Reklama davlat tilida: tarjima ulushi va tovar belgisi qoidalari

Gipotetik holat: kofe ustaxonasi eshik tepasiga inglizcha shior osadi va uning ostiga kichikroq harflarda oʻzbekcha tarjima yozadi. Egasi buni toʻgʻri deb hisoblaydi, chunki tarjima bor. Qonun esa tartibni teskari qoʻyadi: asosiy matn oʻzbekcha boʻladi, tarjima undan keyin keladi va oʻz oʻlchamiga ega boʻlishi kerak. Bu talab «Reklama toʻgʻrisida»gi 2022 yil 7 iyundagi OʻRQ-776 qonunining 6-moddasida yozilgan.

Asosiy qoida: reklama davlat tilida tarqatiladi

Moddaning birinchi jumlasi qisqa: Oʻzbekiston hududida reklama davlat tilida tarqatiladi. Boshqa tillar taqiqlanmagan, lekin ular ikkinchi oʻrinda turadi, chunki tarjima oʻzbekcha matnni takrorlaydi va uning oʻrnini bosmaydi. Modda 2022 yil sentabrdan beri kuchda, lex.uz sahifasida unga keyingi tahrirlarda oʻzgartirish izohi qoʻyilmagan. Talabning oʻzi birdaniga paydo boʻlmagan: Kun.uz 2019 yil oktyabrida reklama davlat tilida berilishi majburiy boʻlishi kutilayotganini yozgan edi. Shu sababli «reklamani istalgan tilda berish mumkin» degan eski taxmin bugungi matnga mos kelmaydi.

Xuddi shu tamoyil isteʼmolchi huquqlari qonunida ham bor. Tovar haqidagi maʼlumot isteʼmolchiga davlat tilida taqdim etiladi va qoʻshimcha ravishda boshqa tillarda ham berilishi mumkin. Ishlab chiqaruvchi, sotuvchi va savdo qoidalari haqidagi maʼlumotga ham shu qoida tegadi, bu talab 2022 yil aprelidan beri kuchda.

Reklama qonunining 16-moddasi yana bir cheklov qoʻshadi: axborot mazmunining buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan chet el soʻzlari va iboralarini reklamada ishlatish taqiqlanadi. Bu har qanday inglizcha soʻzni taqiqlash degani emas, taqiq faqat soʻz maʼnoni buzishi mumkin boʻlgan holatga qaratilgan. Alifbo masalasi esa 6-moddada tilga olinmagan, shuning uchun lotin yoki kirill yozuvi haqidagi savolga bu modda javob bermaydi.

Tarjima: toʻrt shart

Qonun tarjimaga yoʻl ochadi, lekin toʻrt shart bilan: ikkitasi har qanday kanalga tegadi, qolgan ikkitasi aniq kanalga bogʻlangan.

1. Tarjima oʻzbekcha matnning asosiy maʼnosini buzib koʻrsatmasligi kerak.
2. Tarjima harflarining oʻlchami oʻzbekcha matn harflaridan kichik boʻlishi kerak.
3. Tashqi reklamada tarjima oʻzbekcha matnning pastki qismida gorizontal joylashadi va umumiy reklama maydonining qirq foizidan oshmaydi.
4. Teleradio kanallarida va bosma nashrlarda tarjima har kungi umumiy reklama hajmining yigirma foizidan oshmaydi.

Birinchi shartning maʼnosini misolda koʻrish oson. Faraz qilaylik, oʻzbekcha matnda «chegirma yigirma foizgacha» deb yozilgan, inglizcha tarjimada esa «up to fifty percent off» turibdi. Bunda tarjima asosiy maʼnoni buzadi va shart bajarilmaydi. Demak, tarjima matnni takrorlabgina qolmaydi, undagi raqam va shartlarni ham aynan oʻtkazishi kerak. Tartib muhim: avval oʻzbekcha matn, keyin tarjima.

Qirq foizlik qoidani ochiq hisob bilan koʻraylik: faraz qilaylik, reklama maydoni 18 kvadrat metr, unda tarjima egallashi mumkin boʻlgan eng katta yuza 7,2 kvadrat metr boʻladi. Yozuv yuzasi qanday oʻlchanishi, yaʼni faqat harflarmi yoki ularning atrofidagi boʻsh joy ham sanalishi, moddada aytilmagan.

