Elektron hisob-faktura qanday ishlaydi: operator, roming va ERI

2020 yil 1 yanvardan Oʻzbekistonda barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlar hisob-fakturalarni elektron shaklda chiqarishi shart boʻldi. Qogʻozdagi imzo va muhr oʻrniga hujjat elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi, uning yoʻli esa soliq tizimi bilan bogʻlangan. Bu maqolada hujjat sotuvchidan xaridorgacha qanday borishini, kim nima uchun javob berishini va 2026 yildan nima oʻzgarganini rasmiy hujjatlar asosida bosqichma-bosqich koʻrib chiqamiz.

Tizim qanday paydo boʻldi

Elektron hisob-faktura birdaniga joriy etilmadi. Avval sinov oʻtkazildi, soʻng ixtiyoriy bosqich keldi, undan keyingina majburiy davr boshlandi. Asosiy sanalar jadvalda.

522-qaror 2019 yil 26 iyundan kuchga kirdi. Unga koʻra, Davlat soliq qoʻmitasining «Yangi texnologiyalar» ilmiy-axborot markazi roming operator etib belgilandi va u hujjatlarni markazlashtirilgan saqlash, operatorlar oʻrtasida uzatish hamda hisobga olish uchun javob beradi.

Kim nima qiladi: sotuvchi, xaridor, operator va roming operator

Tizimda toʻrt ishtirokchi bor. Sotuvchi hujjatni yaratadi, xaridor uni qabul qiladi, operatorlar ularni tizimga ulaydi, roming operator esa hammasini yagona markazda bogʻlaydi. Xoʻjalik yurituvchi operatorni oʻzi tanlaydi va u bilan shartnoma yoki ommaviy oferta asosida ishlaydi. Soliq qoʻmitasining sahifasida ikki oʻnga yaqin operator keltirilgan.

Operator boʻlish oson emas. Nizomga koʻra, u aloqa litsenziyasiga ega boʻlishi, sertifikatlangan uskunani Oʻzbekiston hududidagi binoda joylashtirishi va kamida bitta yuqori maʼlumotli, uch yildan ortiq tajribali mutaxassisi bor chaqiruv markazini yuritishi kerak. Operator hujjatning faqat identifikatorini, sotuvchi va xaridorni hamda sanani va vaqtini saqlaydi, toʻliq maʼlumotni esa roming operatorga uzatadi. Roming operator tasdiqlangan hujjatlarni kamida 10 yil saqlaydi va QR-kod orqali tekshirish uchun rasmiy sayt yuritadi. Operatorlar shaxsga doir maʼlumotlarni va hujjatlar sirini himoya qilishi shart, qonunda boshqacha tartib belgilangan hollar bundan mustasno.

Ishtirokchining oʻz huquq va majburiyatlari ham bor. U operatorni erkin tanlaydi, ish yuzasidan yordam oladi va nosozlik haqida operatorga xabar beradi. Shu bilan birga operatorning ommaviy taklifiga amal qiladi, hujjatlarni saqlash uchun operatorga topshiradi va qonunga muvofiq saqlanishini taʼminlaydi. Yaʼni hujjatni saqlash masʼuliyati faqat operatorga yuklanmagan.

Hujjat besh bosqichda yuradi

Nizom hujjat yoʻlini besh bosqichli sxema bilan beradi. Hamma bosqich avtomatik va real vaqtda oʻtadi, faqat xaridorning javobi istalgan vaqtda berilishi mumkin.

Hujjat yoʻlida uchta holat paydo boʻladi. Roming operator xaridorga yetkazgach, hujjat «yetkazilgan» holatda turadi. Xaridor rad etsa, holat «rad etilgan» boʻladi. Tasdiqlansa, hujjat «tasdiqlangan» boʻladi va QR-kod oladi. Jismoniy shaxsga, tadbirkor boʻlmagan xaridorga sotilganda esa faqat sotuvchi imzolaydi.

