Texnologiyani qabul qilish modeli TAM: foydalilik va qulaylik

1989 yilda Fred Davis ilmiy maqolasi annotatsiyasini shu jumla bilan boshladi: kompyuterdan foydalanishni bashorat qiladigan ishonchli oʻlchov shkalalari yetishmaydi. Shu boʻshliqni toʻldirish uchun u ikkita tadqiqotda 152 foydalanuvchi va toʻrtta dasturni oʻrgandi. Natijada paydo boʻlgan Texnologiyani qabul qilish modeli, qisqacha TAM, axborot tizimlari tadqiqotlarida shu qadar keng tarqaldiki, Benbasat va Barki uning atrofida tadqiqotlar haddan tashqari toʻplanib ketganini tanqid qildi.

Davis nimani oʻlchadi

Davis ikki tushunchani ajratdi. Birinchisi foydalilik, yaʼni odam tizim uning ish natijasini yaxshilaydi, deb ishonadimi, ikkinchisi qulaylik, yaʼni odam tizim bilan ishlash qiyin emas, deb hisoblaydimi. Har bir tushuncha uchun olti savoldan iborat shkala yaratildi va ularning ishonchliligi yuqori chiqdi: foydalilik uchun 0,98, qulaylik uchun 0,94.

Asosiy savol shu edi: bu ikki fikrdan qaysi biri odamning haqiqiy foydalanishi bilan kuchliroq bogʻliq? Natijalar jadvalda. Bogʻliqlik koeffitsienti 0 dan 1 gacha oraliqda oʻlchanadi va raqam 1 ga yaqin boʻlsa, ikki narsa orasidagi bogʻliqlik kuchli hisoblanadi.

Ikkala tadqiqotda ham foydalilik qulaylikdan kuchliroq bogʻlangan edi, yaʼni odam tizimni ish natijasi uchun foydali deb bilsa, u qulaylikdan qatʼi nazar koʻproq foydalanishga moyil. Davis yana bir fikrni qoʻshdi: tahlil qulaylik foydalilikka taʼsir qiluvchi omil boʻlishi mumkinligini koʻrsatishi mumkin. Boshqacha aytganda, tizim osonroq boʻlsa, odam uni foydaliroq deb baholashi ham ehtimol.

Bir cheklov muhim: foydalanish aniq hisoblanmagan, odamlarning oʻz javobiga tayangan. Bogʻliqlik esa sabab degani emas, shuning uchun natijani qatʼiy qonun emas, kuchli signal deb olish toʻgʻri.

Gipotetik misol bilan tushuntiramiz. Omborda qoʻl terminali bor: u qoldiqni bir zumda koʻrsatadi, lekin menyusi murakkab, shuning uchun omborchi uni foydali deb biladi, ammo qulay emas deb hisoblaydi. Boshqa terminal juda sodda, lekin qoldiqni yangilamaydi, yaʼni u qulay, ammo foydasiz. Birinchi holatda mashgʻulot va interfeysni soddalashtirish yordam beradi. Ikkinchi holatda terminalning oʻzi ish natijasini yaxshilamayapti va hech qanday mashgʻulot buni oʻzgartirmaydi.

Foydalanish hali muvaffaqiyat emas

TAM xodim tizimdan foydalanadimi, degan savolga javob beradi. Kompaniya uchun esa yana bir savol bor: tizim natija beryaptimi? DeLone va McLean 1992 yilda axborot tizimi muvaffaqiyatini oltita oʻlchamga ajratdi va bu tasnifni yaratish uchun 180 ta maqolani koʻrib chiqdi.

Jadvalni yangi tizim uchun tekshiruv roʻyxati sifatida ham ishlatish mumkin, buning uchun har oʻlchamga bitta koʻrsatkich tanlanadi. Quyida tahririyat misollari berilgan, ular manbadagi tayyor koʻrsatkichlar emas.

• Tizim sifati: toʻxtab qolgan kunlar soni.
• Axborot sifati: hisobotlardagi tuzatishlar soni.
• Foydalanish: tizimda kiritilgan buyurtmalar ulushi.
• Mamnunlik: xodimlar soʻrovidagi baho.
• Shaxsga taʼsir: bitta hujjat tayyorlash vaqti.
• Tashkilotga taʼsir: buyurtmani bajarish muddati.

