MXIK, ruscha aytilishi IKPU, davlat katalogidagi 17 xonali tovar kodi. U hisob-fakturada va kassa chekida koʻrsatiladi. Kodni dastur oʻylab topmaydi: uni katalogdan tanlash va oʻzgarishlarni kuzatib borish kerak. Xato kod jarimaga olib kelishi mumkin, shuning uchun kod tanlashni mahsulotni biladigan masʼul xodimga berish maʼqul.
2021-yil 28-aprelda Vazirlar Mahkamasi 249-son qaror bilan mahsulotlarning yagona elektron milliy katalogini tasdiqladi. Toʻrt yil oʻtib, 2025-yil 28-aprelda 263-son qaror katalogni yuritish tartibini yangi nizom bilan belgiladi. Ikkala hujjatning maqsadi bitta: har tovar va xizmat hisob-fakturada ham, chekda ham bir xil raqam bilan yursin. Bu raqam MXIK deyiladi, ruscha manbalarda IKPU. Kodning tuzilishi va mahsulot kartochkasidagi oʻrni alohida maqolada yoritilgan, bu yerda esa kod qayerdan kelishi, qanday topilishi va oʻzgarganda nima qilish kerakligi koʻrib chiqiladi.
Katalog uch bosqichda shakllandi
Birinchi bosqich 2021 yilga toʻgʻri keladi. 249-son qaror katalogni 1-ilova sifatida tasdiqladi va uni yuritishni Davlat soliq qoʻmitasiga hamda uning huzuridagi «Yangi texnologiyalar» markaziga topshirdi. Qaror muddatlarni ham belgiladi: katalog bir oy ichida qoʻmita saytida eʼlon qilinishi, shtrix-kod boʻyicha kod aniqlaydigan xizmat ikki oyda ishga tushishi, tovar nomi va kodlar esa uch oyda onlayn kassalarga ulanishi kerak edi. 2023-yil 1-yanvardan kod mahsulotni sertifikatlashda ham majburiy boʻlishi koʻzda tutilgan. Matbuot xabariga koʻra, 17 xonali kodlar bosqichma-bosqich yaratilgan va 2021-yil iyun oxirida ularning soni 10 mingdan oshgan.
Qarorning yana bir yangiligi korxona uchun muhim edi. 2021-yil 1-iyundan tadbirkorlar oʻrtasidagi shartnomalarni yagona elektron portalda ixtiyoriy roʻyxatdan oʻtkazish mumkin boʻldi, hisob-fakturada tovar nomi va kodi esa shu shartnomadan avtomatik tushadigan boʻldi. Kod shu tariqa qoʻlda yozilmay, hujjatdan hujjatga koʻchib yurishi kerak edi.
Ikkinchi bosqich 2022 va 2023 yillarda tartibni soddalashtirdi. Buxgalter.uz yozishicha, 2022-yil 1-sentyabrgacha notoʻgʻri kod uchun jarima solinmasligi aytilgan, sement, shisha, yogʻoch va paxta bilan ishlovchilar esa bu yengillikdan chetda qoldi. 2023-yil iyunda operator filiali direktori kodlar tuzilishini shunday tushuntirdi: 1-yanvardan raqamli markirovkaga tushadigan tovarlarga identifikatsiya kodi, qolganlariga esa tovar guruhining asos kodi beriladi.
Bu tushuntirish 2025 yildagi nizom bilan bir xil emas. Nizom toʻliq identifikatsiyani shtrix-kodli tovarlarga bogʻlaydi va unga bir necha istisno qoʻshadi. Huquqiy asos nizomning oʻzi. Intervyu esa 2023 yil holatini koʻrsatadigan ikkilamchi manba, uni shunday oʻqigan maʼqul.
Uchinchi bosqich 2025 yil. 263-son qaror 29-aprelda kuchga kirdi va yangi nizomni tasdiqladi. Qarorda 249-son qaror tilga olinadi, lekin uni bekor qilish bandi koʻrinmaydi. Katalog davlat tilida yuritiladi va tarjima bilan farq chiqsa, oʻzbekcha matn ustun turadi. Chek va hisob-fakturada tovar nomini qisqartirish mumkin, agar asosiy maʼno saqlansa. Katalogning oʻzi tasnif.soliq.uz saytida joylashgan. Operator oʻzgarishlar haqidagi xabarni saytda eʼlon qiladi va soliq toʻlovchining shaxsiy kabinetiga ham yuboradi, shuningdek tadbirkorga maslahat beradi. Kod boʻyicha bahs chiqsa, tadbirkor operatordan xulosa soʻrashi mumkin.
