Blogerlar va kanal adminlari javobgarligi: Raqobat qoʻmitasi amaliyoti

2026 yil 3 sentyabrda Raqobat qoʻmitasi oʻz Telegram sahifasida muhim gapni yozdi: yil boshidan beri reklamani boshqa axborotdan ajratmagan va «reklama» yoki «reklama huquqi asosida» belgisini qoʻymagan 20 dan ortiq guruh va kanal administratori, bloger, vayner hamda boshqa tarmoq faollariga taʼsir choralari qoʻllangan. Gap aniq, tafsilot esa yoʻq. Qanday chora, qaysi kuni, qanday miqdorda, xabarda aytilmagan. Maqola aynan shu boʻshliqni toʻldirishga urinadi: boshqa ochiq hujjat va xabarlarni yonma-yon qoʻyib, nima maʼlum va nima nomaʼlumligini ajratadi.

Eski gʻoya: ijtimoiy tarmoq nazoratdan tashqarida

Ijtimoiy tarmoqdagi shaxsiy sahifa reklama qonunidan tashqarida deb oʻylash oson. Qonun matni boshqacha yozilgan. Reklama «har qanday reklama vositalaridan foydalangan holda» tarqatiladigan, Oʻzbekistondagi foydalanuvchilarga qaratilgan, eʼtiborni jalb qilish va bozorda foyda olish uchun moʻljallangan axborot deb taʼriflanadi. Internet orqali tarqatiladigan reklama ham umumiy talablarga boʻysunadi.

Reklama sohasidagi vakolatli organ Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi. U qonun ijrosini taʼminlaydi, buzilish holatlarini aniqlaydi, tushuntirish beradi, kerak boʻlsa ekspertlarni jalb qiladi va moliyaviy sanksiya haqida qaror qabul qiladi. Demak, blogerning sahifasi nazoratdan tashqarida emas. Savol boshqa: qoʻmita buni amalda qanday qiladi.

Xronologiya: ochiq manbalar nima deydi

Quyidagi jadval ochiq manbalardagi holatlarni sana boʻyicha terib chiqadi. Birinchi ustunda sana, oxirgisida esa hali nomaʼlum narsa turibdi.

Uch xil yoʻl: ogohlantirishdan sudgacha

Jadvalga qarab amaliyotda uch yoʻl koʻrinadi. Bu tahririyatning oʻqishi, qoʻmita bunday bosqichlarni rasmiy tarzda eʼlon qilmagan.

Birinchi yoʻl: ogohlantirish va tushuntirish. 2026 yil iyulida Ochiq budjet nomidan pul evaziga ovoz yigʻadigan botlarni reklama qilgan blogerlarga avval ogohlantirish va tushuntirish berilgan, reklama esa olib tashlangan. Xabarda blogerlarga nisbatan jarima aytilmagan. Bu xabarning bitta nusxasi mahalliy hokimlik saytida ham chop etilgan, unda blogerlar tilga olinmagan.

Ikkinchi yoʻl: «taʼsir choralari». Aynan shu ibora 3 sentyabrdagi xabarda uchraydi. Chora turi ochilmagan.

Uchinchi yoʻl: maʼmuriy bayonnoma va sud. Qimor reklamasi va spirtli ichimlik reklamasi holatlarida qoʻmita blogerlarni maʼmuriy javobgarlikka tortgan, materiallar sudga yuborilgan. Bu holatlarda gap belgi qoʻyilgan-qoʻyilmaganda emas, qonun taqiqlagan mahsulotni reklama qilishda. Yarim yillik hisobotda uch vayner qimor va bukmekerlik xizmatini reklama qilgan hajviy videolar uchun bayonnoma olgani yozilgan.

Rasmiy raqamlar: nimani qaysi biriga boʻlish mumkin

Qoʻmitaning birinchi yarim yillik hisobotida bir nechta katta raqam bor. 13 500 dan ortiq oʻrganish oʻtkazilgan va qariyb 6 mingtasida buzilish topilgan. 83 subyektga taʼsir choralari qoʻllangan. Ommaviy axborot vositalari, Telegram kanal va guruhlari,.uz sayt administratorlari, reklama agentliklari va reklama beruvchilarga qariyb 10 ming ogohlantirish va talabnoma yuborilgan.

