Audit: kim nimani oʻzgartirgani va oʻchirgani qanday topiladi

MoySklad da hisob ochilgan kundan beri har bir harakat yoziladi, yozuvlarni esa oʻchirib boʻlmaydi. Shu qoida «kim oʻzgartirdi» degan savolga aniq javob topishni mumkin qiladi. Ammo audit ikki joyda turadi va har biri oʻz savoliga javob beradi: biri butun hisob boʻyicha, ikkinchisi alohida hujjat boʻyicha. Quyida ikkala daftar, yozuv ichidagi maydonlar, kirish huquqlari va auditning chegaralari rasmiy hujjatlarga tayanib ochiladi.

Ikki daftar: umumiy audit va hujjatning oʻz tarixi

Umumiy audit «Моя компания» boʻlimidagi «Аудит» sahifasida turadi va hisob paydo boʻlgan kundan boshlab hamma voqeani yozadi: hujjat yaratish, oʻzgartirish va oʻchirish, tizimga kirish va chiqish, sinxronlash, eksport va import. Filtr yordamida bitta xodimning barcha harakatini yoki bir turdagi harakatni, masalan kontragentlar eksportini ajratib koʻrish mumkin.

Mahalliy audit esa har bir hujjat, maʼlumotnoma va sozlamada alohida mavjud va uni hujjatning yuqori oʻng burchagidagi «Изменения» havolasi ochadi. Oynada nima va qachon oʻzgargani koʻrinadi, oʻzgargan kontragent, tovar yoki hujjatning oʻziga havola orqali oʻtish mumkin. Yaratilgan va oʻzgartirilgan hujjatlarni «Моя компания» ostidagi «Документы» boʻlimida ham kuzatish mumkin.

Farq oddiy. Umumiy audit «bugun tizimda nima boʻldi» degan savolga, mahalliy tarix esa «bu hujjatga kim qoʻl tekkizdi» degan savolga javob beradi. Quyidagi jadval bir nechta tipik savolni mos joyga bogʻlaydi.

Nimalar yoziladi

Dasturchilar hujjati yozuv turlarini roʻyxat qilib beradi:

• Hisobning roʻyxatdan oʻtishi.
• Obyekt yoki hujjatning yaratilishi, oʻzgartirilishi va oʻchirilishi.
• Savatga solish va savatdan tiklash.
• Arxivga solish va arxivdan chiqarish.
• Hujjat nashri va uni olib tashlash.
• Xat yuborish.
• Savdo nuqtasi kalitini almashtirish.
• Hujjatni chop etish.
• Ommaviy amal, yaʼni bir buyruq bilan koʻp obyektni oʻzgartirish.

Xat yuborish yozuvida joʻnatuvchi va qabul qiluvchi manzili, mavzu va matn saqlanadi, demak mijozga tizimdan ketgan xat ham izsiz qolmaydi. Chop etish ham alohida tur boʻlgani uchun hujjat qachon qogʻozga chiqqanini ham koʻrish mumkin.

Bitta yozuvning ichi: kim, qachon, qayerdan, nima oʻzgardi

Dasturchilar hujjatida audit ikki qatlamga boʻlinadi: kontekst va voqea. Kontekst bir yoki bir nechta bogʻliq voqeani birlashtiradi, masalan tovarlarni ommaviy yangilashni, voqea esa bitta obyektdagi aniq oʻzgarishni, masalan maydon qiymatini koʻrsatadi, shu sababli bitta amal bitta kontekstga, uning har bir obyekti esa alohida voqeaga aylanadi. Kontekstda umumiy maʼlumot turadi: vaqt, xodim logini, oʻzgargan obyektlar soni va manba.

Oʻzgarishning oʻzi voqeadagi «diff» maydonida yoziladi, yaʼni har maydon uchun avvalgi va yangi qiymat. Muhim tafsilot shuki, diff API orqali ochilmaydigan maydonlarni ham qamrab oladi. Yaratish voqeasida diff boʻlmaydi, chunki avvalgi qiymat yoʻq, oʻchirish voqeasida esa oʻchirishdan oldingi qiymatlar saqlanadi.

Masalan, sotuvchi joʻnatishda chegirmani 5 dan 12 ga oʻzgartirsa, yozuv maydon nomini, eski 5 va yangi 12 qiymatini koʻrsatadi. Bu misol gipotetik, yozuv tuzilishi esa hujjatdan olingan. Bir buyruq koʻp obyektni oʻzgartirsa, hammasi bitta kontekstga yigʻiladi va yozuvda oʻzgargan obyektlar soni turadi.