Kunlik misol bilan tasavvur qilaylik, bu gipotetik holat. Ombordan tovar chiqdi va hisobchi soat oʻnda hujjatni imzolab yubordi. Real vaqtda roming operator uni tekshirib, xaridorga yetkazdi va sotuvchining ekranida «yetkazilgan» holati paydo boʻldi. Xaridor ertasi kuni tasdiqlaydi, shundan keyin hujjat QR-kod bilan qaytadi. Shu kunning oʻzida xaridor hali javob bermagan boʻlsa ham, jarayon buzilgan emas, u shunchaki uchinchi bosqichda turibdi.

Roming operator hujjatni toʻrt sababga koʻra qaytarishi mumkin. Birinchisi, hujjat nizom talabiga mos emas. Ikkinchisi, maʼlumot toʻliq emas yoki xato. Uchinchisi, ERI yaroqsiz. Toʻrtinchisi, soliq organi inventarizatsiya vaqtida hujjatlarni vaqtincha toʻxtatishni soʻragan. Soʻnggi sabab 2021 yilda qoʻshilgan.

Xaridor javobiga muddat boʻyicha EDICOM kompaniyasi sahifasida 10 kun yozilgan. Ammo 522-qaror sxemasida bu bosqich «istalgan vaqtda» deb belgilangan. Ikkalasi mos kelmagani uchun amaldagi muddatni soliq qoʻmitasidan yoki operatordan tekshirish kerak. Bu maqolada rasmiy sxema asos qilib olindi.

Gipotetik misol bilan koʻraylik. Kompaniya bir oyda 100 ta hujjat yuboradi: 92 tasi tasdiqlangan, 5 tasi rad etilgan, 3 tasi yetkazilgan holatda xaridorning javobini kutmoqda. Oy oxirida buxgalter ikkita ish qiladi. Rad etilgan beshta hujjat sababini koʻrib, tuzatib qayta yuboradi. Kutilayotgan uchtasi boʻyicha xaridorga eslatma beradi. Shunday roʻyxatni tizim har kuni koʻrsatsa, oy oxiridagi shoshilinchlik yoʻqoladi.

Hujjat hisobotga qanday ulanadi

Soliq qoʻmitasining sahifasiga koʻra, hujjat maʼlumotlari avtomatik ravishda soliq hisobotlariga tushadi, jumladan xarid reyestriga. Unda qaysi hujjatda qoʻshilgan qiymat soligʻi bor ekani koʻrinadi. Qoʻshilgan qiymat soligʻi toʻlovchisi hujjat chiqarayotganda kontragentning qoʻshilgan qiymat soligʻi guvohnomasi holatini tekshirishi mumkin, sotuvchi esa qoʻshilgan qiymat soligʻisiz yoki nol foizli imtiyoz turini tanlay oladi. Sahifada qogʻoz va xodim xarajati hamda hisoblash xatolari kamayishi foyda sifatida koʻrsatilgan, ammo bu soliq qoʻmitasining oʻz bahosi, mustaqil oʻlchov emas.

Qaysi operatsiyalar bu tartibga kirmaydi

Nizomning 3-moddasi istisnolarni sanaydi.

• Yoʻlovchi tashish chiptalari, jumladan havo va temir yoʻl chiptalari.
• Fiskal chek, bank kartasi yoki naqd pul cheki bilan rasmiylashtirilgan naqd savdo.
• Eksport va import yetkazib berishlar.
• Moliyaviy lizing, bunda har bir toʻlov uchun alohida hujjat chiqarilmaydi.
• Bank hisobvaraqlari koʻchirmasi bilan rasmiylashtiriladigan bank amaliyotlari.

Istisnolar roʻyxati 2024 yilda qayta oʻzgartirilgan. Aniq amaldagi roʻyxatni lex.uz dagi joriy tahrirdan koʻrish kerak.

Nizom bir necha marta oʻzgargan

lex.uz sahifasidagi manba izohlariga koʻra, nizomga asosiy oʻzgartirishlar quyidagi jadvalda. Roʻyxat sahifadagi izohlardan olingani eʼtiborga olinishi kerak.

2025 yilgi oʻzgarish alohida mavzu. 168-qaror yuk bilan birga sotilgan tovar uchun hisob-fakturani elektron yuk xati bilan birlashtirishga ruxsat berdi. Bu haqda alohida maqolada yozamiz.

