Process mining tizimda qolgan izlardan jarayonning haqiqiy yoʻlini tiklaydi. Avtomatlashtirishdan oldin u qaysi ish koʻp takrorlanishini, qaysi yoʻl barqarorligini va qayerda odam qaroriga tayanilishini koʻrsatadi. Ishchining ekranidagi harakatlarni yozib oladigan alohida turi ham bor: u robotga mos takroriy ishlarni topishga qaratilgan, lekin tadqiqotchilar buni hali rivojlanayotgan yoʻnalish deb hisoblaydi. Jurnal yetarli sifatda boʻlmasa, bu usulning foydasi kamayadi.
Leno va hammualliflar RPA haqidagi maqolasini oddiy kuzatuvdan boshlaydi: RPA vositalari juda koʻp turdagi ishni avtomatlashtira oladi, ammo qaysi ish avtomatlashtirishga nomzod ekanini oʻzi aniqlay olmaydi. Odatda buni suhbat, ish jarayonini birga koʻrib chiqish va ishchini kuzatish orqali hal qilishadi. Mualliflarning fikricha, bunday usul nomzodlarni aniqlashga va foydasini baholashga imkon beradi, lekin sekin va jarayonlar koʻp boʻlgan tashkilotda kengaymaydi.
Suhbat va kuzatuv nega yetmaydi
Bu gipotetik misol. Rahbar buyurtma qayta ishlash tartibini uch qadam deb tasvirlaydi: qabul qilish, tekshirish, joʻnatish. Tizim jurnalida esa oʻnlab turli ketma-ketlik uchrashi mumkin: bir xil buyurtmalar tekshiruvdan keyin qaytib qabul qilishga tushadi, ayrimlari kelishuvga yuboriladi. Rahbar yolgʻon gapirmayapti, shunchaki kundalik ishning tafsilotini hamma ham eslab qolmaydi.
Process mining shu boʻshliqni yopish uchun yaratilgan, sohaning asosiy kitobi ham shu nom bilan Wil van der Aalst qalamiga mansub. IEEE jarayon konchiligi boʻyicha ishchi guruhining manifesti uni shunday tavsiflaydi: tizimlarda tayyor yotgan voqealar jurnallaridan bilim chiqarib, taxmin qilingan emas, haqiqiy jarayonni kashf etish, kuzatish va yaxshilash. Yaʼni avtomatlashtirishdan oldin «qanday ishlashi kerak» emas, «qanday ishlayapti» degan savolga javob olinadi.
Jurnalda nimaga qaraladi
Process mining bitta shartga tayanadi: tizim voqealarni ketma-ket yozib borishi kerak, har bir voqea aniq faoliyatga va aniq ishga bogʻlangan boʻlishi shart. Vaqt belgisi ham boʻlsa, kutish joylari, bajarish muddati va takrorlanish chastotasini hisoblash mumkin.
Jurnalni bir tizimdan boshqasiga uzatish uchun ochiq format ham bor. XES nomli bu format XML asosida yozilgan va voqealar jurnalini tahlil dasturlari orasida bir xil maʼnoda uzatadi. Dastlabki IEEE 1849-2016 standarti 2023 yilda yangi tahrir bilan almashtirilgan.
Avtomatlashtirish nuqtai nazaridan jurnalning eng foydali natijasi variantlar roʻyxati: qaysi ketma-ketlik nechta ishda uchragan. Quyidagi jadval gipotetik, raqamlar oʻylab topilgan va faqat tanlash mantiqini koʻrsatadi.
| Variant | Ulushi | Jurnaldan koʻrinishi | Avtomatlashtirishga munosabat |
|---|---|---|---|
| A: toʻgʻri oʻtadi | 62 foiz | Qabul, tekshiruv, joʻnatish, qaytish yoʻq | Eng mos nomzod: qoidalar aniq va yoʻl barqaror |
| B: qayta kiritiladi | 25 foiz | Tekshiruvdan keyin qabulga qaytadi | Avval sababni toping: avtomatlashtirish xatoni tezlashtirishi mumkin |
| C: kelishuv kerak | 13 foiz | Rahbar qarori qoʻshiladi | Odamda qoladi: qaror qoidaga sigʻmaydi |
Bu mantiq Leno va hammualliflar xulosasi bilan mos keladi: nazoratsiz robot barcha yoʻllari, shu jumladan istisnolari maʼlum boʻlgan aniq ishlar uchun mos, qarori odam fikriga tayanadigan ish esa nazoratli rejimga yaqinroq. Jurnal shu farqni oldindan koʻrsatadi.
