2018 yilda Business & Information Systems Engineering jurnalida chop etilgan tahririyat maqolasi shaxsiy misoldan boshlanadi: birinchi muallif yaqinda ish joyini Eyndxoven texnologiya universitetidan Aaxendagi RWTH universitetiga oʻzgartirgan va Niderlandiyadan Germaniyaga koʻchgan, shu bilan sogʻliqni saqlash sugʻurtasi, pensiya va soliq tizimi, banklarini ham almashtirgan. Har kimning ismi turgan maʼlumotlar bazalari koʻp, maqom va manzilni oʻzgartirish esa qoʻlda bajariladigan ish boʻlib chiqadi.
Universitetning ichida ham xuddi shunday: maosh, pensiya, kadrlar, oʻquv, tadqiqot, loyiha va moliya tizimlari alohida. Xodim ketganda yoki yollanganda maʼlumot bularning hammasida qoʻshilishi, olib tashlanishi yoki oʻzgartirilishi kerak. Yirik universitetda yiliga yuzlab yangi xodim yollanadi va hammasini bitta tizimga birlashtirib boʻlmaydi: moliya uchun SAP, oʻquv uchun Moodle ishlatiladi va ikkalasi umuman ulanmagan. Natijada odamlar maʼlumotni bir necha tizimga qayta kiritadi va muvofiqlikni oʻzlari saqlaydi. Mualliflar ularni tizimlar orasidagi «yelim» (glue) deb ataydi.
Taʼrif: boshqa tizimning interfeysida odam kabi ishlash
RPA (robotic process automation) mualliflar taʼrifida boshqa kompyuter tizimlarining foydalanuvchi interfeysida odam qanday ishlasa, shunday ishlaydigan vositalar uchun umumiy atama. Ular RPAni «tashqaridan ichkariga» (outside-in) yondashuv deb ataydi va axborot tizimini yaxshilashning klassik «ichkaridan tashqariga» (inside-out) usulidan farqlaydi: anʼanaviy workflow texnologiyasidan farqli, bu yerda axborot tizimining oʻzi oʻzgarmaydi.
Maqola Gartnerning taʼrifini ham keltiradi (Tornbohm, 2017 yilgi hisobot orqali):
RPA tools perform [if, then, else] statements on structured data, typically using a combination of user interface interactions, or by connecting to APIs
Gartner taʼrifi, van der Aalst va boshq. (2018) orqali
Taʼrifning oʻzida API ham bor: RPA va integratsiya orasidagi chegara taʼrif darajasida ham qatʼiy emas. Taʼrifning ikkinchi qismi vositaning ishlash tamoyilini beradi: jarayon RPA tilida «xaritalanadi», robot uni bajaradi, bajarish vaqtini esa boshqaruv paneli taqsimlaydi.
Microsoft hujjatida desktop flows Power Automatedagi mavjud RPA imkoniyatlarini kengaytiradi va barcha takrorlanuvchi desktop jarayonlarni avtomatlashtirishga imkon beradi. Hujjatga koʻra u eski ilovalarni (masalan, terminal emulyatorlari), zamonaviy veb va desktop ilovalarni, Excel fayllari va papkalarni avtomatlashtira oladi; mashina bilan ilova UI elementlari, tasvirlar yoki koordinatalar orqali ishlanadi.
Robot interfeysni qanday taniydi: Power Automate misoli
UI automation amallari Windows ilovalari va ularning komponentlari bilan sichqoncha bosishlari va klaviatura tugmalari orqali ishlaydi yoki ulardan maʼlumot oladi; ular ishlaydigan oyna oldingi planda boʻlishi kerak, aks holda amal uni oʻzi oldingi planga chiqaradi. Komponentlarni aniqlash uchun Power Automate «UI elementlar»dan foydalanadi. Hujjatga koʻra desktop flows UI elementlar bilan ishlagani uchun tasvirni tanish yoki mutlaq koordinatalarga tayanishi shart emas.