Qayerdan oʻzgargan: odam, integratsiya yoki ssenariy

Har yozuvda manba maydoni bor va u oʻzgarish qaysi yoʻl bilan kelganini aytadi. Bu foydali, chunki bitta xodim logini ostida oʻzgarishni odam ham, tashqi dastur ham qilishi mumkin. Quyida hujjatdagi manbalardan asosiylari berilgan.

Gipotetik tergov: tovar bahosi kim oʻzgartirdi

Tun yarmida tovar bahosi oʻzgarganini koʻrdingiz, deylik. Savolga javob topish uchun toʻrt qadam yetadi, ularning har biri yuqoridagi maydonlardan chiqadi. Bu holat gipotetik.

1. Tovar kartochkasidagi «Изменения» havolasini oching va oʻzgarish vaqtini hamda eski va yangi qiymatni toping.
2. Umumiy auditda shu vaqtdagi yozuvni toping: unda xodim logini koʻrinadi.
3. Yozuvdagi manbaga qarang: internet-doʻkon sinxronlashi, ssenariy, tashqi dastur yoki boshqa yoʻl.
4. Manba sinxronlash, ssenariy yoki tashqi dastur boʻlsa uning sozlamasini tekshiring, boshqa hollarda esa xodimdan soʻrang.

Dastur manbalarida javob sozlamada, qolgan holatda esa xodimning oʻzida boʻladi. Manba maydoni aynan shu farqni ajratishga yordam beradi.

Oʻchirilgan hujjat izi: savat va tiklash

Oʻchirilgan hujjat darrov yoʻqolmaydi. Savat yoqilgan boʻlsa, oʻchirilganlar 7 kunga «Корзина» ga tushadi, u yerdan tiklanadi va 7 kundan keyin oʻzi oʻchadi. Yordam markazi savatni yoqiq tutishni tavsiya qiladi, savatdagi hujjatni esa tahrirlab boʻlmaydi.

Oʻchirish qoldiqqa ham tegadi: qabul oʻchirilsa, tovar qoldigʻi ombordan ketadi, oʻchirilgan hujjat asosida yaratilgan boshqa hujjatlar esa qoladi. Tiklangan hujjat qoldiq qaytishi uchun yana oʻtkazilishi kerak.

Audit bu zanjirni toʻliq koʻrsatadi: hujjat savatga solindi, tiklandi yoki savat oʻzi tozalandi, avtomatik tozalash esa alohida manba bilan yoziladi va shuning uchun odam harakatidan ajraladi.

Kim auditni koʻradi

Umumiy auditga sukut boʻyicha faqat administratorlar kiradi va kerak boʻlsa boshqa xodimlarga ham huquq beriladi, mahalliy tarixni esa hujjatga, maʼlumotnomaga yoki sozlamaga kirish huquqi bor har bir xodim koʻra oladi. Huquqlarni nozik sozlash yordam markazida yuqoriroq toifadagi obunalar uchun deb yozilgan.

Rollar ham muhim. Hisob egasi va administrator hamma narsani koʻradi, oddiy foydalanuvchi esa hamma hujjatni koʻrsa ham sozlamalarga kira olmaydi. Shuning uchun administratorlar sonini kam tutish eng kuchli huquqlar doirasini ham, auditni oʻqiydigan kishilar doirasini ham toraytiradi.

Qoʻllab-quvvatlash xodimi hisobga sukut boʻyicha kira olmaydi, ruxsatni esa faqat administrator beradi. Agar kirish boʻlgan boʻlsa, yozuvda alohida belgi qoladi: harakat qoʻllab-quvvatlash tomonidan foydalanuvchi nomidan bajarilgan.

Kirish yozuvlari va IP cheklovi

Tizimga kirish ham alohida yozuv boʻlib saqlanadi. Dasturchilar hujjatidagi namunada kirish yozuvi vaqtni, xodim logini, IP manzilni va brauzer nomini birga koʻrsatadi. Shunday yozuv ishdan tashqari vaqtdagi kirishni yoki begona manzildan kelgan urinishni sezish imkonini beradi.

