Shtrix-kod ichida nima bor: EAN-13, GTIN va GS1 tizimi

1974 yil 26 iyunda Ogayo shtatining Troy shahridagi Marsh doʻkonida kassir Sharon Buchanan birinchi marta tovarni chiziqli kod boʻyicha skanerladi. Bu Juicy Fruit saqichining oʻn dona paketi edi, uni Marsh kompaniyasining tadqiqot va ishlanmalar boʻlimi rahbari Clyde Dawson sotib oldi. 2014 yilda GS1 shu kodning kuniga besh milliardgacha marta oʻqilishini yozgan edi.

Aylana belgidan chiziqli kodgacha

Gʻoya 1940-yillarga borib taqaladi. Norman Woodland va Bernard Silver 1949 yil 20 oktyabrda patent arizasi topshirdi, patent esa 1952 yil 7 oktyabrda berildi. Ularning qurilmasi bugungi chiziqlardan farq qilardi: u markazida halqalar, atrofida chiziqlar joylashgan aylana belgini fotoelement bilan oʻqirdi. Chiziqlarning har bir oʻrni boʻsh yoki band boʻlib, ikkilik raqamni bildirar, qurilma esa paketlarni toifalarga ajratishga moʻljallangan edi.

Amerika oziq-ovqat sanoati yetakchilari kodni 1973 yil 3 aprelda yaratdi, Marsh doʻkonidagi birinchi skanerlash esa 1974 yil iyunda boʻldi. 1977 yilda Bryusselda Yevropa tovarlarni raqamlash assotsiatsiyasi, yaʼni EAN, tashkil topdi, uning kodi esa Amerika UPC kodi bilan toʻliq mos edi. 2005 yilda ikkala tashkilot birlashdi va bugungi GS1 paydo boʻldi, uning mahalliy aʼzo tashkilotlari soni oʻshanda 101 ta edi.

Kod raqamni tashiydi, maʼlumotni emas

Shtrix-kod mahsulot nomini, ogʻirligini yoki ishlab chiqaruvchisini oʻzida saqlamaydi. U faqat raqamni kodlaydi, qolgan maʼlumot esa shu raqam boʻyicha topiladigan yozuvda turadi. GS1 standartida mahsulot yozuvi shu raqam bilan ochiladi, oʻlcham va ogʻirlik kabi maʼlumot esa yozuvning ichida saqlanadi. Bu raqam GTIN, yaʼni savdo birligining global raqami deb ataladi.

GTIN toʻrt xil uzunlikda boʻladi: 8, 12, 13 va 14 raqam. Eng keng tarqalgani 13 raqamli GTIN-13, uning chiziqlardagi koʻrinishi EAN-13 deb ataladi. Standart EAN-13 va UPC-12 atamalarini eskirgan deb hisoblaydi va ularning oʻrniga GTIN-13 hamda GTIN-12 ni qoʻllaydi.

GTIN-13 uch qismdan iborat: kompaniya prefiksi, tovar raqami va nazorat raqami. Kompaniya prefiksi 4 dan 12 gacha raqamdan iborat boʻlishi mumkin. Prefiksni GS1 aʼzo tashkiloti beradi va u raqamni butun dunyoda noyob qiladi, ammo tovar qayerda ishlab chiqarilganini koʻrsatmaydi. Demak, kod boshidagi uch raqamni ishlab chiqarilgan mamlakat deb oʻqish xato.

Ayrim prefikslar maxsus maʼnoga ega. 978 va 979 kitoblar uchun ajratilgan, 20 dan 29 gacha boʻlgan prefikslar esa mintaqa ichida cheklangan holda ishlatiladigan raqamlarga berilgan. Bunday raqam boshqa mamlakat yoki boshqa doʻkon tizimida boshqa narsani anglatishi mumkin.

Nazorat raqami qanday hisoblanadi

Nazorat raqami kodning oxirida turadi va oldingi raqamlardan hisoblanadi. Standart usuli shunday: raqamlar oʻngdan chapga qarab navbat bilan 3 va 1 ga koʻpaytiriladi, natijalar qoʻshiladi, yigʻindini eng yaqin oʻnlikka toʻldiradigan son nazorat raqami boʻladi.

Misol uchun GS1 namoyish uchun ajratgan 952 prefiksli 952000012345 raqamini olaylik. Oʻngdan chapga 5 ni 3 ga, 4 ni 1 ga, 3 ni yana 3 ga koʻpaytirib davom etsak, yigʻindi 59 chiqadi. 60 gacha 1 yetmaydi, shuning uchun nazorat raqami 1 va toʻliq kod 9520000123451 boʻladi. Bu hisob namuna uchun tuzilgan, real mahsulot kodi emas.

Skaner yoki dastur oxirgi raqamni shu usul bilan qayta hisoblaydi va mos kelmasa, oʻqishni rad etadi. Bitta raqam xato boʻlsa, yigʻindi 1 yoki 3 ga koʻpaytirilgan farqqa oʻzgaradi va 10 ga karrali boʻlib qolmaydi, shuning uchun bunday xato doim ushlanadi. Qoʻshni ikki raqam oʻrni almashsa ham koʻpincha seziladi: yuqoridagi misolda 45 oʻrniga 54 yozilsa, yigʻindi 57, nazorat raqami esa 3 chiqadi. Faqat farqi 5 ga teng qoʻshni raqamlar almashsa, xato sezilmay qolishi mumkin. Bu hisob tahririyatniki, standartdagi usulga asoslangan.

