Mastar-maʼlumotlar: mijoz, mahsulot, kontragent uchun bitta yozuv

Gipotetik holat. Doʻkonning sotuv tizimida mijoz “Botir Aliyev” deb yozilgan, omborda uni “Aliyev B.” deb topasiz, buxgalteriyada esa u “Aliyev Botir Karimovich” nomi bilan turadi. Uch yozuv bitta odamni bildiradi, lekin dastur buni bilmaydi va natijada qarz hisoboti bitta raqam, sotuv hisoboti boshqa raqam beradi.

Bu muammoning nomi bor: mastar-maʼlumotni boshqarish, inglizcha master data management, qisqacha MDM. Quyida bu nima ekani, nega takrorlar paydo boʻlishi va yagona yozuvni kim hamda qanday yuritishi tartib bilan koʻrib chiqiladi.

Mastar-maʼlumot: kundalik tizimlarning umumiy lugʻati

Mastar-maʼlumot biznesning asosiy obyektlari haqidagi maʼlumotdir: xodim, mijoz, mahsulot, aktiv, joylashuv. Ular har kuni yoziladigan buyurtma yoki toʻlov emas, balki shu buyurtma va toʻlovlar kimga, nimaga va qayerga tegishli ekanini koʻrsatadigan tayanch yozuvlardir. DAMA tashkilotining DMBOK qoʻllanmasi taʼrifiga koʻra, bu obyektlar biznes operatsiyalari va tahlil uchun kontekst beradi. DAMA maʼlumotni boshqarish sohasida keng tan olingan qoʻllanmani nashr etadi, uning lugʻati esa ikki mingdan ortiq atamani oʻz ichiga oladi va MDM ham shular orasida.

Farqni oddiy misol bilan tushunish oson. Buyurtma bir kunlik voqea: u yoziladi va arxivga ketadi. Mijoz esa yillar davomida yashaydi va unga yuzlab buyurtma bogʻlanadi, shuning uchun mijoz yozuvidagi xato hamma buyurtmaga tarqaladi. Aynan shu sababli bunday yozuvlarga alohida eʼtibor beriladi.

Hamma maydon ham mastar boʻlavermaydi. Mijozning nomi, kodi va holati mastar-maʼlumot hisoblanadi, uning bugungi qarzi esa emas, chunki qarz har kuni oʻzgaradi va operatsiyalardan hosil boʻladi. Shu farqni bilish MDM hajmini cheklaydi: bazani ortiqcha maydonlar bilan ogʻirlashtirishning keragi yoʻq.

Bir mijoz nega ikki marta uchraydi

Sabab dasturda emas, ish tartibida. Har tizim oʻz ehtiyoji uchun mijoz kartochkasini ochadi: sotuv boʻlimi bir kuni kiritadi, ombor boshqa kuni, buxgalteriya uchinchi kuni, va har joyda maydonlar ham, yozish qoidalari ham boshqacha boʻladi. Yana bir sabab korxonalarning qoʻshilishi. Vikipediya maqolasiga koʻra, birlashgan yoki sotib olingan kompaniyada bir-biri bilan yomon bogʻlangan koʻp mastar-maʼlumot bazasi qoladi.

Kimball guruhi bu holatning oqibatini shunday tasvirlaydi: boʻlimlar alohida lugʻat yaratib oladi, tashqaridan bir xil koʻringan maʼlumot esa turli qoida bilan hisoblanadi. Foydalanuvchi ularni solishtirib chiqishga katta kuch sarflaydi.

Gipotetik hisob. Uchta tizimning har birida 1 000 tadan mijoz yozuvi bor, aslida esa hammasi bitta 1 000 kishi. Yozuvlarni oddiy qoʻshib chiqsangiz, 3 000 mijoz chiqadi, haqiqiy son esa 1 000. Reklama xabari yoki qarz eslatmasi shu 3 000 yozuvga ketsa, har mijoz uch marta xabar oladi. Xato faqat xabarlarda emas: rahbar koʻradigan mijozlar soni ham, qarzni solishtirish ham notoʻgʻri chiqadi, chunki ularning hammasi bir xil takror yozuvlardan hisoblanadi.

Oltin yozuv qanday yaratiladi

MDM maqsadi sodda: har obyekt uchun takrorsiz, ishonchli bitta yozuv. Microsoft hujjati buni takrordan tozalangan mastar yozuvlar toʻplami deb ataydi, boshqa maʼlumotni oʻlchash uchun u “oltin standart” vazifasini bajaradi. Bunday yozuvlar oltin yozuv deyiladi va obyektning rasmiy, ishonchli versiyasini bildiradi.

