Chakana savdo statistikasi: stat.uz raqamlaridan talab mavsumini oʻqish

2026 yil yanvar-avgustda Oʻzbekistonda chakana savdo tovar aylanmasi qariyb 370,6 trln soʻmni tashkil etdi va oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 18,8 foizga oʻsdi. Bunday raqam marketing rejasida oson «bozor katta, oʻsmoqda» degan bir jumlaga aylanib qoladi. Aslida undan koʻproq narsani oʻqish mumkin: mavsumni, hududlar farqini va raqamning qayerda chegaralanganini.

Stat.uz nimani sanaydi va nimani sanamaydi

Milliy statistika qoʻmitasi chakana va ulgurji savdo aylanmasini har oy dastlabki maʼlumot sifatida eʼlon qiladi. 2026 yil yanvar-iyul reliziga koʻra aylanma 310 901,9 mlrd soʻmga yetgan va 2025 yilning mos davriga nisbatan real hisobda 20,2 foizga oshgan. Relizda korxonalar soni ham berilgan: 2026 yil 1 avgust holatiga chakana savdoda 90 683 tijorat korxonasi faoliyat yuritgan, shundan faqat 424 tasi yirik hisoblanadi.

Hisoblashda 2008 yilgi milliy hisoblar tizimi, BMTning chakana va ulgurji savdo statistikasi boʻyicha tavsiyalari va MDH statistika qoʻmitasining 2011 yilgi uslubiy tavsiyalari ishlatilgan. Qoʻmita norasmiy va yashirin iqtisodiyotni baholash natijalarini ham hisobga olishini yozadi. Demak, raqam kassa cheklarining oddiy yigʻindisi emas, unga baholash ham qoʻshilgan.

Aylanmaning 82,2 foizi kichik tadbirkorlik subyektlariga, 17,8 foizi yirik korxonalarga toʻgʻri keladi. Yirik korxonalar ulushi bir yilda 16,8 foizdan 17,8 foizga koʻtarilgan. Umumiy ovqatlanish alohida hisoblanadi va yanvar-iyulda 170 976,1 mlrd soʻmni tashkil etib, real hisobda 16,7 foizga oʻsgan. Ulgurji savdo ham alohida: u 396 827,6 mlrd soʻmga yetgan, yaʼni chakanadan kattaroq. Yirik korxonalarning chakana aylanmasi real hisobda 26,9 foizga, kichik subyektlarniki 18,9 foizga oshgan.

Relizda tovar guruhlari boʻyicha boʻlinish yoʻq. Onlayn savdo ham alohida qator sifatida koʻrsatilmagan. BMTning chakana savdo statistikasi boʻyicha tavsiyalarida elektron tijorat bilan shugʻullanuvchi sotuvchilar chakana savdoning ichiga kiradi. Shuning uchun onlayn savdo umumiy raqam ichida bor, lekin undan ajratib olib boʻlmaydi.

Real yoki nominal: oʻsish foizini qanday oʻqish

2026 yil relizlarida oʻsish foizi aniq «real hisobda» deb yozilgan: yanvar-iyunda 20,2, yanvar-iyulda ham 20,2 foiz. 2025 yilgi relizlarda esa oʻsish surati soʻzi bor, real yoki nominal ekani koʻrsatilmagan. 2026 yil yanvar-avgust xabarida ham bu aytilmagan. Shuning uchun 2025 yilning 11 foizi bilan 2026 yilning 20 foizini bir xil oʻlchov deb solishtirish xato boʻlishi mumkin. Farqni gipotetik hisob koʻrsatadi: doʻkon aylanmasi 100 birlikdan 125 birlikka, yaʼni 25 foizga oʻsdi, bozorda tovarlar oʻrtacha 8 foiz qimmatlashgan deb faraz qilaylik. Real oʻsish unda 125 ni 108 ga boʻlib, taxminan 15,7 foiz chiqadi, yaʼni nominal oʻsishdan ancha past.

Yana bir cheklov bor. Har reliz yanvardan boshlab yigʻindini beradi va undagi raqamlar keyin tuzatiladi. Masalan, 2025 yil yanvar-sentyabr uchun oktyabr reliziga koʻra aylanma 316,4 trln soʻm edi. Qoʻmitaning oylik qatoridagi 2025 yil sentyabrdagi yigʻma qiymat 2026 yil oktyabrida 341,3 trln soʻmga teng. Farq taxminan 8 foiz.

Mavsum: yil oxirida talab qanchalik oshadi

Qoʻmita yigʻma qatorni oylik jadval sifatida ham beradi. Undan har yilning birinchi yarmi, toʻqqiz oyi va oʻn bir oyi yillik jami summaning qancha qismini tashkil etganini hisoblash oson. Qolgani dekabrga toʻgʻri keladi.

Agar har oy aylanma bir xil boʻlsa, birinchi yarim yil 50 foizni berardi. Oʻsayotgan bozorda bu ulush biroz pastroq boʻladi. Gipotetik hisob: yil davomida aylanma doimiy surʼatda 20 foizga oʻssa, birinchi yarim yilning ulushi taxminan 47,7 foiz chiqadi, 7 foiz oʻsishda 49,2 foiz. Haqiqiy ulush esa 40,8 dan 43,3 foizgacha. Demak, oʻsishdan tashqari, savdo yilning ikkinchi yarmiga ham siljigan koʻrinadi.