UI element bir yoki bir nechta selektordan iborat: selektor ilova yoki sahifadagi komponentni aniq koʻrsatadi. Har bir selektor elementning ierarxik tuzilmasini aks ettiruvchi bir nechta boʻgʻindan tashkil topadi, atributlar har bir boʻgʻinni noyob tavsiflaydi. Bir elementga bir nechta selektor berilishi mumkin: biri ishlamasa, Power Automate belgilangan tartibda keyingisini sinaydi. Desktop elementlar uchun uch xil selektor qoʻllab-quvvatlanadi: zamonaviy UI Automation (UIA), eski ilovalar uchun Microsoft Active Accessibility (MSAA) va ichki qatlamlarni ochadigan UIA3 Raw. Veb sahifadagi elementlarni olish uchun brauzer kengaytmasi oʻrnatilishi kerak.
Amallarni qoʻlda qoʻshish ham, harakatlarni yozib oluvchi (recorder) bilan yozib olish ham mumkin. Brauzer oynasida ikki xil element ajratiladi: brauzerning oʻzi (manzil satri, yorliqlar) desktop elementlar bilan, yuklangan sahifa esa veb elementlar bilan boshqariladi; yozib oluvchi bu ikki sohani oʻzi farqlaydi. Demak, bitta jarayon ichida ham robot ikki xil «koʻrish» usulidan foydalanishi mumkin.
Bundan chiqadigan xulosa oddiy, ammo hamma narsaning asosi: robot odam qanday koʻrsa, shunday koʻradi, yaʼni oyna, tugma, matn maydoni. U dasturning ichki maʼlumotlar bazasiga yoki biznes-mantigʻiga kirmaydi. Robotning bilimi ekranda koʻringan va selektorda yozilgan narsa bilan cheklangan.
Nazoratsiz rejim: robotga oʻz ish stoli kerak
Desktop flows bulut oqimidan ishga tushirilsa, nazoratsiz (unattended) rejimda ishlay oladi; hujjat bunday rejimni odam kuzatuvini talab qilmaydigan vazifalar uchun mos deb ataydi. Power Automate mashinada masofaviy ish stoli (RDP) sessiyasini oʻzi yaratadi va ish tugagach uni yopadi; mashina ekrani qulflangan holda turadi, shunda ishlayotgan oqimni hech kim koʻrmaydi. Shartlar ham bor: mashinada barcha foydalanuvchilar tizimdan chiqqan boʻlishi kerak, qulflangan Windows sessiyasi ham ishni toʻsadi, nazoratsiz oqim yuqori huquqlar bilan ishlay olmaydi.
Bu texnik tafsilot, lekin tushuntiradigan narsasi bor: robot xodim kabi tizimga kiradi va vaqtincha uning oʻrnini egallaydi. Shuning uchun u uchun alohida mashina, alohida sessiya va alohida hisob yozuvi kerak boʻladi. Bu API orqali ulanishdan juda farq qiladi.
Integratsiyadan farqi: koʻrsatish va aytish
Microsoft hujjatida farq bir jumlada berilgan: raqamli jarayon avtomatlashtirish (DPA) ilovaga API konnektorlari orqali nima qilishni aytadi, RPA bilan esa unga nima qilishni koʻrsatasiz. API-asosidagi avtomatlashtirish bulut oqimlari, UI-asosidagisi desktop oqimlari orqali amalga oshiriladi. RPAga ehtiyoj ilova uchun tayyor konnektor ham, API yoʻqligi sababli maxsus konnektor ham boʻlmagan joyda tugʻiladi: bunday eski tizimlarda sichqoncha harakati va klaviatura kiritishini taqlid qilish yagona yoʻl boʻladi.
Chegara vositaning oʻz ichida ham koʻrinadi. Microsoftning desktop flows boʻyicha koʻrsatmasi amallarni afzallik tartibida sanaydi: eng avval bulut konnektor amallari, keyin Excel, PDF yoki fayl kabi ilova-maxsus amallar, keyin UI automation va brauzer automation guruhlari, eng oxirida tasvirni tanish, sichqoncha va klaviatura hamda clipboard amallari. Yaʼni vositaning oʻzi interfeys darajasidagi ish chuqurlashgani sari kamroq afzal ekanini aytadi: API ga yaqin amal ustun, piksellarga yaqini eng kam afzal.
Shu maʼnoda RPA integratsiyaning oʻrnini bosmaydi, integratsiya imkonsiz boʻlgan joyda uni taqlid qiladi. Van der Aalstning maqolasi buni tarix bilan bogʻlaydi. 1990-yillar oʻrtasida moliya sohasida «toʻgʻridan-toʻgʻri qayta ishlash» (straight through processing, STP) shiori koʻtarilgan edi: elektron kiritilgan axborotni qayta kiritmasdan bir tomondan boshqasiga oʻtkazish. Workflow management tizimlari (masalan, Staffware) shuni asosiy sotuv argumenti qilgan, ammo STP oz sonli jarayonga qoʻllanadigan boʻlib chiqdi va bu tizimlar BPM tizimlariga aylandi.