Chiziqlar ichida: 95 modul

EAN-13 belgisi chapdan oʻngga shunday tuziladi: chap boʻsh maydon, chekka himoya chiziqlari, oltita belgi, oʻrtadagi himoya chiziqlari, yana oltita belgi, oʻng chekka himoya chiziqlari va oʻng boʻsh maydon. Har bir belgi yetti modulga joylashadi. Modul eng ingichka chiziq kengligini bildiradi. Belgi ikki chiziq va ikki oraliqdan iborat, ularning kengligi 1 dan 4 modulgacha boʻladi. Skaner ranglarni emas, shu kengliklar nisbatini oʻqiydi. Oddiy printer chiziqlarni kengroq bosib, oraliqlarni toraytirib yuborsa, nisbat buziladi va oʻqish qiyinlashadi.

13 raqam uchun atigi 12 belgi bor. Birinchi raqam alohida chiziqlar bilan yozilmaydi, u chap yarmidagi oltita belgining naqsh aralashmasi bilan kodlanadi. Himoya chiziqlariga 11 modul ketadi, 12 ta belgiga esa 7 dan, yaʼni 84 modul. Jami 95 modul chiqadi, bu qoʻshish tahririyatniki.

EAN/UPC oilasi dastlab har tomondan oʻqiy oladigan, yaʼni omnidirektional skanerlar uchun moʻljallangan edi. Shu sababli belgining kengligi va balandligi qatʼiy nisbatda boʻladi, nominal oʻlchamda chiziqlar balandligi 22,85 millimetr. Chap boʻsh maydon 11 modul, oʻng boʻsh maydon esa 7 modul boʻlishi kerak. Demak, kodning chetiga yozuv yoki chiziq yaqin qoʻyib boʻlmaydi, aks holda skaner belgi qayerda boshlanib, qayerda tugashini aniqlay olmaydi.

Nominal oʻlchamda modul kengligi 0,330 millimetr, shuning uchun belgining kengligi chekka boʻsh maydonlar bilan 37,29 millimetr boʻladi. Chakana sotuv uchun modul 0,264 dan 0,660 millimetrgacha boʻlishi mumkin, yaʼni nominal oʻlchamning 80 dan 200 foizigacha. Chop etilgan kodning sifati ISO/IEC 15416 usulida baholanadi va chakana sotuvda eng kam ball 1,5 deb belgilangan.

Chakana kod va ombor kodi bir narsa emas

Kassada tovar dona-dona oʻqiladi, omborda esa qutilar, paletlar va partiyalar bilan ishlanadi. Shuning uchun GS1 ikki xil kod oilasini ajratadi. Dona tovar GTIN-13, GTIN-12 yoki GTIN-8 bilan belgilanadi, qutiga esa 14 raqamli GTIN-14 beriladi. Uning birinchi raqami qadoq darajasini koʻrsatadi, keyingi raqamlar esa ichidagi dona tovarning raqamiga asoslanadi. Chakana kassada oʻqiladigan dona tovarda GTIN-14 ishlatilmaydi.

Qutidagi GTIN-14 ni ITF-14 yoki GS1-128 belgisi tashiydi. ITF-14 faqat GTIN ni olib yuradi, GS1-128 esa raqamga qoʻshimcha maʼlumotni, masalan partiya raqami yoki yaroqlilik sanasini, maxsus belgilangan maydonlar orqali sigʻdirishi mumkin.

Bosma oʻlcham ham farq qiladi. Faqat taqsimot zanjirida oʻqiladigan tovarlar uchun modul kamida 0,495, tavsiya etilgani 0,660 millimetr, chakana kassada oʻqiladigan tovarlarda esa eng kichigi 0,264 millimetr. Bunday talablar chakana kassada tez va yaqin masofadan oʻqish, omborda esa uzoqroq masofa va turli sharoit hisobga olinganini koʻrsatadi. Bu mantiqiy xulosa, standartda sabab alohida yozilmagan.

Chiziqli kodning cheklovi ham ochiq: EAN-13 faqat 13 raqamga sigʻadi, partiya va muddatni esa GS1-128 yoki ikki oʻlchamli kod olib yuradi. GS1 sanoatga 2027 yil oxirigacha butun dunyoda chakana kassalar ikki oʻlchamli kodni ham oʻqiy olishiga erishishda yordam berayotganini yozadi. Bu mavzu alohida maqolada koʻrib chiqiladi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar yuqoridagi manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi:

1. Kod raqamini jadvalda matn sifatida saqlang. Boshidagi nol yoʻqolsa, GTIN-12 va GTIN-13 aralashib ketadi, chunki EAN-13 da 0 raqami GTIN-12 uchun ajratilgan.
2. Maʼlumotni tizimga olishda nazorat raqamini tekshiring. Mos kelmaydigan raqam kiritishdayoq rad etilsin.
3. Ichki kod yaratsangiz, uni umumiy mahsulot raqamiga oʻxshatmang. 20 dan 29 gacha prefiksli raqamlar cheklangan doirada ishlatiladi.
4. Dona va quti uchun alohida raqam yuriting. Qutiga dona raqamini qoʻyib yubormang.
5. Bosilgan kodni oʻzingiz ishlatadigan skaner bilan tekshirib chiqing va oʻlcham hamda sifat chegarasidan chiqmasligiga ishonch hosil qiling.