Vazifalarni ajratish degani: bir ishning boshi va oxiri bir odamning qoʻlida boʻlmasligi. Ichki nazorat ramkasi COSO uni nazorat faoliyatlarining odatiy qismi deb hisoblaydi, NIST esa avval ajratiladigan juftliklarni yozib qoʻyishni, keyin dasturda ruxsatlarni shunga moslashni talab qiladi. Dastur qoidani oʻzi oʻylab topmaydi: rollarni sozlagan odam uni buzib ham qoʻyishi mumkin. Kichik kompaniyada odam yetmasa, ajratish oʻrniga boshqa nazorat, masalan, egasining oʻzi koʻrib chiqishi qoʻllanadi.
Gipotetik holat. Kichik distribyutor kompaniyada hisobchi yangi yetkazib beruvchini tizimga kiritadi, uning hisob-fakturasini yozadi va toʻlovni oʻzi tasdiqlaydi. Hech kim firibgarlik qilayotgani yoʻq, ammo hisobchi summani adashib kiritsa, buni oʻz vaqtida hech kim koʻrmaydi, chunki vazifalarni ajratish qoidasi yoʻq.
COSO: ikkinchi juft koʻz qayerdan keladi
Ichki nazorat boʻyicha eng tanilgan ramka COSO nashri. U 1992 yilda chiqqan, 2013 yilda yangilangan. COSO ichki nazoratni jarayon deb taʼriflaydi: uni kengash, rahbariyat va xodimlar amalga oshiradi, maqsadi esa oqilona ishonch berish, mutlaq ishonch emas.
Hujjatdagi yana bir fikr dasturga ham tegishli: ichki nazorat odamlar harakatiga tayanadi, faqat qoʻllanma, dastur va shakllarga emas. Dastur nazoratni oʻzi yaratmaydi, uni odam oʻylab, sozlab beradi.
Vazifalarni ajratish bu ramkada nazorat faoliyatlari qismida uchraydi. Hujjatga koʻra, u odatda nazorat faoliyatlarini tanlash paytida hisobga olinadi, ajratish amaliy boʻlmagan joyda esa rahbariyat unga muqobil nazorat tanlaydi. Bu kichik kompaniya uchun eng muhim gap. Uni pastda koʻramiz.
COSO nazorat faoliyatlariga ruxsat berish va tasdiqlash, tekshirish, solishtirish va natijalarni koʻrib chiqishni ham kiritadi. Ular oldini oluvchi yoki aniqlovchi, qoʻlda yoki avtomatik boʻlishi mumkin, demak, dasturdagi tasdiqlash tugmasi ham nazorat faoliyati boʻladi, faqat u toʻgʻri sozlangan boʻlsa.
Qaysi vazifalar bir qoʻlda boʻlmasligi kerak
Ajratish qoidasining mohiyati oddiy: xavfli juftlikdagi ikkala ishni bitta odam bajarmasin. Rollar modelini yozgan Sandhu va hammualliflar bunga chek berish misolini keltiradi: buxgalter va hisob menejeri ikkalasi ishtirok etmasa, chek berilmaydi. NIST hujjati esa asosiy ishlarni va yordamchi ishlarni turli odamlarga boʻlishni, kirish huquqini boshqaruvchi odam audit ishini ham qilmasligini aytadi.
Quyidagi jadval gipotetik va xarid hamda toʻlov zanjirida qaysi juftliklar bir odamda toʻplanmasligi kerakligini koʻrsatadi.