Kodni topish: qidiruv usullari va ularning cheklovlari
Nizom kodni qidirishning sakkiz usulini sanaydi: matn, kodning oʻzi, shtrix-kod, brend, dori vositasi guvohnomasi, bojxona kodi, savolnoma va Excel jadvali, amalda esa tanlov oddiy zanjirga tushadi.
- Shtrix-kod bor boʻlsa, avval shtrix-kod boʻyicha qidiring. Nizom bunday qidiruvni ochiq usul sifatida sanaydi.
- Natija chiqmasa, katalogdan tovar guruhini tanlang va shu guruh ichida matn boʻyicha qidiring.
- Guruh ham topilmasa, savolnomadan foydalaning. Javoblar sizni tayyor kodga yoki yangi kod soʻrash shakliga olib boradi.
- Hech biri kod bermasa, soʻrov yuboring.
Shtrix-kod orqali qidiruvga ehtiyot bilan yondashing, chunki 2023 yilgi tushuntirishga koʻra, u faqat ikki guruh uchun ishlagan: majburiy raqamli markirovkadagi tovarlar va 2022 yil oxirigacha EAN Uzbekistan shtrix-kodi berilgan mahalliy tovarlar. Natija chiqmasa, bu xato emas, shunchaki boshqa usulga oʻtish kerak.
Gipotetik misol. Doʻkon tarozida oʻlchab beriladigan quruq meva sotadi va qadoqda shtrix-kod yoʻq. Birinchi qadam oʻz-oʻzidan tushib qoladi, xodim esa katalogdan meva guruhini ochib, tavsifi mos pozitsiyani qidiradi. Nizomga koʻra shtrix-kodsiz tovar faqat tasniflanadi, shu sababli kodning brend va xususiyat qismiga «000000» yoziladi. Demak, bunday tovarda xodim brend yoki rusum izlab vaqt sarflamaydi, asosiy ish pozitsiyani toʻgʻri tanlashda.
Ikkinchi tuzoq: tovarni oʻz nomi bilan qidirish. Xuddi shu intervyuda misol bor. Umumiy ovqatlanishda «palov» soʻzi natija bermaydi, chunki kod yiriklashtirilgan va rus tilida «umumiy ovqatlanish korxonasida tayyorlangan asosiy taomlar» deb yoziladi. Tarjima tahririyatniki. Bolalar emizigi misolida katalogdan faqat shisha uchun emizik topilgan va mutaxassislar «boshqa plastmassa buyumlar» kodini tavsiya qilgan. Demak, katalog har tovarga alohida satr ajratmaydi, balki soliq maʼmuriyatchiligi uchun kerakli darajada guruhlaydi. Shuning uchun kod topilmayotgan paytda tovarning nomini emas, uning turini oʻylash foydaliroq.
Kod topilmasa: soʻrov va uning natijalari
Soliq toʻlovchi shaxsiy kabinetdan elektron imzo bilan soʻrov yuboradi. Operator soʻrovni uch ish kunida koʻrib chiqadi va kod yaratadi yoki sababini aytib rad etadi. Rad etish sabablari uchta: maʼlumot toʻliq emas yoki xato, tovarni alohida aniqlash shart emas, bunday kod allaqachon bor. Ikkinchi sabab muhim. 2023 yilgi intervyuda maslahat ham shu: bitta aniq tovar uchun alohida kod soʻrash koʻpincha rad etiladi, yiriklashgan koddan foydalangan afzal. Bu mutaxassis fikri, nizom qoidasi emas.
Soliq imtiyozi bor tovarda yana bir qadam qoʻshiladi. Soʻrovda imtiyoz va uning huquqiy asosi koʻrsatilsa, operator kodni yaratadi va soliq qoʻmitasiga biriktirish uchun yuboradi. Qoʻmita bir ish kunida biriktiradi yoki rad etadi. Kod allaqachon mavjud boʻlsa, imtiyoz soliq xizmatlari portalidagi alohida interaktiv xizmat orqali biriktiriladi. Operator har yangi kodni imtiyoz masalasida fikr olish uchun qoʻmitaga ham yuboradi, imtiyozlar hisobi esa «E-imtiyoz» tizimida yuritiladi. Tahririyat xulosasi: notoʻgʻri tanlangan kod imtiyozdan foydalanishga ham taʼsir qilishi mumkin.