Yigirma foizlik qoida boshqacha ishlaydi, chunki u bitta reklamaga emas, kanal yoki nashrning kunlik umumiy reklama hajmiga qaratilgan. Faraz qilaylik, radio kuniga yuz daqiqa reklama bersa, tarjimali reklama yigirma daqiqadan oshmasligi kerak. Tahririyat oʻqishiga koʻra, bu chegarani reklama beruvchi emas, koʻproq kanalning oʻzi kuzatadi, chunki kunlik umumiy hajmni faqat u biladi.

Qonunchilik palatasi qoʻmitasi raisi Ilhom Abdullayev 2022 yil avgustda ham shu qoidalarni sanagan: tarjima oʻzbekcha matn ostida va kichikroq harflarda turadi, tashqi reklamada qirq foizgacha, teleradio va bosma nashrda yigirma foizgacha boʻladi. U qonun 8 sentabrdan kuchga kiradi degan. Qonunning oʻz matni esa rasmiy eʼlondan uch oy oʻtgach kuchga kirishini yozadi, lex.uz sahifasida birinchi tahrir 9 sentabr sanasi bilan boshlanadi.

Tashqi reklama deganda nima tushuniladi

Qirq foizlik chegara faqat tashqi reklamaga tegadi, shuning uchun bu tushunchaning chegarasi muhim. Qonun tashqi reklamani nomaʼlum koʻp odam koʻrishi uchun moʻljallangan, maxsus konstruksiyalarda joylashtiriladigan matnli yoki grafikli reklama deb taʼriflaydi.

23-modda konstruksiyalarni sanaydi: pilonlar, koʻchma plakatlar, prizmatronlar, bilbordlar, videoekranlar va elektron displeylar nomlangan. Demak, shahar markazidagi yoritilgan ekran ham bilbord bilan bir qatorda turadi. Qonun bunday konstruksiyalarni bino devoriga, koʻprikka, jamoat transporti bekatiga va shahar muhitining boshqa elementlariga oʻrnatish mumkinligini yozadi.

Qaysi reklamaga bu qoida tegmaydi

Qonun uch istisno beradi, ularga 6-moddaning birinchi va ikkinchi qismi, yaʼni davlat tili va tarjima qoidalari, qoʻllanmaydi.

• Faqat chet tillarida chiqadigan bosma nashr va boshqa nashr mahsulotlaridagi reklama.
• Chet tillarida koʻrsatuv va eshittirish olib boradigan ommaviy axborot vositalarining dasturlaridagi reklama.
• Faqat chet tillarida materiallar joylashtiradigan veb-saytlardagi reklama.

Qirq va yigirma foizlik chegaralar tashqi reklama, teleradio va bosma nashr uchun yozilgan, internet uchun tarjima ulushi koʻrsatilmagan. Shunga qaramay, internet reklamasi qoidasiz qolmaydi, chunki 31-modda uni 16-moddadagi asosiy talablarga boʻysundiradi. Shu moddaning ikkinchi qismi UZ domen zonasidagi axborot resurslarida reklamaga nisbatan qoʻshimcha talablar belgilanishi mumkinligini ham yozadi, ammo bunday talablar bor-yoʻqligi bu maqolada tekshirilmagan.

Istisnolar roʻyxatida faqat chet tillaridagi veb-saytlar bor. Istisno yozilgan ekan, qoida boshqa saytlarga ham tegadi, degan xulosa chiqadi, lekin bu tahririyat oʻqishi, yuridik xulosa emas. Ijtimoiy tarmoq sahifasi yoki Telegram kanali veb-saytning axborot resursi sanalishini modda aytmaydi, bu savolni yurist hal qiladi.

Amaliy tomoni ham bor: ikki tilli post yozilganda, tarjimaning harfi kichikroq boʻlishi kerak degan shart tushunarli, ammo koʻp ijtimoiy tarmoqlarda izoh matnining harf oʻlchamini tanlab boʻlmaydi. Shart shunda faqat rasm yoki videodagi yozuvda bajariladi. Izoh matni bilan nima qilish kerakligini modda aytmaydi, shuning uchun qonun matni bilan ijtimoiy tarmoq amaliyoti orasida bu joyda boʻshliq qoladi, uni yurist talqin qiladi.

