FIFO va oʻrtacha tannarx: standart nima deydi

Ombor ikki marta toʻldirilgan: 1-yanvarda 100 dona 10 shartli pul birligidan, 10-yanvarda yana 100 dona 15 birlikdan. Yanvar davomida 150 dona sotildi. Sotilgan tovarning tannarxi qancha? Javob bitta emas, u zaxirani hisobdan chiqarish usuliga bogʻliq. Quyida gipotetik raqamlar bilan shu farqni koʻramiz, soʻng standart va MoySklad nima deyishini aniqlaymiz.

Xalqaro standart ikki usulni beradi

IAS 2 «Zaxiralar» (Inventories) xalqaro standartida qoida sodda. Bir-birining oʻrnini bosadigan tovar uchun ikki yoʻl bor: FIFO yoki oʻrtacha tortilgan tannarx. Oʻrnini bosmaydigan buyum uchun, shuningdek maxsus loyiha uchun tayyorlangan mahsulot uchun har birining oʻz xarajati olinadi, yaʼni aniq identifikatsiya qoʻllanadi.

FIFO (first-in, first-out) avval xarid qilingan tovar avval sotiladi, deb faraz qiladi. Oʻrtacha tortilgan usulda har birlik qiymati davr boshidagi qoldiq va davr ichida kelgan xaridlarning oʻrtachasidan olinadi. Oʻrtachani davr oxirida bir marta yoki har yangi partiya kelganda hisoblash mumkin.

LIFO, yaʼni «oxirgi kelgan birinchi chiqadi» usuli ham bor, lekin IAS 2 unga ruxsat bermaydi: standart faqat FIFO va oʻrtacha usulni sanaydi, kirish qismida LIFO ga ruxsat berilmasligi aytilgan. Yana ikki qoida bor. Xususiyati va vazifasi oʻxshash zaxiralarga bir xil formula qoʻllanadi. Joylashuvi yoki soliq qoidasi boshqacha ekanining oʻzi boshqa formulaga asos boʻlmaydi.

Standart usul tanlashni korxonaning ixtiyoriga qoldiradi, lekin tanlovni yashirishga yoʻl qoʻymaydi: moliyaviy hisobotda zaxiralarni baholashda qoʻllangan hisob siyosati, shu jumladan tannarx formulasi ochib koʻrsatilishi shart. Sababi tushunarli, chunki bir xil xaridlar ikki kompaniyada turli usul bilan hisoblansa, ularning foydasini toʻgʻridan-toʻgʻri solishtirib boʻlmaydi.

BHMS 4: xuddi shu uch usul

Oʻzbekistonda zaxiralar hisobini 4-sonli BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar» tartibga soladi. Joriy tahrir 2020-yil 30-iyunda roʻyxatdan oʻtgan (roʻyxat raqami 3259), keyin 2021 va 2025 yillarda oʻzgartirilgan. Matn lex.uz da oʻzbek kirill yozuvida turibdi. Uning 5-bobi 62-bandda qoldiq va chiqib ketayotgan zaxira qiymatini aniqlashning uch usulini beradi: tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi, oʻrtacha tortilgan qiymat (AVECO) va FIFO. LIFO roʻyxatda yoʻq.

Qolgan bandlar usulning chegarasini belgilaydi. Har bir zaxira guruhi (turi) uchun hisobot yili davomida faqat bitta usul qoʻllanadi (63-band). Identifikatsiya qimmatbaho metall va toshga, almashmaydigan zaxiraga va maxsus loyiha mahsulotiga bogʻlangan (64-band).

Oʻrtacha qiymatni davriy yoki har yangi partiya kelganda hisoblash mumkin (65-band). FIFO da chiqayotgan birliklar tannarxiga avval xarid qilingan zaxiralar qiymati kiradi, davr oxiridagi qoldiq esa soʻnggi xaridlardan tashkil topadi (66-band).

Tannarx qachon xarajatga aylanishi ham ikkala hujjatda bir xil. Sotilgan zaxiraning tannarxi shu zaxiraga tegishli daromad olingan hisobot davrida xarajat sifatida tan olinadi. Demak, tanlangan usul davrning foydasiga bevosita taʼsir qiladi.