| Qadam | Bir odam bajarmasligi kerak | Nega |
|---|---|---|
| Yetkazib beruvchini kiritish | toʻlovni tasdiqlash | Uydirma yetkazib beruvchiga toʻlov yoʻli ochiq qoladi |
| Buyurtma berish | tovarni qabul qilish | Kelmagan tovar kelgan deb yozilishi mumkin |
| Hisob-fakturani kiritish | toʻlovni tasdiqlash | Xato yoki soxta hisob ikkinchi koʻzsiz oʻtadi |
| Toʻlovni tasdiqlash | bankda toʻlovni bajarish | Tasdiqlangan summani oʻzgartirib yuborish mumkin |
| Ruxsatlarni sozlash | oʻzgarishlar jurnalini tekshirish | Odam oʻz izini oʻzi tekshiradi |
NIST: avval yozib qoʻying, keyin dasturga kiriting
NIST SP 800-53 hujjatida bu qoida ikki qismdan iborat. Birinchi qism: ajratilishi kerak boʻlgan vazifalarni aniqlab, hujjatda yozib qoʻyish. Ikkinchi qism: tizimdagi ruxsatlarni shu ajratishni qoʻllab-quvvatlaydigan qilib belgilash. Tartib muhim. Dasturni sozlash uchun avval qaysi juftliklar ajratilishi yozilgan boʻlishi kerak, aks holda sozlanadigan narsaning oʻzi yoʻq.
Hujjat ajratiladigan juftliklar roʻyxatini oʻzi bermaydi, uni har tashkilot oʻzi belgilaydi. Shuning uchun tayyor sozlama toʻplamini sotib olib, ish bitdi deb boʻlmaydi.
Hujjatning maqsadi aniq aytilgan: vakolatni suiisteʼmol qilish xavfini va til biriktirmasdan qilinadigan zararli harakatlarni kamaytirish. Bu yerda ogohlantirish bor: ikki odam kelishib olsa, oddiy ajratish yetmaydi. NIST buning uchun ikki kishining tasdigʻini talab qiladigan sozlamani tilga oladi va kelishuv xavfini kamaytirish maqsadida shu vazifalarni vaqti-vaqti bilan boshqa odamlarga oʻtkazib turishni maslahat beradi.
Yana bir nozik joy bor. Buzilish bir necha tizim boʻylab yoyilishi mumkin, shuning uchun siyosat tuzishda barcha tizimlarni birga koʻrish kerak. Gipotetik misol: ombor dasturida xodim buyurtmani tasdiqlay olmaydi, lekin bank dasturida u ham toʻlovni tayyorlaydi, ham yuboradi, shuning uchun ikkita tizimning har biri alohida toʻgʻri koʻrinsa ham, birga qaralganda qoida buzilgan.
Umumiy login hamma qoidani yoʻq qiladi
Qogʻoz davrida ikki imzo ikki alohida odamning jismonan borligini bildirardi. Dasturda esa ikki imzo bitta foydalanuvchi nomining ikki marta bosilishiga aylanib qolishi, buni tashqaridan ajratib boʻlmasligi mumkin. NIST ajratishning ijrosi hisoblarni boshqarish, kirishni nazorat qilish va shaxsni aniqlash mexanizmlariga tayanishini yozadi.
Bu oddiy maʼnoga ega: hisobchi va direktor bitta umumiy login bilan ishlasa, tizim ularni ikki odam deb ajrata olmaydi. Qulaylik uchun ochilgan umumiy akkaunt vazifalarni ajratishni oʻz-oʻzidan yoʻq qiladi. Tahririyat xulosasi: har bir odamga oʻzining shaxsiy akkaunti kerak, hatto kompaniyada besh kishi boʻlsa ham.
Rollar modeli: ruxsat rolga beriladi, odam rolga qoʻshiladi
1996 yilda Sandhu va hammualliflari rollarga asoslangan kirish modelini tasvirlab berdi. Unda ruxsatlar rollar bilan bogʻlanadi, foydalanuvchilar esa tegishli rollarga kiritiladi, va mualliflarga koʻra, bu ruxsatlarni boshqarishni ancha osonlashtiradi, chunki har odamning huquqini alohida yuritish oʻrniga rolni bir marta sozlash yetadi. Mantiq oddiy.
Ajratish qoidasi bu modelda oʻzaro istisno qiluvchi rollar bilan beriladi. Ikki rol shunday belgilanadiki, bitta foydalanuvchi ikkalasini bir vaqtda ola olmaydi. Masalan, tizimda “yetkazib beruvchi kiritish” va “toʻlovni tasdiqlash” rollari bir-biriga qarshi qoʻyiladi.