Bu roʻyxatda TAM faqat bir-ikki oʻlchamga, yaʼni foydalanish va mamnunlikka yaqin turadi. Tizim xodimlar foydalanadigan, lekin kompaniyaga natija bermaydigan boʻlishi mumkin. Masalan, hamma buyurtmani yangi tizimda kiritadi, ammo hisobotlar noaniq va rahbar ularga tayana olmaydi. Bu holat gipotetik, lekin xavfning oʻzi real. Seddon 1997 yilda modelning chalkash tomonini koʻrsatdi: u bir vaqtning oʻzida sabab-oqibat bogʻlanishini ham, jarayon bosqichlarini ham bildirib, notoʻgʻri tushunishga olib kelgan, shu sababli Seddon uni qayta yozishni taklif qildi. Keyinchalik Petter, DeLone va McLean 2013 yilda modelga taʼsir qiluvchi omillar haqida 140 dan ortiq tadqiqotni sharhlab chiqdi.

Atrofdagilar fikri va majburiylik

Davis 1989 yilda xodimning yolgʻiz fikriga tayangan edi. 2000 yilda Venkatesh va Davis modelni kengaytirdi va ijtimoiy taʼsir jarayonlarini qoʻshdi. Ular toʻrt tashkilotda, 156 xodim bilan, tizim joriy etilishidan oldin, bir oy va uch oydan keyin oʻlchov oʻtkazdi. Ikki tashkilotda foydalanish ixtiyoriy, ikkitasida majburiy edi. Natijada kengaytirilgan model foydalilikdagi farqning 40 dan 60 foizigacha va foydalanish niyatidagi farqning 34 dan 52 foizigacha qismini tushuntirdi.

Mualliflar ijtimoiy taʼsir jarayonlaridan ikkitasini ajratib koʻrsatdi: subyektiv norma, yaʼni atrofdagilarning fikri, va foydalanishning ixtiyoriy yoki majburiyligi. Amaliy maʼno aniq. Rahbar yangi tizimdan foydalanish majburiy deb eʼlon qilsa, odam uni ishlatadi, lekin bu hali uni foydali deb bilishi degani emas.

Gipotetik hisob-kitob bilan koʻraylik. 30 xodimning hammasi buyurtmani yangi tizimda kiritadi, yaʼni foydalanish koʻrsatkichi 100 foiz. Soʻrovda esa faqat 9 nafari, yaʼni 30 foizi, tizimni ishiga foydali deb atadi. Oʻrtadagi 70 foiz farq rahbarga muhim narsani aytadi: foydalanish ishlayapti, lekin ishonch yoʻq. Bunday sharoitda xodimlar ishni tizimdan tashqarida, daftar yoki jadvalda takrorlashi mumkin va majburiy foydalanish koʻrsatkichi buni yashiradi.

2003 yilda Venkatesh va hamkasblari sakkizta mashhur qabul modelini solishtirdi. Bu modellar foydalanish niyatidagi farqning 17 dan 53 foizigacha qismini tushuntirgan. Ular birlashtirgan model UTAUT dastlabki maʼlumotda 69 foizni, ikkita yangi tashkilotda 70 foizni tushuntirdi. Raqam yuqori, lekin u niyatni, yaʼni odam foydalanishni rejalayotganini tushuntiradi, tizimning kompaniyaga natijasini emas.

Bir tizim, har xil rol

Davis foydalilikni odamning oʻz ish natijasi bilan bogʻladi. Bu ERP uchun muhim, chunki bitta tizim turli rolda turli foyda beradi. Gipotetik misol: kompaniyada uch rol bor. Omborchi har kuni maʼlumot kiritadi, buxgalter hujjatlarni tekshiradi, direktor tayyor hisobotni koʻradi. Tizim direktorga vaqt tejaydi, ammo omborchiga qoʻshimcha kiritish yukini beradi. Direktor uni juda foydali deb baholaydi, omborchi esa foydasiz deb. Ikkalasining javobi toʻgʻri, chunki ular har biri oʻz ishi haqida gapiryapti. Shu sababli umumiy oʻrtacha baho bu farqni yashiradi va rolni alohida koʻrish kerak.