Usul tanlashdan oldin yana bir masala bor: formula qaysi qiymat ustida ishlaydi. BHMS 4 ning 14–15-bandlariga koʻra zaxira balansga xarid qiymati (yetkazib beruvchiga toʻlanadigan summa) va xarid bilan bogʻliq barcha xarajatlar bilan kiritiladi: bojxona boj va yigʻimlari, vositachilik haqi, sertifikatlash va sinov xarajatlari, shuningdek tayyorlash, yuklash-tushirish va tashish xarajatlari. FIFO ham, oʻrtacha ham aynan shu yigʻma qiymat ustida hisoblaydi, shuning uchun qoʻshimcha xarajat qaysi partiyaga qoʻshilgani natijani usulning oʻzidan kam emas siljitadi.

Bir xil xarid, uch xil natija

Boshidagi misolni oxirigacha hisoblaymiz. Bu gipotetik hisob, haqiqiy kompaniya raqami emas. 1-yanvarda 100 dona 10 dan kirim qilindi, 10-yanvarda 100 dona 15 dan. 5-yanvarda 60 dona, 20-yanvarda yana 90 dona sotildi; sotuv narxi dona uchun 20. Jami xarid 2 500, jami sotuv 3 000.

FIFO bilan hisob oddiy. 5-yanvardagi 60 dona birinchi partiyadan ketadi: 600. 20-yanvardagi 90 donaning 40 tasi birinchi partiyaning qolgan qismi (400), 50 tasi ikkinchi partiyadan (750), jami 1 150. Sotilgan tovar tannarxi 1 750, omborda ikkinchi partiyaning 50 donasi qoladi: 750.

Har kirimda qayta hisoblanadigan oʻrtacha bilan natija boshqacha. 5-yanvarda oʻrtacha 10, chiqim 600, omborda 40 dona (400). 10-yanvarda 100 dona (1 500) qoʻshiladi: 140 dona, jami 1 900, oʻrtacha 13,57. 20-yanvarda 90 dona shu oʻrtacha bilan chiqadi: 1 221,43. Sotilgan tovar tannarxi 1 821,43, qoldiq 678,57.

Oʻrtacha davr oxirida bir marta hisoblansa, formula yanada oddiy: 2 500 ni 200 donaga boʻlamiz, dona uchun 12,5 chiqadi. Sotilgan 150 dona 1 875 turadi, qolgan 50 dona 625 turadi.

Yigʻindi har uch qatorda 2 500 ga teng. Usul pulni oʻzgartirmaydi, faqat uni sotilgan tovar tannarxi va ombordagi qoldiq oʻrtasida taqsimlaydi. Xarid narxi oʻsib borganda FIFO tannarxni pastroq, foydani yuqoriroq koʻrsatadi va qoldiqni soʻnggi narxda baholaydi. Narx tushsa, manzara teskari boʻladi. Bu jadvaldan chiqadigan mantiqiy xulosa, standartning daʼvosi emas.

Ikki oʻrtacha variantining farqi ham oʻz mantiqiga ega. Davr oxirida bir marta hisoblanadigan oʻrtacha oy yopilmaguncha tayyor boʻlmaydi: 5-yanvardagi sotuvning tannarxi faqat oyning oxirida maʼlum boʻladi. Har kirimda qayta hisoblanadigan oʻrtacha tannarxni sotuv kunining oʻzida beradi. Lekin kirim hujjati kechikib kiritilsa, undan keyingi hamma qiymat qayta hisoblanishi kerak. Standart ikkala yoʻlga ruxsat beradi; tanlov korxonaning hisob siyosatiga qoldiriladi.

Almashadigan va almashmaydigan tovar

Standartdagi asosiy farq shu. Un qoplari yoki bir xil modeldagi kabellar bir-birining oʻrnini bosadi: qaysi qop oldin sotilgani xaridor uchun ham, hisob uchun ham mohiyatan muhim emas. Bunday tovarda usul farazga tayanadi, jismoniy tartibga emas.

Zavod raqamli stanok yoki buyurtma bilan tayyorlangan jihoz esa almashmaydi. Uning xarajati bevosita shu buyumga yoziladi. Maqolada solishtirilayotgan FIFO va oʻrtacha usullar faqat birinchi toifaga tegishli.

FIFO nomi omborchining qoʻlini bogʻlamaydi. Formula hisob farazi: jismonan boshqa partiyadagi qop berilgan boʻlsa ham, tannarx birinchi xaridga koʻra yoziladi. Tovarni qaysi tartibda berish (masalan, muddati yaqinini oldin) alohida qaror. Hisob farazi bu tartibni aynan takrorlashi shart emas, faqat tanlangan formula izchil qoʻllanishi kerak.