RPA STPdan ikki jihatda farq qiladi, deydi mualliflar. Birinchidan, u «tashqaridan ichkariga» yondashadi: mavjud tizimlar oʻzgarmaydi, odamlar oʻrniga agentlar qoʻyiladi. Ikkinchidan, u asosiy tizimlardagi oʻzgarishlarga bardoshli boʻlishni maqsad qiladi: elektron shakl joylashuvi oʻzgarsa-yu mazmuni oʻzgarmasa, dastur odam kabi moslashishi kerak. Maqolada bu tayyor xususiyat sifatida emas, intilish sifatida yozilgan va mualliflar bardoshlilikni sunʼiy intellekt va mashinaviy oʻrganish vositalaridan kutadi. Biz bu yoʻnalishni bu yerda koʻrib chiqmaymiz.
Talab ortishining sababi ham maqolada yozilgan: koʻpchilik tashkilotlar hamon xarajatni kamaytirish va eski ilovalarni tez bogʻlash yoʻllarini qidiradi, RPA esa yuqori RoI ga tez erishish usuli deb qaralmoqda. Forrester baholashiga koʻra BPM uzoq joriy etish va noaniq biznes-asoslar merosiga ega; RPA aksini vaʼda qiladi, yaʼni kam investitsiya talab qiladigan tezkor yutuqlarni.
Qaysi ish RPAga mos: uzun dumning oʻrtasi
Van der Aalst va hamkorlar RPAning oʻrnini «ishning uzun dumi» (long tail of work) tasviri bilan koʻrsatadi. Gorizontal oʻqda ish turlari, vertikal oʻqda ularning chastotasi turadi; odatda Pareto taqsimoti koʻrinadi, yaʼni holatlarning 80 foizi turlarning 20 foizi bilan tushuntiriladi. Anʼanaviy avtomatlashtirish eng koʻp uchraydigan turlarni qamrab oladi; kamroq uchraydiganlarni avtomatlashtirish juda qimmat boʻlgani uchun eʼtiborga olinmaydi. Qolgan qismni odamlar bajaradi va tizimlar orasida «yelim» boʻlib turadi.
RPA oʻrtadagi qismni qoʻllab-quvvatlashi mumkin, lekin mualliflar ochiq yozadi: bu har doim ham mumkin yoki iqtisodiy jihatdan oqlangan emas, uzun dumning oxiri baribir odamlarda qoladi. Ular 2018 yil holatida RPA vositalari Gartnerning Hype Cycle diagrammasida «oshirilgan kutishlar choʻqqisi»da turganini ham eslatadi.
Nomlar hali tartibga tushmagan
IEEE 2755-2017 «Guide for Terms and Concepts in Intelligent Process Automation» 2017 yil 28 sentyabrda nashr etilgan, holati faol standart. Annotatsiyaga koʻra yaqinda dasturiy taʼminotga asoslangan intellektual jarayon avtomatlashtirish texnologiyalarining yangi oilasi paydo boʻlgan; sohaning yangiligi sababli tushunchalar, imkoniyatlar, atamalar, texnologiya va turlar uchun umumiy taʼriflar yoʻq. Standart atamalardagi aniqlik va izchillikni oshirishni maqsad qiladi, taʼriflar esa sohadagi turli ishtirokchilar guruhi konsensusini aks ettiradi.
Standartning matni pullik; biz faqat katalog yozuvini ocha oldik, shuning uchun uning ichidagi aniq taʼriflarni keltirmaymiz. Katalog yozuvida «RPA» qisqartmasining oʻzi uchramaydi: standart «intellektual jarayon avtomatlashtirish» atamasi bilan ishlaydi. Standartlar oilasining davomi sifatida katalogda 2755.1-2019 (mahsulot imkoniyatlari taksonomiyasi) va 2755.2-2020 (joriy etish va boshqarish metodologiyasi boʻyicha tavsiya etilgan amaliyot) ham koʻrsatilgan.