Bu raqamlar bir narsani sanamaydi. Gipotetik hisob shuni koʻrsatadi. Agar 6 mingni 13 500 ga boʻlsak, taxminan 44 foiz chiqadi, yaʼni oʻrganilgan reklamaning qariyb yarmida nimadir topilgan. 10 mingni 83 ga boʻlsak, taxminan 120 chiqadi: ogohlantirishlar choralardan bir necha baravar koʻp. Lekin bu boʻlinmalarning har biri turli narsalarni, turli asosda sanaydi, shuning uchun ularni toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlash xato boʻladi. Hisobotda bloger va adminlar uchun umumiy son yoʻq, faqat qimor reklamasini qilgan uch vayner haqida alohida gap bor.

Shunga qaramay, umumiy manzara koʻrinadi: ogohlantirishlar choralardan ancha koʻp. Reklamachi uchun bu birinchi bosqichda tuzatish imkoni boʻlishi mumkinligini bildiradi, lekin bu tahririyat xulosasi. Shu bilan birga, talabnoma kelsa vaqt oz: qonun hujjat va tushuntirishlarni talab kelgan kundan boshlab yetti kun ichida taqdim etishni belgilaydi.

Qayerda manbalar bir-biriga mos kelmaydi

Birinchi nomuvofiqlik belgi soʻzlarida. Qoʻmitaning 3 sentyabrdagi xabari «reklama» yoki «reklama huquqi asosida» deydi. 7 iyundagi Zamin.uz xabari «reklama», «homiylik» va «pullik hamkorlik» deb yozadi. Ikkinchi xabarda qoʻmita hujjati koʻrsatilmagan, shuning uchun uni rasmiy talab deb boʻlmaydi. Qonun matnida «homiy» boshqa maʼnoga ega: u sport yoki madaniy tadbirga hissa qoʻshuvchi shaxs.

Ikkinchi nomuvofiqlik «yashirin reklama» atamasida. Matbuot belgisiz postni shunday atayapti. Qonunda yashirin reklama odamning idrokiga u anglamagan holda maxsus videoilovalar yoki boshqa usullar bilan taʼsir qiladigan reklama. Belgisiz post shu taʼrifga kirishi mumkinmi, qoʻmita aytmagan. Qonun «nomaqbul reklama»ni ancha kengroq taʼriflaydi: notoʻgʻri, axloqsiz, yashirin reklama va qonun talablariga mos kelmaydigan boshqa reklama. Belgisiz post shu soyabon ostiga tushishi mumkin, lekin bu tahririyat oʻqishi.

Uchinchi nomuvofiqlik jazo moddalarida. Maʼmuriy javobgarlik kodeksining 178¹-moddasi fuqarolar va mansabdor shaxslar uchun «notoʻgʻri reklama», aksilreklamadan bosh tortish va taqiqlangan mahsulotni reklama qilish uchun jarima belgilaydi. Matnda belgilanmagan reklama alohida tilga olinmagan. Qaysi modda ostida blogerlarga chora koʻrilgani qoʻmita xabarlarida yozilmagan.

Kim javob beradi: uch tomon

Qonunning 49-moddasi javobgarlikni uch tomonga taqsimlaydi. Reklama beruvchi tayyorlash uchun bergan axborotning mazmuni uchun javob beradi, agar buzilish tayyorlovchi yoki tarqatuvchining aybi bilan yuz berganligi isbotlanmasa. Tayyorlovchi tayyorlash qismi uchun, tarqatuvchi esa reklama tarqatish vaqti, joyi va vositalari uchun javobgar.

Blogerda bu rollar qoʻshilib ketadi. U matn yoki video yaratsa, tayyorlovchi, oʻz sahifasida chop etsa, tarqatuvchi boʻladi. Kanal admini koʻpincha tarqatuvchi. Brend esa reklama beruvchi boʻlib qoladi. Qonun reklama beruvchiga reklama mazmunini aniqlagan boshqa shaxsni ham qoʻshadi, shu jumladan homiyni. Shu sababli yozuvni kim qoʻyishi shartnomada aytilsa ham, javobgarlik bir tomonga toʻliq oʻtmasligi mumkin.

