasi bilan omborga qaytadi, yaʼni FIFO navbatida oxirgi oʻringa tushadi. Partiyaning yaroqlilik muddati esa oʻzgarmaydi, shuning uchun muddati yaqin qaytgan quti jismoniy tanlovda baribir birinchi turishi mumkin. Bu mantiqiy xulosa, hujjatda alohida yozilmagan.

MoySklad da nimani tekshirish kerak

Hujjatlar bogʻlanishni yozmagani uchun, partiya hisobini haqiqiy tovarda yoqishdan oldin kichik sinov oʻtkazish foydali. Tartib quyidagicha.

1. Bitta tovar uchun ikkita qabul kiriting: har xil tannarx va har xil muddat bilan, kimning muddati yaqin boʻlsa u keyin kelsin.
2. Joʻnatma hujjatida «По FEFO» ni tanlang va ikkala partiyadan olinadigan miqdorni tekshiring.
3. Foyda hisobotida tannarx qaysi qabuldan olinganini koʻring va yuqoridagi jadval bilan solishtiring.
4. Natijani yozib qoʻying: bu sizning hisob siyosatingizdagi tannarx qoidasi boʻladi.

Amalda nima qilish mumkin

Bu tartib hujjatlar mantigʻidan chiqarilgan va tahririyat fikri hisoblanadi.

1. Ikki savolni alohida yozing: omborchi qaysi tartibda oladi va hisobchi qaysi formula bilan baholaydi.
2. Muddatli tovarda fizik tartib sifatida FEFO ni tanlang, tannarx formulasi esa kompaniya hisob siyosatiga mos boʻlsin.
3. Bir tovar guruhida bir formulani yil davomida oʻzgartirmang, BHMS 4 shuni talab qiladi.
4. Sinov hujjati bilan MoySklad da partiya tanlovi tannarxga taʼsir qiladimi, shuni tekshiring.