Akademik tomonda ham holat shunga yaqin. Syed va hamkasblari (2020) RPAda botlarni foydalanuvchi harakatlarini taqlid qilib dasturiy tizimlar bilan oʻzaro taʼsirlashadigan dasturiy agentlar deb tavsiflaydi va RPA amaliyotda tez qabul qilinganini, akademik adabiyotda esa unga nisbatan eʼtibor kamligini qayd etadi; natijada RPA uni qoʻllash va rivojlantirish haqida obʼektiv mulohaza yuritishga imkon beradigan puxta nazariy asosga ega emas. Hofmann, Samp va Urbach (2020) annotatsiyasida yozilishicha, dasturiy robotlar odam bajargan jarayonlarni avtomatlashtiradi, IT ekotizimi doirasida mavjud ilovalardan foydalanib ishlaydi, foydalanish qulayligi va moslashuvchanligi tufayli ularni (agile) loyihalar bilan joriy qilish mumkin; shu sababli tashkiliy va IT strategiyasi, boshqaruv tuzilmalari ham toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita taʼsirni hisobga olishi kerak.
Manbalarning taʼrifi bitta narsaga qaytadi: robot odam koʻrgan narsani koʻradi va odam qilgan harakatni takrorlaydi. Bu uning kuchi, chunki hech bir tizimni qayta qurish talab qilinmaydi. Shu bilan birga bu uning chegarasi ham: robotning ishonchliligi u tayanadigan interfeysning barqarorligiga bogʻliq. Bu bogʻliqlik qaysi hollarda ziyonga aylanishi alohida savol.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- W. M. P. van der Aalst, M. Bichler, A. Heinzl. Robotic Process Automation (Editorial). Business & Information Systems Engineering, 2018, 60(4), 269–272. DOI: 10.1007/s12599-018-0542-4. (Toʻliq matn Springer saytidan oʻqildi.) https://doi.org/10.1007/s12599-018-0542-4 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Introduction to desktop flows. Power Automate documentation (ms.date: 2026-08-23). https://learn.microsoft.com/en-us/power-automate/desktop-flows/introduction (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft. Types of process automation. Power Automate guidance, hujjat manbasi MicrosoftDocs/power-automate-docs (GitHub), articles/guidance/planning/various-types-process-automation.md (ms.date: 12/10/2020). Eslatma: learn.microsoft.com dagi sahifa 2026-10-15 holatida boshqa sahifaga yoʻnaltiriladi, matn GitHub manbasidan olindi. https://github.com/MicrosoftDocs/power-automate-docs/blob/main/articles/guidance/planning/various-types-process-automation.md (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Automate desktop applications. Power Automate documentation, desktop flows. https://learn.microsoft.com/en-us/power-automate/desktop-flows/desktop-automation (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Automate using UI elements. Power Automate documentation, desktop flows (ms.date: 2026-05-14). https://learn.microsoft.com/en-us/power-automate/desktop-flows/ui-elements (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Run unattended desktop flows. Power Automate documentation, desktop flows (ms.date: 2026-08-31). https://learn.microsoft.com/en-us/power-automate/desktop-flows/run-unattended-desktop-flows (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Optimize flow performance. Power Automate documentation, desktop flow coding guidelines (ms.date: 2026-08-27). https://learn.microsoft.com/en-us/power-automate/guidance/desktop-flow-coding-guidelines/optimize-flow-performance (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- IEEE 2755-2017. IEEE Guide for Terms and Concepts in Intelligent Process Automation. IEEE Standards Association, 2017-09-28. (Faqat katalog yozuvi ochildi, matn pullik.) https://standards.ieee.org/standard/2755-2017.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- R. Syed, S. Suriadi, M. Adams, W. Bandara, S. J. J. Leemans, C. Ouyang, A. H. M. ter Hofstede, I. van de Weerd, M. T. Wynn, H. A. Reijers. Robotic Process Automation: Contemporary themes and challenges. Computers in Industry, 2020, 115, 103162. DOI: 10.1016/j.compind.2019.103162. (Faqat annotatsiya ochildi.) https://doi.org/10.1016/j.compind.2019.103162 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- P. Hofmann, C. Samp, N. Urbach. Robotic process automation. Electronic Markets, 2020, 30(1), 99–106. DOI: 10.1007/s12525-019-00365-8. (Faqat annotatsiya ochildi, matn pullik.) https://doi.org/10.1007/s12525-019-00365-8 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)