Gipotetik misol bilan koʻraylik. Jadvalda toʻrtta rol va ularning ruxsatlari koʻrsatilgan. Hech bir rolda yaratish va toʻlash birga turmaydi.
| Rol | Hisobni kiritadi | Toʻlovni tasdiqlaydi | Bankda bajaradi |
|---|---|---|---|
| Hisobchi | ha | yoʻq | yoʻq |
| Moliya rahbari | yoʻq | ha | yoʻq |
| Gʻaznachi | yoʻq | yoʻq | ha |
| Direktor | yoʻq | katta summa uchun | yoʻq |
Mualliflar chegarani ham ochiq yozadi: model bu tamoyillarni oʻzi majburlay olmaydi, xavfsizlik mutaxassisi rollarni qoidaga zid sozlab qoʻyishi mumkin. Bu amaliy xulosa. Dastur qoidani ushlab turadi, qoidani esa odam kiritadi, yaʼni sozlamalardagi xato ham odamning xatosi.
Odoo 19 hujjatida bu qanday koʻrinadi
Odoo hujjati kirish huquqlarini foydalanuvchi qaysi tarkib va ilovalarni koʻra olishi va oʻzgartira olishini belgilovchi ruxsatlar deb taʼriflaydi. Har foydalanuvchiga asosiy rol beriladi: administrator, foydalanuvchi, portal yoki ommaviy. Aniq huquqlarni esa guruhlar belgilaydi.
Har bir ilova uchun daraja alohida tanlanadi. Hujjatda bu ruxsatsiz, faqat oʻz hujjatlari, barcha hujjatlar yoki administrator kabi variantlar sifatida koʻrsatilgan. Hujjat yana shuni yozadi: ruxsatni faqat kerak boʻlganlarga cheklash foydalanuvchilar oʻzlariga tegishli boʻlmagan narsani oʻzgartirib yoki oʻchirib qoʻymasligini taʼminlaydi. Bu eng kam huquq tamoyilining oddiy ifodasi.
Tasdiqlash uchun Odoo 19 da Studio vositasidagi tasdiqlash qoidalari bor. Tugmaga tasdiqlash qadami qoʻshiladi, tasdiqlovchilar alohida odamlar yoki guruh sifatida belgilanadi. Qoida bir necha qadamli boʻlganda alohida variant bor: bir qadamni tasdiqlagan odam xuddi shu yozuvdagi boshqa qadamni tasdiqlay olmaydi. Bu variant yoqilmasa, yuqori qadamdagi odam oldingi qadamlarni ham tasdiqlashi yoki rad etishi mumkin.
Hujjatda yozilmagan narsa ham bor: yozuvni yaratgan odam uni oʻzi tasdiqlay oladimi, sahifada aytilmagan. Tahririyat tavsiyasi: shu savolni hujjatdan emas, oʻz sinov bazangizda ikkita foydalanuvchi ochib tekshiring.
Yana bir narsani unutmaslik kerak: hujjat huquqlarni faqat administrator oʻzgartira olishini yozadi, demak, ruxsat jadvalidan yuqorida turgan odam bor. NIST bunga javoban kirishni boshqaruvchi xodim audit ishini ham qilmasligini aytadi. Tahririyat xulosasi: administratorning oʻzgarishlarini boshqa odam koʻrib chiqsin.
Dastur ikki yoʻl bilan yordam beradi: toʻsadi yoki koʻrsatadi
COSO nazoratni oldini oluvchi va aniqlovchi turlarga ajratadi. Dasturda ikkalasi ham bor. Oldini oluvchi nazorat harakatning oʻzini toʻsadi: yozuvni yaratgan foydalanuvchida tasdiqlash tugmasi yoʻq. Aniqlovchi nazorat harakatni toʻsmaydi, lekin keyin koʻrsatadi: oy oxirida bir odam oʻz yozuvini oʻzi tasdiqlagan barcha holatlar roʻyxati chiqadi.
Qaysi biri yaxshiroq, bu xavfning kattaligiga bogʻliq. Pul chiqib ketsa qaytarib boʻlmaydigan joyda toʻsish kerak. Kichik, qaytariladigan xatolar uchun esa haftalik roʻyxat ham yetadi va ishni sekinlashtirmaydi. Tahririyat fikri: ikkala usulni bir qadamda birga qoʻyish ham mumkin, chunki toʻsiq notoʻgʻri sozlangan boʻlsa, roʻyxat buni koʻrsatib beradi.