MoySklad faqat FIFO bilan hisoblaydi

MoySklad yordam markazi tannarxni Qabul yoki Oprixodovanie hujjatidagi narx plyus qoʻshimcha xarajatlar deb taʼriflaydi. Hisob FIFO tamoyili boʻyicha yuradi: qoldiq turli narxdagi bir necha xariddan yigʻilgan boʻlsa, sotuvda eng erta qabuldagi tovar birinchi hisobdan chiqadi. «Прибыльность» hisoboti ham shu algoritmdan foydalanadi. Sahifadagi misolda 10 dan 100 dona va 15 dan 100 dona qalam xarid qilingan, sotuvda dastlabki 100 donaning tannarxi 10, keyingisiniki 15.

Hujjatdagi «oʻrtacha» soʻzi chalgʻitmasin. Bir hujjatda turli xariddan olingan bir xil tovar sotilsa, MoySklad birlik uchun oʻrtacha tannarxni koʻrsatadi. Bu FIFO natijasining oʻrtachalangan koʻrinishi, alohida usul emas. Bizning misolda 1 750 ni 150 ga boʻlsak, 11,67 chiqadi. Hisobotlardagi «bir birlik tannarxi» ham tannarx yigʻindisini qoldiqqa boʻlish bilan topiladi.

Yordam markazining biz oʻqigan sahifalarida oʻrtacha usulga oʻtish sozlamasi uchramadi. Tannarx bitta algoritm bilan hisoblanadi. FIFO ishlashi uchun shart ham aniq: xarid hujjati sotuv hujjatidan oldin boʻlishi kerak. Aks holda sotuv «yoʻq tovarni sotish» hisoblanadi va tannarx nol chiqadi.

Sotuv hujjatida foyda sotuv summasi bilan tannarx summasi farqi sifatida koʻrsatiladi. Miqdor qizil boʻlib turgan boʻlsa, ombordagidan koʻp sotilmoqda: tannarx haqiqiyidan past, foyda esa oshirilgan chiqadi. Hisob qanday yigʻilganini koʻrish ham mumkin. «Остатки» hisobotini detallashtirsangiz, joriy qoldiqni qaysi hujjatlar qanday tannarx bilan tashkil qilgani koʻrinadi. Narxi kiritilmagan xarid hujjatini shu yerdan topish oson.

Bundan nima kelib chiqadi

Bu boʻlim manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, hujjat daʼvosi emas. Birinchisi: MoySklad tannarxi FIFO raqami, BHMS 4 esa oʻrtacha tortilgan usulni ham ruxsat etadi. Agar korxona hisob siyosatida oʻrtacha usulni tanlagan boʻlsa, bir oy ichida ham MoySklad hisoboti bilan buxgalteriya raqami bir-biridan farq qilishi mumkin, masalan yuqoridagi jadvaldagi 1 750 va 1 875 kabi. Bu xato emas, usullar farqi.

Ikkinchisi: raqamni nima uchun oʻqiyotganingizni aniqlang. Kundalik savdo nazorati va marja uchun FIFO tannarx amaliy, chunki u hujjatlar ketma-ketligidan oʻzi chiqadi va qoʻlda qayta hisoblashni talab qilmaydi; moliyaviy hisobotdagi tannarx esa hisob siyosatiga bogʻliq va buxgalter tanlagan usul bilan belgilanadi. Ikkala raqam mos kelishini kutmaslik, farqning sababini oldindan bilish kerak.

Uchinchisi: har tovar guruhi uchun qaysi usul tanlangani yozilganmi? 63-band guruh boʻyicha yil davomida bitta usulni talab qiladi. Xarid narxi tez oʻzgaradigan guruhda farq kattalashadi. Buni yuqoridagi kabi kichik hisob bilan oldindan koʻrish mumkin.

Toʻrtinchisi: usullar farqini oʻzingiz bir tovar misolida tekshirib koʻring. Kirimlarni sana va narx bilan yozing, chiqimlarni sana bilan yozing, keyin FIFO va oʻrtacha boʻyicha tannarxni qoʻlda hisoblang. FIFO natijasi MoySklad «Прибыльность» (foydalilik) hisobotidagi qiymatga mos kelishi kerak. Mos kelmasa, sabab odatda usulda emas, hujjat sanasi yoki nol narxli kirimda boʻladi.