SMS va qoʻngʻiroq reklamasi: 30-modda va 1 noyabrdan yangi qoidalar

Gipotetik holat: Kiyim doʻkoni aksiya haqida SMS yubormoqchi. Kassada anketa toʻldirgan mijozlar bor, boshqa raqamlar esa oldingi buyurtmalardan qolgan. Bu yuborish 2026 yil 1 noyabrdan keyin qanday baholanadi? Savolga ikki qatlam javob beradi: «Reklama toʻgʻrisida»gi qonunning 30-moddasi va Prezidentning 2026 yil 15 iyuldagi PQ-265 qarori.

Birinchi qatlam: 30-modda 2022 yildan beri kuchda

Moddaning birinchi qismi qisqa: telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatish chogʻida reklamani tarqatishga faqat abonent oldindan rozilik bergan taqdirda yoʻl qoʻyiladi. «Oldindan» soʻzi muhim, chunki rozilik birinchi xabardan oldin olingan boʻlishi kerak, keyin emas. Matnda SMS soʻzi yoʻq, lekin SMS mobil aloqa xizmati orqali ketadi, shuning uchun bu qoida unga tegadi, degan oʻqish tabiiy, bu tahririyat oʻqishi.

Modda toʻrt qismdan iborat, ular telefon aloqasining turli holatlarini ajratadi.

Qonun abonent atamasini oʻzi taʼriflamaydi, telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonunning 3-moddasi esa abonentni emas, telekommunikatsiya xizmatlaridan foydalanuvchini taʼriflaydi: bu xizmatlarning isteʼmolchisi boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxs. Reklama qonunidagi abonent va telekommunikatsiya qonunidagi foydalanuvchi bir xil odam ekani matndan aniq koʻrinmaydi. Raqam kompaniya nomiga rasmiylashtirilgan, undan esa xodim foydalanayotgan boʻlsa, rozilikni kim beradi? Matn bu savolga javob bermaydi.

Ikkinchi va toʻrtinchi qismlar kamroq eʼtibor oladi, lekin ularning mantigʻi oddiy. Faraz qilaylik, odam maʼlumot beruvchi xizmatga qoʻngʻiroq qilib ob-havo haqida soʻraydi. Qonunga koʻra u avval soʻralgan axborotni eshitadi, reklama esa undan keyin keladi va uning vaqti xizmat haqiga qoʻshilmaydi. Yongʻinga qarshi xizmat, tez tibbiy yordam kabi shoshilinch xizmatlarning raqamlaridan reklama tarqatish esa umuman taqiqlangan.

Keng tarqalgan taxmin shunday: raqam bazada turibdi, demak unga reklama yuborish mumkin. 30-modda bunga yoʻl bermaydi, chunki talab abonentning reklama olishga oldindan bergan roziligini koʻrsatadi. Raqamning bazada turishi yoki ochiq manbada koʻrinishi rozilikning oʻrnini bosmaydi, bu tahririyat oʻqishi.

Yana bir chegara tushunchaning oʻzida. Qonun reklamani obyektga eʼtiborni jalb etish, qiziqishni shakllantirish yoki qoʻllab-quvvatlash uchun moʻljallangan axborot deb taʼriflaydi. Buyurtma qabul qilingani haqidagi xabar shu taʼrifga tushmasligi mumkin. Unga aksiya eʼloni qoʻshilsa, xabar aralash matnga aylanadi, matn esa bunday aralash xabarlarni alohida koʻrib chiqmaydi. Bu tahririyat oʻqishi.