Manifest process miningning uch ishini ajratadi: kashf etish, moslikni tekshirish va yaxshilash. Avtomatlashtirish nuqtai nazaridan ularning har biri alohida savolga javob beradi.
| Ish turi | Manifestdagi mazmuni | Avtomatlashtirish savoli |
|---|---|---|
| Kashf etish | Jurnaldan model tuziladi | Haqiqiy yoʻl va uning variantlari qanday? |
| Moslikni tekshirish | Jurnal mavjud model bilan solishtiriladi | Ish qoidadan qayerda chetga chiqmoqda? |
| Yaxshilash | Vaqt belgilaridan kutish joylari va davomiylik qoʻshiladi | Qayerda vaqt yoʻqolmoqda? |
Birinchi ish nomzod topadi, ikkinchisi avtomatlashtirish qoidaga zid yoʻlni mustahkamlab qoʻymasligini tekshiradi, uchinchisi esa vaqt yoʻqolishi robotga emas, oddiy kutishga bogʻliqligini koʻrsatadi. Oxirgi holatda robot yordam bermaydi: kutish boshqa joydan kelsa, uni tezlashtirish uchun jarayonning oʻzini oʻzgartirish kerak.
Nomzodni tanlash: sanash mumkin boʻlgan narsalar
Leno va hammualliflar nomzod ishlarni foyda va xarajat nuqtai nazaridan baholashni taklif qiladi. Buning uchun ish takrorlanish chastotasi, qadamlari soni va avtomatlashtirishga moyilligi kabi jurnaldan hisoblanadigan belgilar, hamda moliyaviy foyda kabi sohaviy bilim birga ishlatiladi.
Oddiy hisob-kitob misoli, u gipotetik. Faraz qilaylik, A varianti oyiga 800 marta uchraydi va har safar tekshiruvchi unga 4 daqiqa sarflaydi. Bu oyiga 3 200 daqiqa, yaʼni taxminan 53 soat. Agar shu ish qoidalarga tayansa va xato oqibati kichik boʻlsa, u eng yaxshi nomzod. Agar xato oqibati katta boʻlsa, robotni nazoratsiz qoldirish oʻrniga odam tekshiruvini saqlash kerak boʻladi. Bu mantiq Leno va hammualliflarning nazoratli rejim haqidagi fikriga tayanadi.
Jurnal butun jarayonni koʻrsatadi, robot esa odatda uning bitta qadamini oladi. Mualliflarning oʻzi RPA vositalari alohida vazifa yoki vazifa ichidagi kichik qadamni avtomatlashtirishini yozadi. Shu sababli jurnaldan topilgan nomzod butun jarayon emas, uning aniq bir boʻlagi boʻladi.
Ikki turdagi jurnal: tizim va ekran
Odatdagi process mining tizim jurnaliga tayanadi, masalan buyurtma tizimining voqealar yozuviga. Ammo robot ishlaydigan joy koʻpincha tizimning ichi emas, ishchining ekrani. Leno va hammualliflar shu sabab ekran jurnali, yaʼni ishchining kompyuterida yozilgan bosish va maydon toʻldirish harakatlari haqida gapiradi.
Ekran jurnali bitta ishchining bitta kompyuteridagi vaqt belgili voqealar ketma-ketligi. Unda har bir yozuv hodisa turi, vaqt va tafsilotdan iborat: qaysi tugma bosildi, qaysi maydonga qanday qiymat yozildi. Ayrim vositalarda bu yoʻnalish «task mining» deb ataladi.
Mualliflar bu usulni tayyor mahsulot emas, kelajak tasavvuri sifatida beradi. Ular jarayonni yetti qadamga ajratadi:
- Ekran harakatlari yoziladi.
- Ishga aloqasi yoʻq yozuvlar, yaʼni shovqin olib tashlanadi.
- Jurnal alohida takroriy ishlarga boʻlinadi.
- Har bir ish soddalashtiriladi.
- Avtomatlashtirishga mos takroriy ishlar aniqlanadi.
- Tanlangan ishning platformadan mustaqil tavsifi tuziladi.
- Tavsif aniq robot skriptiga aylantiriladi.
Mualliflarning oʻz misoli: ishchi talabalar roʻyxatini jadvaldan veb-formaga koʻchirayotganda elektron pochtaga javob yozsa, bu javob shovqin hisoblanadi va avtomatlashtirilmaydi. Odamning oʻz ishi aralashgan jurnal shunday tozalanishi kerak.