Kod yolgʻiz emas: oʻlchov birligi, qadoq va toʻplam
Kod bilan birga unga bogʻlangan oʻlchov birligi ham hujjatga tushadi. Nizom ikki holatni ajratadi: katalogda bitta birlik biriktirilsa, u qatʼiy hisoblanadi, bir nechta boʻlsa biri tavsiya etiladi va roʻyxatda birinchi turadi. Shtrix-kodli tovarda qatʼiy birlik qadoq ichidagi tovarni nomlaydi va bir donaga teng boʻladi. Qatʼiy birlik yoʻq boʻlsa, hujjatda bir guruhga kiradigan istalgan birlikni yozish mumkin, masalan ogʻirlik guruhida gramm, kilogramm va tonna. Qadoqlash bobiga koʻra, elektron hisob-fakturada qatʼiy birlik, agar u biriktirilgan boʻlsa, hamda tadbirkor oʻzi yaratgan qadoq turlari koʻrsatiladi.
| Tushuncha | Qanday yaratiladi | Cheklov |
|---|---|---|
| Qatʼiy oʻlchov birligi | Katalogda tovarga biriktirilgan | Hujjatda boshqa birlik yozib boʻlmaydi |
| Qadoq: isteʼmol, tashqi, transport | Tadbirkor shaxsiy kabinetda elektron imzo bilan yaratadi | Shtrix-kodli tovarga faqat tashqi va transport qadogʻi yaratiladi |
| Toʻplam | Kabinetda yaratiladi, kodi tovarlar guruhidan avtomatik hosil boʻladi | Kamida ikki tovardan iborat; majburiy markirovkadagi shtrix-kodli tovar kirmaydi |
Kod oʻzgarganda: muddatlar va hisob
Operator kodni ayrim hollarda oʻzgartiradi yoki nofaol qiladi. Sabablar uchta: takror kod aniqlangan, soliq toʻlovchilar kodni ikki yil ishlatmagan yoki batafsil hisob yuritish keraksiz deb topilgan. Oʻchirilgan yoki oʻzgartirilgan kod yoxud unga bogʻlangan birlik 30 kundan keyin kuchga kiradi. Nomni tahrirlash va birlik biriktirish bu qoidadan mustasno. Oldin chiqarilgan hujjatlarga oʻzgarish taʼsir qilmaydi, katalogda esa oʻzgarish tarixi saqlanadi.
Endi 30 kunlik muddatni oʻz tekshiruv rejangizga qoʻyib koʻramiz. Faraz qilaylik, oʻzgarish kuni operator xabar eʼlon qildi, siz esa kartochkalarni davriy tekshirasiz. Eng yomon holat shunday: xabar tekshiruv tugagan zahoti chiqdi va siz navbatdagi tekshiruvgacha hech narsani bilmaysiz.
| Tekshiruv oraligʻi | Eng yomon holatda qoladigan muddat |
|---|---|
| 7 kun | 23 kun |
| 14 kun | 16 kun |
| 30 kun | 0 kun, muddat tugagan |
| 90 kun | Muddat 60 kun oldin tugagan |
Jadvaldan koʻrinadiki, oyda bir marta tekshirish ham yetarli zaxira bermaydi. Haftalik yoki ikki haftalik tekshiruv xodimga kodni almashtirishga vaqt qoldiradi. Bu tahririyat hisobi: nizomda tekshiruv davri belgilanmagan, faqat 30 kunlik muddat berilgan.
Xato qayerda javobgarlikka aylanadi
Nizom soliq toʻlovchiga aniq majburiyat qoʻyadi: hisob-faktura va onlayn chekda har tovar yoki xizmat uchun toʻgʻri kodni koʻrsatish. Nomenklaturaga mos kelmaydigan kod qonunda belgilangan jarimaga sabab boʻladi. Mos kelmaslik deganda kodning dastlabki 11 xonasi asos kodga tushmasligi tushuniladi, identifikatsiya qilingan mahsulotlar esa bundan mustasno. Lex.uz izohi Maʼmuriy javobgarlik kodeksining 241-3-moddasiga ishora qiladi. Jarima miqdori maqolada keltirilmaydi.
Kassa tomonida ham shu qoida bor. Texnik xizmat markazlari kassa xotirasiga faqat milliy katalogdagi kodlarni kiritishi mumkin, kelgan elektron hisob-fakturalarda esa kod avtomatik koʻrinishi kerak. Katalog kodlarini chekda koʻrsatmaydigan yoki shtrix-kod hamda raqamli markirovka oʻqigichlariga ulanmaydigan kassadan foydalanib boʻlmaydi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar rasmiy hujjatlardan chiqarilgan tahririyat xulosasi.
- Kod tanlashni mahsulotni biladigan xodimga bering. Sotuvchi emas, tovar tavsifini tushunadigan kishi katalogdagi guruh nomini toʻgʻri solishtira oladi.
- Kartochkada kodning yonida tanlangan sana va qidiruv usulini saqlang. Keyinroq kod nega tanlangani koʻrinadi.
- Dasturda kodning dastlabki 11 xonasini katalogdagi asos kod bilan solishtiradigan tekshiruv oʻrnating. Jarima aynan shu xonalarga bogʻlangan.