Ikkinchi qatlam: 2026 yil 15 iyuldagi qaror

PQ-265 qarori asosan davlat xizmatlarini soddalashtirishga bagʻishlangan, reklamaga uning toʻrtinchi boʻlimi, yaʼni 11-bandi ajratilgan. Qaror 15 iyulda imzolangan, band talablari esa 2026 yil 1 noyabrdan kuchga kiradi, oraliq qariyb uch yarim oy. Bu maqola yozilgan 2026 yil 16 oktyabrda ular hali kuchda emas, muddat nima uchun shunday belgilangani esa matnda yozilmagan. Band beshta qoidani belgilaydi:

1. Mobil aloqada SMS orqali tovar, ish yoki xizmat taklif qiladigan har qanday yuridik va jismoniy shaxs reklamani faqat shaxsning yozma yoki elektron roziligini olgandan keyin yuboradi.
2. Reklama qoʻngʻiroqlari va SMS yuborish xizmatini koʻrsatuvchi yuridik shaxslar oʻz axborot tizimlarini shaxsga doir maʼlumotlar bazalarining davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazgandan keyin xizmat koʻrsata oladi.
3. Reklama qoʻngʻiroqlari va xabarnomalarni mobil aloqa orqali soat 18.00 dan 09.00 gacha tarqatish taqiqlanadi.
4. Mobil aloqa operatorlari oʻzlari tarqatadigan reklama qoʻngʻiroqlari va xabarnomalarni abonent soʻroviga koʻra toʻliq yoki qisman bloklashi shart.
5. Bu talablarni buzish reklama hamda shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish hisoblanadi va tegishli choralar uchun asos boʻladi.

Qaror qonun matnini oʻzgartirmaydi. 30-modda oʻz holicha qoladi, qaror unga shakl, vaqt va reyestr talablarini qoʻshadi, shuning uchun ikkala hujjat birga oʻqiladi.

Qarorda jarima miqdori yozilmagan, faqat buzilish ikki qonunni buzish deb sanalishi aytilgan, qaysi organ qaysi chorani qoʻllashi ham shu bandda koʻrsatilmagan. Kun.uz qarorni 2026 yil 18 iyulda xabar qilgan va xuddi shu talablarni sanagan, jarima haqida u ham yozmagan.

Qarorning shu boʻlimida yana bir band bor, u SMS haqida emas, lekin reklama bilan ishlaydigan odam uchun muhim. 12-band Raqobat qoʻmitasiga 2026 yil 1 sentabrgacha Vazirlar Mahkamasiga hujjat loyihasini kiritishni topshiradi. Loyiha kredit, muddatli toʻlov va nasiya savdo reklamasida joriy qiymatdan qancha ortiq toʻlanishi va yakuniy qiymat koʻrsatilishini hamda moliyaviy xizmat reklamasida kelgusidagi samaradorlik haqida vaʼda boʻlmasligini nazarda tutishi kerak. Loyiha qabul qilinganmi, bu maqola yozilgan paytda tekshirilmagan.

Vaqt chegarasi: kunning toʻqqizdan oltigacha qismi

Beshta qoidaning ichida vaqt chegarasi eng oson tekshiriladi: reklama yuborish soat 09.00 dan 18.00 gacha ruxsat etilgan, qolgan vaqt taqiqlangan. Qoida SMS bilan cheklanmagan, u reklama qoʻngʻiroqlari va xabarnomalarga ham tegadi.

Gipotetik savol: xabar soat 17.58 da yuboriladi, abonentga esa 18.03 da yetib boradi. Matn «tarqatish» deydi va yuborish lahzasi hisoblanadimi yoki yetib borish lahzasimi, buni aytmaydi. Farq amalda muhim, chunki yuborish tizimida xabarning chiqish vaqti qayd etiladi, yetib borish vaqti esa operator tarmogʻiga bogʻliq boʻladi. Bu holatda matnga tayanib aniq javob berib boʻlmaydi.

Rozilik, reyestr va bloklash: qoidalar qanday ishlaydi

Qaror rozilikning shaklini belgilaydi: yozma yoki elektron. Shaxsga doir maʼlumotlar qonuni esa rozilikni uning olinganligini tasdiqlash imkonini beradigan har qanday shaklda berish mumkinligini yozadi, qaytarib olish ham shu shaklda yoki yozma ravishda amalga oshiriladi. Ikkala matn birga oʻqilsa, shakl iz qoldirishi kerak: kim, qachon va nimaga rozilik bergani keyin koʻrsatilishi mumkin boʻlishi lozim.