Gipotetik holat buni aniqlashtiradi. Brend blogerga reklama buyurtma qiladi, bloger belgisiz post chiqaradi, uni esa katta Telegram kanal admini oʻz kanaliga qayta joylaydi. Qonunning taʼrifi boʻyicha reklamani oʻz vositasi orqali odamlarga yetkazgan har kim tarqatuvchi. Demak, birinchi postni ham, qayta joylashni ham alohida tarqatish deb oʻqish mumkin. Qoʻmitaning xabari ham aynan shuning uchun guruh va kanal administratorlarini alohida tilga olgan boʻlishi mumkin, ammo bu tahririyat taxmini.

Qanday aniqlanadi: kuzatuv va xabarlar

Hisobotda qoʻmita Telegram guruh va kanallar,.uz saytlar va reklama agentliklariga ogohlantirish yuborganini yozgan. Bu uning ijtimoiy tarmoqni oʻzi kuzatishini koʻrsatadi. Boshqa yoʻl shikoyat va xabar berish. 2026 yil may oyida qoʻmita jamgʻarmasi boʻyicha nizo loyihasi muhokamaga qoʻyildi: reklama qonunini buzish haqida xabar bergan odamga jamgʻarmaga undirilgan mablagʻning 10 foizi, eng koʻpi bilan 10 baravar bazaviy hisoblash miqdorida mukofot beriladi. Ismsiz xabar tahlilda ishlatilishi mumkin, lekin mukofot olmaydi, bir buzilish haqida bir necha kishi xabar bersa, mukofot birinchisiga beriladi. Muhokama 3 iyungacha ochiq edi, nizo qabul qilingan-qilinmagani ochiq manbalarda topilmadi.

Hozircha quyidagi maʼlumotlar ochiq xabarlarda yoʻq:

• Belgisiz reklama uchun qoʻllangan chora turi.
• Jarima miqdori yoki bazaviy hisoblash miqdoridagi baravari.
• Maʼmuriy ishlar boʻyicha sud qarorlari.
• Qaror ustidan shikoyat tartibi blogerlarga qanday qoʻllangani.

Soliq chizigʻi: yonma-yon ishlayotgan boshqa nazorat

Raqobat qoʻmitasidan tashqari, Soliq qoʻmitasi ham bloger faoliyatini koʻrmoqda. 2026 yil iyunida u 110 ta mashhur blogerni oʻrganganini aytdi: 55 tasi oʻzini oʻzi band qilgan, 33 tasi yakka tartibdagi tadbirkor, 22 tasi oddiy jismoniy shaxs. Uch milliondan ortiq Instagram obunachisi bor oltita blogerning 2025 yildagi hisoblangan faoliyati 360 ta story va 184 ta reklama postini tashkil etgan. Soliq qoʻmitasi va Adliya vazirligi onlayn reklamani markirovkalash tartibi ustida ishlayotgani yozilgan, lekin ochiq manbalarda tayyor hujjat topilmadi.

Bu Raqobat qoʻmitasidan alohida chiziq, ammo amaliy tomoni umumiy: pullik postlar roʻyxati va hujjatlari ikki tomonlama kerak boʻlishi mumkin. Qonun reklama hujjatlarini oxirgi eʼlondan boshlab uch yil saqlashni talab qiladi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar ochiq manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, yuridik maslahat emas.

1. Har pullik yoki ayirboshlash asosidagi post uchun yozma kelishuv tuzing va unda yozuvni kim qoʻyishi, kim tekshirishini yozing.
2. Post matni, ekran nusxasi va shartnomani uch yil saqlang, talab kelsa yetti kun ichida topishingiz kerak.
3. Qimor, alkogol, tamaki kabi cheklangan toifalar reklamasini qabul qilishdan oldin qonunning tegishli moddalarini tekshiring.
4. Qoʻmita ogohlantirsa, reklamani tezda olib tashlang va tushuntirishni yozma tayyorlang: 2026 yil iyulidagi holatda aynan shu ketma-ketlik koʻrinadi.
5. Qoʻmitaning rasmiy kanalini kuzating, chunki talqin aynan shu yerda eʼlon qilinadi.