- Kodlar holatini haftada yoki ikki haftada bir katalogdan tekshiring va oʻzgarish xabarlarini shaxsiy kabinetdan oling.
- Yuborilgan soʻrovlarni alohida roʻyxatda yuriting. Uch ish kuni oʻtib javob kelmagan soʻrovni alohida koʻrib chiqing.
Kod bir marta tanlanadi, hayoti esa katalogda davom etadi. Tizim shu hayotni kuzatmasa, bugungi toʻgʻri kod keyinroq hujjat xatosiga aylanishi mumkin.
Kod bir marta tanlanadi, lekin uning hayoti katalogda davom etadi. Operator uni oʻzgartirishi yoki nofaol qilishi mumkin, oʻzgarish esa 30 kundan keyin kuchga kiradi. Shuning uchun kodni tekshirish bir martalik ish emas, muntazam odat boʻlishi kerak.
Asosiy atamalar
- MXIK
- Mahsulot yoki xizmatning yagona milliy identifikatsiya kodi. Davlat katalogi har tovarga 17 xonali raqam beradi.
- IKPU
- MXIKning ruscha nomi. Ruscha hujjat va dasturlarda aynan shu yozuv uchraydi, maʼnosi bir xil.
- Milliy katalog
- Soliq qoʻmitasi saytida yuritiladigan tovar va xizmatlar roʻyxati. Har satrga kod va oʻlchov birligi biriktirilgan.
- Operator
- Katalogni yuritadigan va soʻrovlarni koʻrib chiqadigan davlat korxonasi. U soliq qoʻmitasi huzurida ishlaydi.
- Asos kod
- Kodning dastlabki 11 xonasi. U tovarning turini bildiradi va jarima aynan shu qismga bogʻlanadi.
- Identifikatsiya kodi
- Asos kodga brend va xususiyat qismi qoʻshilgan toʻliq kod. U asosan shtrix-kodli tovarlarga beriladi.
- Shtrix-kod
- Qadoqdagi chiziqli belgi. Uni skaner oʻqiydi va katalogdan tovarni topishga yordam beradi.
- Qatʼiy oʻlchov birligi
- Katalog tovarga majburiy qilib biriktirgan birlik, masalan dona. Hujjatda boshqa birlik yozib boʻlmaydi.
- Toʻplam
- Kamida ikki tovardan iborat sotuv birligi. Uning kodi tarkibidagi tovarlar guruhidan avtomatik hosil boʻladi.
- Soliq imtiyozi
- Ayrim tovarlar uchun soliqning kamaytirilishi yoki olib tashlanishi. Imtiyoz aniq kodlarga bogʻlab beriladi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 28-apreldagi 249-son qarori: Mahsulotlar (tovar va xizmatlar) yagona elektron milliy katalogini joriy etish, xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻrtasidagi shartnomalarni elektron roʻyxatdan oʻtkazish va ishonchnomalarni elektron berish chora-tadbirlari toʻgʻrisida. lex.uz. https://lex.uz/docs/-5394977 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 28-apreldagi 263-son qarori va u bilan tasdiqlangan Mahsulotlar (tovar va xizmatlar) yagona elektron milliy katalogini yuritish va undan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom. lex.uz; nizom 3, 14, 16–27, 29, 33–36, 37–40, 41–48, 51–54-bandlari. https://lex.uz/docs/7500847 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- UzDaily. Mahsulot va xizmatlarning 17 xonali kodlari joriy etilmoqda (rus tilida, 2021-yil 30-iyun). Ikkilamchi manba. https://www.uzdaily.uz/ru/post/61964 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Buxgalter.uz. Как найти правильный ИКПУ на tasnif.soliq.uz, 2023-yil 8-iyun; ekspert: operator filiali direktori Sh. Teshebaev. Ikkilamchi manba. https://buxgalter.uz/ru/publish/doc/text191001_kak_nayti_pravilnyy_ikpu_na_tasnif_soliq_uz (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Buxgalter.uz. MXIK bilan ishlash va bundan naf koʻrish, 2022-yil 9-fevral. Ikkilamchi manba. https://buxgalter.uz/oz/publish/doc/text178555_mhik_bilan_ishlash_va_bundan_naf_kurish (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi. Onlayn-NKT tanlash tadbirkorlarning oʻz ixtiyorida, 2024-yil 16-sentabr. gov.uz. https://gov.uz/oz/soliq/news/view/22122 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Davlat soliq qoʻmitasi. Mahsulotlar va xizmatlarning yagona elektron milliy katalogi. tasnif.soliq.uz (sahifada faqat sarlavha koʻrindi). https://tasnif.soliq.uz/ (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)