Kassadagi ogʻzaki «ha» bunday izni qoldirmaydi, saytdagi alohida belgilangan katakcha yoki anketadagi imzo esa qoldiradi. Nizo chiqsa, rozilik bergan odamni va sanani koʻrsatish zarur boʻladi. Bu tahririyat oʻqishi, chunki matn katakcha yoki anketani nomlab sanamaydi.

Reyestr haqidagi qoida esa yuboruvchi kompaniyalarga tegadi, shaxsga doir maʼlumotlar bazalarini roʻyxatdan oʻtkazish tartibi qonunning 20-moddasida berilgan. Qaror reklama yuborish xizmatini koʻrsatuvchi yuridik shaxslarning axborot tizimlarini shu reyestrga kiritishni xizmat koʻrsatishning sharti qilib qoʻyadi.

Bloklash qoidasi qisman ochiq qoladi: qaror operatorlarga oʻzlari tomonidan tarqatiladigan reklama qoʻngʻiroqlari va xabarnomalarni abonent soʻroviga koʻra toʻliq yoki qisman bloklash majburiyatini yuklaydi. «Oʻzlari tomonidan tarqatiladigan» iborasi operatorning oʻz reklamasini bildiradimi yoki uning tarmogʻi orqali oʻtadigan barcha reklamanimi, matn buni yozmaydi. Abonent bloklashni qayerga murojaat qilib soʻrashi ham qarorda koʻrsatilmagan.

Kim javob beradi: doʻkon, yuboruvchi kompaniya yoki operator

Qarorda uch tomon nomlangan. Birinchisi, SMS orqali tovar taklif qiladigan shaxs, unga rozilik olish majburiyati yuklangan. Ikkinchisi, SMS va qoʻngʻiroq yuborish xizmatini koʻrsatadigan yuridik shaxs, u reyestrda boʻlishi kerak. Uchinchisi, mobil aloqa operatori, u bloklashni taʼminlaydi.

Reklama qonuni javobgarlikni boshqacha taqsimlaydi: reklama beruvchi axborot mazmuni uchun, tarqatuvchi esa tarqatish vaqti, joyi va vositalari uchun javob beradi. Vaqt chegarasi tarqatish vaqtiga bogʻliq, shuning uchun tahririyat oʻqishiga koʻra u tarqatuvchiga yaqinroq turadi, rozilik esa reklama beruvchining zimmasida koʻrinadi. Bu taqsimot qarorda aniq yozilmagan.

Messenjer, Telegram va elektron pochta: matn jim

30-modda «telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatish chogʻida» deydi, qaror esa SMS va mobil aloqani nomlaydi. Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonun telekommunikatsiyani belgilar, matn, tasvir va tovushni uzatish va qabul qilish deb keng taʼriflaydi. Shu taʼrifga koʻra messenjer yoki elektron pochta ham kirishi mumkin, lekin qonunlar bunday xulosani toʻgʻridan-toʻgʻri yozmaydi.

Demak, Telegram boti orqali yuborilgan reklamaga 30-modda tegadimi, 18.00 dan keyingi taqiq tegadimi, bu savollar ochiq qoladi. Shaxsga doir maʼlumotlar qonuni esa aloqa maʼlumotidan foydalanganda baribir amal qiladi. Aniq kanal uchun javobni yurist matn boʻyicha beradi.

Matndan chiqadigan savollar

Quyidagi savollar qonun va qaror matnidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas.

1. SMS yuborilishidan oldin rozilik olinganmi va uni keyinroq koʻrsatish imkoni bormi?
2. Rozilik yozma yoki elektron shaklda olinganmi, uni qaytarib olish yoʻli ham shu shaklda bormi?
3. Xabarlar soat 09.00 dan 18.00 gacha yuborilayaptimi, tarqatish vaqti qanday qayd etiladi?
4. Yuboruvchi kompaniya shaxsga doir maʼlumotlar bazalarining davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtganmi?
5. Messenjer yoki elektron pochta orqali reklama yuborilsa, 30-modda unga tegishini yurist baholaganmi?