Dekabr uchun koʻrsatkich yanada aniq. Teng taqsimlanganda dekabr 8,3 foiz berardi, rasmiy qatorda esa 12,6 dan 17,7 foizgacha chiqqan. Yaʼni dekabr oʻrtacha oydan taxminan 1,5 dan 2,1 baravar katta. 2025 yil uchun relizlar boʻyicha dekabr aylanmasi 79,5 trln soʻm, noyabrdagi 46,3 trln soʻmdan keskin yuqori. Bu hisob yanvar-dekabr va yanvar-noyabr relizlari ayirmasidan olingan.

Bu raqamlarni «dekabrda hamma ikki baravar koʻp sotib oladi» deb oʻqimaslik kerak. Sabablar relizda yozilmagan. Yil oxiridagi faollik bayram xaridlariga bogʻliq boʻlishi mumkin, ammo tahririyat bu taxminni manbadan isbotlay olmaydi. Hisobot amaliyoti ham taʼsir qilishi mumkin: yil oxirida yigʻma qiymatlar tuzatiladi va tuzatish bitta oyga yigʻilib qolishi mumkin.

Oyma-oy ayirishning xavfi shu yerda koʻrinadi. Oktyabr 2025 uchun relizlardan ayirma 40,2 trln soʻm chiqadi. Qoʻmitaning keyingi oylik qatori boʻyicha bu oy 15,3 trln soʻmga teng, chunki unda sentyabr yigʻmasi 341,3 ga yangilangan, oktyabr yigʻmasi esa relizdagi 356,6 bilan bir xil. Bitta oy uchun ikki xil javob bor. Shuning uchun mavsumni oylar boʻyicha emas, choraklar yoki yarim yillar boʻyicha oʻqish ishonchliroq.

Hududlar va korxona hajmi

Yanvar-iyul 2026 reliziga koʻra hududlar boʻyicha real oʻsish Buxoroda 110,9 foizdan Xorazmda 125,9 foizgacha. Toshkent shahri 123,7 foizda turibdi. Yaʼni umumiy 20,2 foiz oʻrtacha, va hududlar orasida 15 punktga yaqin tafovut bor. Relizdagi bogʻlangan havolalarda hududlar kesimida oylik aylanma, aholi jon boshiga aylanma va ularning oʻsish surʼati ham koʻrsatilgan.

Marketing uchun bundan oddiy xulosa chiqadi: reklamani butun mamlakat boʻyicha bir xil taqsimlash oʻrniga, oʻz hududingizning real oʻsishini koʻrish mumkin. Lekin hududiy qator ham toifalarga boʻlinmagan, shuning uchun u umumiy savdoni aks ettiradi, sizning mahsulotingiz talabini emas.

Onlayn savdo: alohida qator bor, lekin ehtiyot bilan

Stat.uz yillik «Elektron tijorat savdo hajmi» qatorini ham yuritadi. Fayl 2026 yil 10 sentyabrda yangilangan. Unda 2022 yil uchun 10 886,8, 2023 uchun 13 263,8, 2024 uchun 15 211,5 va 2025 uchun 31 551,9 mlrd soʻm koʻrsatilgan.

2025 yilgi sakrash shubha uygʻotadi. Faylning manba izohida hisobot shakllari 2016-2024 yillar uchun koʻrsatilgan, 2025 yil esa alohida izohsiz berilgan. Shu bois bu raqamni onlayn savdo ikki baravar oshdi deb oʻqish xavfli. Uni chakana aylanmaga boʻlib «onlayn ulush» chiqarish ham toʻgʻri boʻlmaydi, chunki hisoblash usuli matni elektron tijorat qatori chakana savdoning bir qismi yoki alohida oʻlchov ekanini aniq aytmaydi.

Internetga chiqish imkoniyati esa boshqa manbadan koʻrinadi. DataReportal maʼlumotiga koʻra, 2025 yil oxirida Oʻzbekistonda 33,1 million internet foydalanuvchisi bor, bu aholining 89,0 foizi. Lekin bu manbada onlayn xarid haqida maʼlumot yoʻq. Internet foydalanuvchisining soni onlayn xarid hajmini bildirmaydi.

Rejalashtirishda qanday ishlatish mumkin

Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, sinovdan oʻtgan retsept emas.

1. Oʻz savdongizning oylik ulushlarini oxirgi ikki yil uchun hisoblang va milliy qator bilan solishtiring. Gipotetik misol: doʻkon 2025 yilda 1200 birlik sotdi va shundan dekabrda 108 birlik, yaʼni 9 foiz. Milliy dekabr ulushi 15 dan 17 foizgacha. Farq sizning toifangiz milliy chiziqqa mos kelmasligini yoki dekabrda mahsulot yetishmaganini koʻrsatadi.
2. Oʻz oʻsishingizni milliy raqam bilan, lekin bir xil oʻlchovda solishtiring. Agar milliy foiz real boʻlsa, oʻz savdongizni ham inflyatsiyaga tuzatib hisoblang, aks holda oʻzingizni ortiqcha yaxshi koʻrsatasiz.
3. Mavsumni oy emas, chorak boʻyicha rejalang, chunki oyma-oy ayirma tuzatishlar tufayli noaniq.
4. Hududiy qarorlar uchun relizdagi hududiy real oʻsishdan foydalaning, ammo uni oʻz toifangiz hududiy savdosi bilan tekshiring.
5. Elektron tijorat boʻyicha rasmiy raqamni asosiy omil qilmang. Oʻz saytingiz va marketplace statistikasi ishonchliroq manba.

Bu roʻyxatdagi birinchi qadam eng foydali, chunki u sizning savdongiz va rasmiy qator oʻrtasidagi farqni koʻrsatadi. Farq boʻlsa, uning sababini qidirish oʻzi marketing savoli: mahsulot mavsumga bogʻliqmi, reklama jadvali talabdan orqada qolyaptimi yoki omborda yetishmovchilik bormi.