Qonun reklama tilini talab qilmaydigan joylar

Reklama qonuni hamma matnga tegavermaydi, chunki 2-modda reklama xususiyatidagi maʼlumotni oʻz ichiga olmagan peshlavha va koʻrsatkichlar axborotini qamrovdan chiqaradi, tovarda yoki uning oʻramida joylashgan axborot ham qamrovdan tashqarida.

Bu matnlar tilsiz qolmaydi, chunki oʻramdagi va yorliqdagi axborotga isteʼmolchi huquqlari qonuni tegadi va u maʼlumotni davlat tilida berishni talab qiladi. Doʻkon peshlavhasida faqat nom va ish tartibi boʻlsa, u reklama sanalmasligi mumkin. Unga shior yoki aksiya eʼloni qoʻshilsa, matnda reklama xususiyati paydo boʻladi va savol qayta ochiladi.

Tovar belgisi va logotip asl tilida qolishi mumkin

Qonun tovar belgisini alohida ajratadi: belgilangan tartibda roʻyxatga olingan tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va bosma usulda terilgan boʻgʻinli belgilar, yaʼni logotiplar, asli qaysi tilda boʻlsa, shu tilda keltirilishi mumkin.

Gipotetik misol: ustaxonaning roʻyxatdan oʻtgan inglizcha nomini eshik tepasida oʻzgartirmay yozish mumkin. Uning yonidagi «Fresh roasted every day» shiori esa tovar belgisi emas, agar u alohida roʻyxatdan oʻtmagan boʻlsa, oddiy reklama matni hisoblanadi va davlat tilida berilishi kerak. Moddada shiorlar tilga olinmagan, shuning uchun bu tahririyat oʻqishi.

Ikki savol ochiq qoladi. Birinchisi, belgi Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi shartmi yoki chet eldagi roʻyxat ham yetadimi: matn «belgilangan tartibda» deydi va qaysi mamlakat ekanini yozmaydi. Ikkinchisi, firma nomi: moddada tovar belgisi va logotip bor, firma nomi yoʻq.

Buzilsa nima boʻladi

6-moddaning oʻzida jazo yoʻq, bogʻlanish boshqa moddalardan keladi. Qonun «nomaqbul reklama» tushunchasiga notoʻgʻri, axloqsiz va yashirin reklamadan tashqari, qonun talablariga mos kelmaydigan boshqa reklamani ham kiritadi. 47-modda nomaqbul reklama berganlik uchun bazaviy hisoblash miqdorining yetmish baravari miqdorida jarima belgilaydi. Til talabini buzgan reklama shu toifaga tushishi mumkin, lekin bu tahririyat oʻqishi.

Maʼmuriy javobgarlik kodeksining 178¹-moddasi fuqarolar va mansabdor shaxslar uchun jarimalarni sanaydi, uning matnida til talabini buzish alohida nomlanmagan. Javobgarlik rollar boʻyicha boʻlinadi: reklama beruvchi axborot mazmuni uchun, tayyorlovchi tayyorlash qismi uchun, tarqatuvchi vaqt, joy va vosita uchun javob beradi. Tarjimaning joyi va ulushi tayyorlash qismimi yoki joylashtirish qismimi, matn aytmaydi.

Nazorat tomoni ham oddiy. Reklama sohasidagi vakolatli organ Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi boʻlib, u qonun buzilishi hollarini aniqlaydi va ularni bartaraf etish choralarini koʻradi, uning qarorlari esa bajarilishi majburiy. 6-modda shu qonunning oʻzida turgani uchun, til talabi ham shu vakolat doirasiga kirishi tabiiy, bu tahririyat oʻqishi.

Matndan chiqadigan savollar

Quyidagi savollar qonun matnidan kelib chiqadi, ular yuridik maslahat emas.

1. Asosiy matn oʻzbekchami, tarjima esa undan pastda va kichikroq harflarda turibdimi?
2. Tashqi reklamada tarjima yuzasi umumiy maydonning qirq foizidan oshmayaptimi?
3. Shior yoki taglavha roʻyxatdan oʻtgan tovar belgisimi yoki oddiy matnmi?
4. Chet tilidagi soʻz oʻzbekcha matnning maʼnosini buzmayaptimi?
5. Ijtimoiy tarmoq sahifasi chet tilidagi veb-sayt istisnosiga kiradimi, buni yurist baholaganmi?