Kirishni yana bir daraja qattiqroq qilish ham mumkin: xodim kartochkasida unga ruxsat etilgan IP manzillar yoki tarmoqlar roʻyxatini yozish mumkin. Yordam sahifasi ogohlantiradi: notoʻgʻri sozlangan cheklov xodimni na asosiy tizimga, na kassa ilovasiga kiritmaydi, shuning uchun ishonchsiz boʻlsangiz, bu sozlamaga tegmang.

Ketgan xodim izi

Xodim ishdan ketganda uni oʻchirish oʻrniga arxivga oʻtkazish mumkin: uning maʼlumoti yashiriladi, lekin tizimda qoladi. Kirishni ham alohida yopsa boʻladi, buning uchun xodim kartochkasida «Разрешить вход в систему» belgisi olinadi, parol esa tiklash tugmasi bilan almashtiriladi.

Audit nuqtasi shunday: xodim yozuvlari login bilan saqlanadi. Demak, arxivga olingan odamning avvalgi harakatlarini keyinroq ham tekshirish mumkin. Bu tahririyat xulosasi, chunki arxivga olingan xodim yozuvlari auditda qanday koʻrinishi sahifalarda alohida yozilmagan.

Audit tuzatmaydi, faqat koʻrsatadi

Yopiq davr xodimlarga eski sanali hujjatni oʻzgartirishni taqiqlaydi, administrator esa baribir oʻzgartira oladi. Huquqlari nozik sozlanadigan obunalarda bu huquq alohida xodimlarga ham beriladi. Demak, yopiq davr hamma eshikni yopmaydi, ochiq qoladigan eshik oldida esa kuzatuvchi kerak, va bu kuzatuvchi aynan auditdir.

Axborot xavfsizligi standartlari buni audit izi deb ataydi: voqealarning xronologik yozuvi boʻlib, undan voqeani boshidan natijasigacha qayta tiklash mumkin boʻlishi kerak. Shu taʼrif MoySklad uchun amaliy mezon beradi. Savatga solish va tiklash zanjirini yozuvdan tiklab boʻladi, demak mezon asosan bajarilgan.

Biroq audit sababni bilmaydi. U nima oʻzgarganini va kim oʻzgartirganini yozadi, nega oʻzgartirilganini esa faqat xodimning izohi aytadi, va bu tahririyat xulosasi.

Vaqt zonasi va hujjat jim qolgan savollar

API orqali yozuvlarni vaqt boʻyicha filtrlaganda vaqt Moskva zonasida beriladi: format yil-oy-kun soat:daqiqa:soniya, zona MSK. Toshkent UTC+5 zonasida, Moskva esa UTC+3 zonasida, farq ikki soat. Gipotetik hisob: Toshkentda 15:00 dan keyingi yozuvlarni izlasangiz, filtrga 13:00 yoziladi.

Yordam sahifalari yana bir nechta savolda jim. Yozuvlar qancha vaqt saqlanishi koʻrsatilmagan, interfeysdagi vaqt qaysi zonada chiqishi ham yozilmagan. Shu sabab eski yozuvga tayanishdan oldin kerakli davrni kichik sinov bilan tekshirib koʻrish foydali.

Qayerda xato qilinadi

• Bitta umumiy login bilan ishlash: yozuvda odam emas, login koʻrinadi.
• Tashqi dastur uchun alohida xodim yaratmaslik: yozuv odam nomida chiqadi.
• Savatni oʻchirib qoʻyish: 7 kundan keyin hujjatni tiklab boʻlmaydi.
• Auditni faqat muammo chiqqanda ochish: yozuv oʻchmaydi, ammo uni oʻqiydigan kishi boʻlmasa, foydasi yoʻq.
• Vaqt zonasini hisobga olmay filtrlash.
• Qoʻlda tuzatishni izohsiz qoldirish: audit nimani koʻrsatadi, nega ekanini aytmaydi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar yordam sahifalaridan chiqarilgan tahririyat tavsiyasi.

1. Har bir xodimga alohida login bering, tashqi dastur uchun esa alohida xodim yarating.
2. Savatni yoqing va kim uni tozalay olishini belgilang.
3. Haftada bir marta umumiy auditda oʻchirish va kirish yozuvlarini koʻzdan kechiring.
4. Birinchi oy yopilgach yopiq davrni yoqing va administratorlar sonini kamaytiring.
5. Qoʻlda tuzatishga izoh yozing: audit nimani, izoh esa nega ekanini aytadi.