ERP muhitida: tayyorgarlik va aloqa

Amoako-Gyampah va Salam 2004 yilda TAMni ERP joriy etish sharoitida sinab koʻrdi. Ularning ishida jamoa aʼzolarining tizim foyda berishiga umumiy ishonchi muhim omil sifatida qaralgan. Bu ishonchga oʻqitish va loyiha haqidagi aloqa taʼsir qilgan, ishonchning oʻzi esa foydalilik va qulaylik baholarini belgilagan. Maqolaning faqat annotatsiyasi koʻrildi, shu sababli bu natijani yumshoq daʼvo deb qabul qilish kerak.

Bunday ishdan chiqadigan amaliy fikr oddiy: jamoa tizim foyda berishiga ishonishi uchun xodimlar avval real foydani oʻz koʻzi bilan koʻrishi kerak. Masalan, ombor mudiri ikki haftalik pilot sinovda qoldiq maʼlumoti qanchalik tezlashganini oʻz hamkasblariga raqamlar bilan koʻrsatadi. Bu gipotetik misol, lekin manbadagi yoʻnalishga mos: oʻqitish va aloqa jamoa ishonchini shakllantiradi.

Yana bir tarixiy bogʻlanish bor. Ishtirok qarshilikni kamaytirishi mumkinligi gʻoyasi Coch va French 1948 yilgi tajribasiga borib taqaladi. Bu tajriba keyinchalik tanqid qilingan. TAM kengaytmalaridagi ijtimoiy taʼsir shu gʻoyaga yaqin, chunki u ham xodimning qarori atrofdagilarga bogʻliqligini hisobga oladi. Bu tahririyat bogʻlanishi, manbalar buni toʻgʻridan-toʻgʻri aytmaydi.

Tanqid: model qanchalik yetarli

Benbasat va Barki 2007 yilda «Quo vadis TAM?» maqolasida ikki xavfni koʻrsatdi. TAMga haddan tashqari eʼtibor boshqa muhim savollarni chetga surib qoʻygan, mustaqil kengaytmalar esa qaysi variant haqiqiy TAM ekanini noaniq qilib qoʻygan. Straub va Burton-Jones esa modelni himoya qilib, usul xatolari yetarlicha sinalmaganini yozgan.

Amaliy xulosa bitta: TAM xodimning fikrini tushunishga yordam beradi, lekin hamma narsani tushuntirmaydi. U jarayon noqulayligi, boshqaruv bosimi va tizimning haqiqiy sifati kabi omillarni oʻzi oʻlchamaydi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi. Avval savollar qanday tuzilishini koʻrsatamiz. Davis har tushuncha uchun olti bandli shkala ishlatgan, biz esa tushunish uchun oʻzimiz toʻqigan ikki gapni keltiramiz, ular Davis bandlari emas: «Bu tizim ishimni tezlashtiradi» va «Bu tizim bilan ishlashni tez oʻrgandim». Birinchi gap foydalilikni, ikkinchisi qulaylikni oʻlchaydi, javob 1 dan 5 gacha baholanadi. Uch boʻlimda oʻtkazilgan gipotetik soʻrovning oʻrtacha baholari jadvalda.

Buxgalteriya tizimning foydasini koʻrmoqda, ammo undan foydalanish qiyin. Ombor aksincha: tizim qulay, ammo xodimlar unda foyda koʻrmayapti. Savdoda ikkala baho past, demak muammo chuqurroq, shuning uchun uchala holatda ham bir xil «motivatsiya» mashgʻuloti notoʻgʻri tanlov boʻlar edi.

1. Tizim ishga tushmasdan oldin va bir-uch oydan keyin xodimlardan ikki savol soʻrang: foydalimi va qulaymi.
2. Natijani boʻlimlar boʻyicha alohida koʻring, umumiy oʻrtachaga qanoat qilmang.
3. Foydalilik past boʻlsa, tizim ish natijasini qanday yaxshilashini aniq misol va maʼlumot bilan koʻrsating, mashgʻulot bu yerda yordam bermaydi.
4. Qulaylik past boʻlsa, mashgʻulot va qoʻllanma yaratib, murakkab ekranlarni soddalashtiring.
5. Foydalanish majburiy boʻlsa, uni oʻlchang: odamlar ishlatayotgani ularning tizimni foydali deb bilishi degani emas.

Yakunda chegarani aytamiz. TAM xodimning munosabatini oʻlchaydi, kompaniya natijasini emas, shu sababli uni tizim muvaffaqiyatining boshqa oʻlchamlari, yaʼni sifat, mamnunlik va tashkilot natijasi bilan birga ishlatish kerak.