2026 yildan: hujjatlar xavf boʻyicha baholanadi

Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 26 dekabrdagi 830-qarori qoʻshilgan qiymat soligʻi maʼmuriyatchiligini takomillashtirish haqida. U 30 dekabrda kuchga kirdi. 2026 yil 1 yanvardan elektron hisob-fakturalar real vaqtda va avtomatik xavf tahlilidan oʻtadi. Soliq qonunbuzarligi ehtimoli past boʻlgan operatsiyalar boʻyicha hujjat past xavfli, ehtimoli yuqori boʻlgan operatsiyalar boʻyicha, jumladan soliq toʻlanmaslik belgilari bor boʻlsa, yuqori xavfli deb baholanadi.

Yuqori xavfli hujjatda qoʻshilgan qiymat soligʻini yetkazib beruvchi oʻz hisobidan toʻlaydi. Xaridor ham buni ixtiyoriy ravishda, yetkazib beruvchining majburiyatini oʻz hisobidan toʻlab bajarishi mumkin. Reglamentda yuqori xavfli hujjatlar ulushi umumiy hujjatlar sonining oʻn foizidan oshmasligi lozimligi ham yozilgan. Davlat soliq qoʻmitasi markazlashtirilgan elektron reyestr yuritadi, unda xavf darajasi va toʻlov holati koʻrinadi, soliq toʻlovchi uni shaxsiy kabinetida koʻradi.

Bu ERP uchun amaliy oqibat beradi. Reglamentga koʻra, qoʻshilgan qiymat soligʻi shaxsiy kabinet orqali tegishli hujjatning identifikatsiya raqamini majburiy koʻrsatib toʻlanadi. Matnda bu qoida yuqori xavfli hujjatlar haqidagi banddan keyin turadi va uning doirasini rasmiy matndan alohida aniqlash kerak. Har holda, hujjat identifikatori hisob dasturida toʻlov yozuvi bilan bir joyda turgani maʼqul. Yana bir joy: soliq organi hujjat ortidagi operatsiya haqiqatan boʻlganini tekshirishi mumkin, qalbaki bitimlar esa xavf darajasidan qatʼi nazar hisobga olinmaydi.

ERP va hisob dasturi uchun nima kelib chiqadi

Nizomning 14-moddasi hujjatni sotuvchi «maxsus dasturiy mahsulot» orqali shakllantirishini aytadi. Bu operator kabineti ham, kompaniyaning oʻz hisob tizimi ham boʻlishi mumkin, nizom buni alohida ajratmaydi. EDICOM esa hujjatni ERPning oʻzida yoki soliq portalida yaratish mumkinligini yozadi, ammo bu kompaniyaning oʻz tavsifi, aniq ulanish usullari esa koʻrsatilmagan. Ulanish usulini tanlayotganda operatorning rasmiy hujjatlaridan foydalanish kerak. Tahririyat nuqtai nazaridan operatordan quyidagilarni soʻrab olish maʼqul: hujjat holati oʻzgarganda dasturga xabar keladimi, rad etilgan hujjat sababi matn koʻrinishida beriladimi, texnik yordam qaysi vaqtda ishlaydi va hujjatlar arxivini kerak boʻlsa olib chiqish mumkinmi.

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, qonun talabi emas.

1. Hisob dasturida har bir hujjat uchun identifikator va uch holatdan birini saqlang: yetkazilgan, rad etilgan, tasdiqlangan.
2. Rad etilgan hujjatlarni kundalik roʻyxatda koʻrsating, sabab bilan birga.
3. Toʻlov yozuvini hujjat identifikatoriga bogʻlang, chunki 830-qaror reglamentida toʻlov shu raqamni koʻrsatib amalga oshiriladi.
4. Sotuvchi ERI egasi bilan hujjat imzolovchisi aynan bir odam ekanini tekshiring va ERI amal qilish muddatini kuzating.
5. Nizomning joriy tahririni kamida yilda ikki marta lex.uz dan qayta tekshiring.

Chegarani aytib oʻtamiz. Bu maqola umumiy tartibni tushuntiradi, huquqiy maslahat emas. Majburiy muddatlar, jarimalar va istisnolar tahrir bilan oʻzgaradi.