Hujjat jarayonni ketma-ket tavsiflaydi:

1. Manba tizimlar aniqlanadi va ulardan maʼlumot MDM dasturiga koʻchiriladi.
2. Koʻchirilgan maʼlumot birlashtiriladi, tozalanadi va bir xil shaklga keltiriladi.
3. Birlashgan yozuvlardan oltin yozuvlar toʻplami tuziladi.
4. Natija belgilangan sifat mezonlariga mosligi tekshiriladi.
5. Tayyor maʼlumotning tavsifi umumiy katalogga qaytariladi.

Hujjat yana bir narsani ochiq aytadi: standartlashtirish usuli tashkilotdan tashkilotga farq qiladi. Demak, tayyor retsept yoʻq. Qoida har korxonada oʻz maʼlumotiga, oʻz tizimlariga va oʻz xodimlarining odatlariga qarab tuziladi.

Oltin yozuvda har maydon qayerdan olinadi

Uch yozuvni birlashtirganda har maydon uchun qaysi tizimga ishonishni oldindan belgilash kerak. Quyidagi jadval gipotetik misol, uni tahririyat tuzgan.

Qoidalar maydon boʻyicha farq qiladi: baʼzan eng yangi qiymat yutadi, baʼzan eng toʻliq, baʼzan rasmiy hujjatga yaqini. Muhimi, tanlangan qoida yozib qoʻyiladi, aks holda keyingi tozalashda boshqa odam boshqa qaror qiladi va yozuv yana ikki xil boʻlib qoladi.

Yagona yozuv qayerda yashaydi

Oltin yozuvni saqlash va tarqatishning bir necha yoʻli bor. Vikipediya uch tarqatish usulini sanaydi:

• Birlashtirish: markaziy joy yozuvni boshqa tizimlarga tarqatadi.
• Yagona koʻrinish: yozuvlar joyida qoladi, ularga bitta virtual koʻrinish orqali qaraladi.
• Nusxalash: tizimlar maʼlumotni bir-biriga bevosita koʻchiradi.

Eng sodda yoʻl bitta dasturni boshqalar uchun manba deb belgilashdir. Vikipediya uni “yozuv manbai” deb ataydi va soddaligini qayd etadi, ammo murakkab tarqatishga u mos kelmasligi mumkin. Tanlov korxonadagi tizimlar soniga va ularning bir-biriga qanchalik bogʻliqligiga qarab hal qilinadi.

Amalda bu gʻoya odatda bitta qoʻshimcha maydon bilan amalga oshadi. Har tizim oʻz ichki kodini saqlab qoladi, unga esa oltin yozuvning umumiy kodi qoʻshiladi. Shunda eski hujjatlar buzilmaydi, hisobot esa yozuvlarni umumiy kod boʻyicha bir joyga yigʻa oladi. Bu tahririyat fikri, manbalarda aniq retsept berilmagan.

Dastur yetmaydi: egasi va masʼuli kerak

Kimball guruhining dizayn maslahatlarida Margy Ross tashkilotda umumiy yozuvni belgilash uchun kelishuv va maʼlumotga masʼul boʻlish majburiyati zarurligini yozadi. Bir qulaylik ham bor: hamma har bir maydonda kelishishi shart emas, boshlash uchun korxona uchun muhim bir necha maydon yetadi, qolganini vaqt oʻtishi bilan qoʻshish mumkin.

Vikipediyaga koʻra, maʼlumot masʼuli, inglizcha steward, MDM ni maʼlumot egasi nomidan yuritadi. Ega maʼlumot taʼrifi, sifati va xavfsizligiga talablarni belgilaydi, talab bajarilmasa tuzatish uchun resurs ajratadi. Yaʼni kimdir kundalik ishni qiladi, kimdir natijaga javob beradi.

Gipotetik taqsimot. Kontragent kartochkasini sotuv menejeri ochadi, soliq toʻlovchi raqami va bank maʼlumotini esa buxgalter tasdiqlaydi, qiymatlar roʻyxatini yuritish masʼuliyati bosh buxgalterda qoladi. Bunday taqsimot yozib qoʻyilsa, xato topilganda uni kim tuzatishi oldindan maʼlum boʻladi.