Chegaralar: nima ishlamaydi
Birinchi chegara jurnal sifati. Manifest jurnallarni besh darajaga ajratadi. Eng yuqori ikki darajada jarayonni boshqarish tizimlarining jurnallari turadi: voqealar avtomatik va tizimli yoziladi, ish va qadam tushunchasi esa tizimda aniq belgilangan. Uchinchi darajada ERP va CRM jadvallari. Ularda voqealar avtomatik yoziladi va toʻlov yozuvi haqiqatan mavjud deb ishonish mumkin, lekin voqealarni turli jadvallardan yigʻish kerak.
Toʻrtinchi darajada hujjat va mahsulot boshqaruv tizimlari jurnali turadi: tizimni chetlab oʻtish mumkin, shuning uchun voqealar yetishmasligi ehtimoli bor. Eng pastki daraja qoʻlda yozilgan izlar, masalan qogʻoz hujjatlardagi belgilar. Manifest bunday jurnalga process mining qoʻllashning deyarli maʼnosi yoʻqligini yozadi. Tahririyat mulohazasi: robot nomzodini izlayotgan kompaniyaning jurnali koʻpincha uchinchi yoki toʻrtinchi darajada boʻladi, shuning uchun natijani suhbat bilan tekshirish kerak.
Manifest voqea maʼlumoti uch mezonga javob berishini talab qiladi: ishonchli, yaʼni haqiqatan yuz bergan, toʻliq va maʼnosi aniq boʻlishi. Jurnalda ish raqami yoki vaqt boʻlmasa, jarayon xaritasini tiklab boʻlmaydi.
Ikkinchi chegara jarayonning oʻzgarishi. Manifest jarayon tahlil paytida ham oʻzgarishi mumkinligini, masalan dekabrda talab koʻpayishi yoki juma kuni xodim kamayishini misol qiladi. Oʻrtacha xarita bunday oʻzgarishni yashirishi mumkin.
Uchinchi chegara qisman oʻzgarmas ishlar. Leno va hammualliflar ishning bir qismi robot bilan bajarilishi, qolgani esa yoʻq boʻlishi mumkinligini yozadi. Misol: robot buyurtmalarni nusxalaydi, lekin buyurtma Xitoydan kelgan boʻlsa nima qilishni bilmay toʻxtaydi, yoki buyurtma raqami boʻsh. Bunday shartlarni topish hali hal boʻlmagan masala.
Yana bir jihat maxfiylik. Ekran jurnalida maydonlarga yozilgan qiymatlar saqlanadi, demak unda shaxsga doir maʼlumot ham boʻlishi mumkin. Manifest ham voqea maʼlumoti xavfsiz boʻlishini, yaʼni yozib olishda maxfiylik va xavfsizlik masalalari hisobga olinishini talab qiladi. Amalda bu yozib olishdan oldin nima yozilishini va kim koʻra olishini belgilash degani.
Robot ishga tushgandan keyin
Process mining faqat oldingi bosqich emas. Leno va hammualliflar izohda ishga tushgan robotni kuzatish toʻrtinchi bosqich ekanini aytadi va mavjud process mining vositalari robot jurnallarini tahlil qilish uchun yaroqli ekanini eslatadi. Ular kelajakda botning muvaffaqiyat va xato ulushi, xatoga olib keladigan andozalarni topish kabi savollarni ham kutadi.
Manifest ham process miningni bir martalik ish emas, doimiy jarayon deb qaraydi. Jarayon oʻzgarib turadi, robot esa eski tartibga moslangan boʻlishi mumkin. Jurnal shu ajralishni birinchi boʻlib koʻrsatishi mumkin.
Hujjat yana bir imkoniyatni eslatadi: maʼlumot deyarli real vaqtda yangilansa, process mining joriy ishlarni ham kuzata oladi. Bunda uch amal ajratiladi: ogohlantirish, taxmin qilish va tavsiya berish. Robotli jarayon uchun bu shuni anglatadi: ish robotdan odamga oʻtib ketayotganini, yaʼni istisno koʻpayayotganini u haqda hisobot chiqquncha emas, ish jarayonida bilib olish mumkin.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardagi mantiqdan chiqarilgan tahririyat xulosasi, tayyor protokol emas.
- Bitta jarayonni tanlang va uning tizim jurnalida ish raqami, qadam nomi va vaqt bor-yoʻqligini tekshiring.
- Jarayonni avval odamlardan soʻrab chizib chiqing, keyin jurnal bilan solishtiring.