Xalqaro standart ham shu masalaga yaqin turadi. ISO 8000-110:2021 tashkilotlar oʻrtasida mastar-maʼlumot yuborilganda xabar tuzilishi, maʼnosi va maʼlumot tavsifiga mosligi kompyuter yordamida tekshirilishini talab qiladi, tashkilot ichidagi MDM esa bu standartning doirasidan tashqarida.

Hamma narsa bir bazada boʻlishi shartmi

Yoʻq. MDM butun korxona maʼlumotini bir joyga yigʻish degani emas, gap faqat umumiy obyektlar haqida. Buyurtma, toʻlov va yuk xati oʻz ish tizimlarida qolaveradi, ularga mijozning yagona kodi qoʻshilsa yetarli.

Kimball guruhi shu gʻoyani hisobot tomondan koʻradi. Umumiy mijoz yoki mahsulot roʻyxati, ular moslashtirilgan oʻlcham deb ataydigan narsa, bitta joyda yuritiladi va undan koʻp hisobot foydalanadi. Hisobot uchun ham, ish tizimi uchun ham maqsad bir xil: bitta obyektga bitta tavsif.

Vikipediya MDM ning kamchiligini ham qayd etadi. Soddalashtirilgan mastar sxema xato keltirib chiqarishi mumkin: masalan, kadrlar yozuvida faqat joriy holat saqlansa, unga tayanadigan rejalashtirish tizimida xato paydo boʻladi. Demak, qancha maydon yuritilishini ham oqilona hal qilish kerak.

Ish natijasini qanday koʻrish mumkin

Manbalar tayyor koʻrsatkich bermaydi, shuning uchun quyidagi ikki oʻlchov tahririyat taklifi. Birinchisi takror yozuvlar ulushi: bir obyektning nechta yozuvi borligi, tozalashdan oldin va keyin. Ikkinchisi yangi kartochka ochilgandan keyin umumiy kod berilguncha oʻtadigan vaqt. Ulush kamaysa va vaqt qisqarsa, tartib ishlayapti.

Gipotetik misol. Tozalashdan oldin 1 000 mijozga 1 300 yozuv toʻgʻri keladi, yaʼni har 100 mijozga 30 ta ortiqcha yozuv. Tozalashdan keyin 1 020 yozuv qoldi, ortiqcha yozuv 20 ta, yaʼni har 100 mijozga 2 tadan. Bunday raqamni boshqaruv yigʻilishida koʻrsatish dasturning nomini aytishdan koʻra tushunarliroq.

Kichik korxonaga ham kerakmi

Microsoft hujjati MDM uchun hamkor dasturlarni sanaydi: CluedIn, Profisee, Reltio va Semarchy. Hujjat dasturlar roʻyxatini beradi, lekin korxona oʻlchamini koʻrsatmaydi. Kichik korxona uchun mantiq oddiyroq: bitta umumiy roʻyxat, bitta egasi va yangi yozuv ochishning bitta qoidasi. Bu tahririyat fikri.

Gipotetik hisob. Korxonada 300 ta kontragent bor va har birini ikki tizimda solishtirish ikki daqiqa oladi deylik. Jami 600 daqiqa, yaʼni 10 soat, ikki ish kunidagi qoʻlda ish. Shu ishni bir marta bajarib, keyin yangi yozuvni yagona qoida bilan ochsangiz, dasturga ehtiyoj takrorlar yana paydo boʻlgandagina bilinadi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, joriy etish tajribasi emas.

1. Bitta obyektni tanlang, masalan kontragentni, va hamma yozuvni birdan tuzatishga urinmang.
2. Shu obyekt yashaydigan tizimlarni sanab chiqing: sotuv, ombor, buxgalteriya, ichki jadvallar.
3. Har tizimda nechta yozuv borligini va ularning qanchasi takror ekanini sanang.
4. Egasini belgilang: yangi kartochkani kim ochadi, kim tasdiqlaydi, kim tuzatadi.
5. Majburiy maydonlarni kelishing: nom, soliq toʻlovchi raqami, aloqa maʼlumoti.

Tahririyat fikri: eng qiyin qadam texnik emas. Yozuvlarni birlashtirishni dastur tez bajaradi, kim yangi yozuv ochishga haqli ekanini hal qilish esa kelishuv talab qiladi, va bu hal boʻlmasa tozalangan baza bir necha oydan keyin yana takror bilan toʻlib qoladi.