- Variantlar roʻyxatini tuzing va eng koʻp uchraydigan yoʻlni avtomatlashtirish nomzodi deb belgilang.
- Qayta kiritish va kelishuv yoʻllarini avtomatlashtirishdan oldin sababini aniqlang.
- Robot ishga tushgandan keyin ham jurnalni kuzating: yoʻl oʻzgarmadimi?
Kichik kompaniya uchun savol ochiq. Manifest kichik jurnalni alohida muammo sifatida koʻrsatadi: maʼlumot kam boʻlsa, xulosa ishonchsiz boʻladi. Shunday holatda suhbat va kuzatish usuli oʻz kuchida qoladi, jurnal esa uni tekshirish vositasi boʻlib xizmat qiladi. Ikkala usulni birga ishlatish, yaʼni avval soʻrab chiqib, keyin jurnal bilan solishtirish, odatda faqat bittasiga tayanishdan ishonchliroq natija beradi, ammo bu tahririyatning taxmini.
Process mining robotga nima topshirish kerakligini taxmin qilishdan koʻra koʻrishga yordam beradi. U qaror oʻrnini bosmaydi, balki qarorga dalil beradi: qaysi yoʻl koʻp uchraydi, qaysisi tartibsiz, qaysisida odam qarori kerak. Savol shu: jarayoningiz izlari tizimda yozilganmi yoki uni hali odamlarning xotirasidan yigʻishga toʻgʻri keladimi?
Asosiy atamalar
- Process mining
- Tizimda qolgan izlardan jarayonning haqiqiy yoʻlini tiklaydigan usul. Bu odamlardan soʻrab chiqishning oʻrnini toʻldiradi.
- Voqealar jurnali
- Tizim har bir qadamni yozib boradigan roʻyxat. Unda ish raqami, qadam nomi va vaqt boʻladi.
- Ish yoki holat
- Jarayonning bitta nusxasi. Masalan, bitta buyurtmaning boshidan oxirigacha oʻtgan yoʻli.
- Faoliyat
- Jarayonning aniq qadami. Masalan, buyurtma qabul qilindi yoki toʻlov tasdiqlandi.
- Jarayon varianti
- Ishlarning oʻtgan ketma-ketligi. Bir jarayonning oʻnlab varianti boʻlishi mumkin, ularning bir qismi juda kam uchraydi.
- Ekran jurnali
- Ishchining kompyuteridagi bosish va yozish harakatlari yozilgan roʻyxat. U takroriy ishlarni topishga yordam beradi.
- Shovqin
- Jurnaldagi ishga aloqasi yoʻq yozuvlar, masalan ish orasida boshqa saytga kirish. Ularni tozalamasdan tahlil qilib boʻlmaydi.
- Takroriy ish
- Odam har safar bir xil tartibda bajaradigan qisqa vazifa. Masalan, jadvaldagi maʼlumotni forma maydonlariga koʻchirish.
- XES
- Voqealar jurnalini bir tizimdan boshqasiga uzatish uchun ochiq format. U tahlil dasturlari orasida umumiy til vazifasini bajaradi.
- RPA
- Dasturiy robot, u ekranda odam kabi ishlaydi. Unga qaysi ishni berishni aniqlash alohida vazifa.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- V. Leno, A. Polyvyanyy, M. Dumas, M. La Rosa, F. M. Maggi. Robotic Process Mining: Vision and Challenges. Business & Information Systems Engineering, 2021, 63(3), 301–314. DOI 10.1007/s12599-020-00641-4 (ochiq kirish). https://doi.org/10.1007/s12599-020-00641-4 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- IEEE Task Force on Process Mining. Process Mining Manifesto (W. van der Aalst va boshqalar). Business Process Management Workshops (BPM 2011), LNBIP 99, Springer, 2012, 169–194, DOI 10.1007/978-3-642-28108-2_19. Toʻliq matn: ishchi guruh sahifasidagi PDF. https://www.tf-pm.org/resources/manifesto (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Wil M. P. van der Aalst. Process Mining: Data Science in Action. 2nd ed., Springer, 2016, ISBN 978-3-662-49850-7, DOI 10.1007/978-3-662-49851-4. Bibliografik maʼlumot Crossref orqali tasdiqlandi, matni ochilmadi. https://doi.org/10.1007/978-3-662-49851-4 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- IEEE 1849-2016, IEEE Standard for eXtensible Event Stream (XES); 1849-2023 tahriri uning oʻrnini egallagan. Matn: XES standarti sahifasi. https://xes-standard.org/ (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)