Odam yetmasa: ajratish oʻrniga boshqa nazorat
Besh kishilik kompaniyada hisobchi, omborchi va direktor bir odam boʻlishi ham mumkin. COSO bunday holatni inkor etmaydi. Ajratish amaliy boʻlmasa, rahbariyat muqobil nazorat tanlaydi. Muqobil nazorat aniqlovchi boʻlishi ham mumkin, yaʼni xato yoki buzilish yuz bergandan keyin uni topadi.
Quyidagilar tahririyat misollari, manbalardagi tamoyildan chiqarilgan:
- egasi bank koʻchirmasini hisobchidan emas, bankning oʻzidan oladi.
- oyda bir marta yetkazib beruvchilar roʻyxatidagi yangi va oʻzgargan yozuvlarni egasi koʻrib chiqadi.
- katta summali toʻlovlarni tizim faqat egasi tasdigʻi bilan chiqaradi.
Bu choralar xatoni oldini olmaydi, lekin uni tez ushlaydi, shu sababli kichik kompaniyada ular ajratishning oʻrnini bosadi, COSO ham tizim mutlaq ishonchni emas, faqat oqilona ishonchni berishini eslatadi.
Qoida ishni toʻxtatib qoʻymasligi kerak
Har qadamga ikkinchi tasdiq qoʻyish oson, lekin u ishni sekinlashtiradi. NIST ikki kishilik tasdiq haqida ochiq aytadi: jamoat yoki atrof-muhit xavfsizligi uchun shoshilinch javob kerak boʻlgan holatlarda bunday sozlamaning oʻzi xavf boʻlishi mumkin, uni oldindan oʻylash kerak. Shuning uchun har qadamni emas, faqat xavfi katta qadamlarni ajratish mantiqli. Qolganlari uchun keyingi tekshiruv yetadi.
Gipotetik misol. Kundalik mayda xaridni ikki odam tasdiqlasa, ish toʻxtab qoladi va odamlar qoidani aylanib oʻtishni oʻrganadi. Katta summali toʻlovni ikki odam tasdiqlasa, yoʻqotish ehtimoli ancha kamayadi. Chegarani kompaniyaning oʻzi belgilaydi, COSO ham aynan shunday moslashuvchanlikni nazarda tutadi: ramka tashkilot tuzilmasiga moslanadi.
Amalda nima qilish mumkin
Bu qadamlar tahririyat mulohazasi boʻlib, maqoladagi manbalardan chiqarilgan.
- Bitta varaqqa xavfli juftliklarni yozing: yaratish va tasdiqlash, buyurtma va qabul, tasdiqlash va toʻlov.
- Rollarni lavozim boʻyicha emas, ish boʻyicha tuzing. “Yaratadi” va “tasdiqlaydi” alohida rollarda boʻlsin.
- Ikkita sinov foydalanuvchi ochib, bir odam oʻz yozuvini tasdiqlay olishini haqiqatan tekshiring.
- Administrator huquqini kamroq odamga bering va uning oʻzgarishlarini boshqa odam oyda bir koʻrib chiqsin.
- Odam yetmasa, ajratish oʻrniga nima nazorat qilishini yozib qoʻying va kim, qachon koʻrishini belgilang.
Vazifalarni ajratish ishonchsizlik belgisi emas, xatoni ushlash usuli. Dastur qoidani saqlaydi, lekin uni odam yozadi va odam buzishi ham mumkin. Savol shu: sizning tizimingizda bir odam boshlagan ishni boshqa odam tugatishga majburmi?
Asosiy atamalar
- Ichki nazorat
- Kompaniya maqsadlariga erishishiga oqilona ishonch berish uchun yaratilgan qoidalar va tekshiruvlar majmui. Uni odamlar bajaradi, dastur esa yordam beradi.
- Vazifalarni ajratish
- Bir ishning muhim qadamlarini turli odamlarga berish. Shunda biror odam ishni boshidan oxirigacha yolgʻiz hal qila olmaydi.
- Nazorat faoliyati
- Xavfni kamaytirish uchun kiritilgan aniq harakat: tasdiqlash, tekshirish, solishtirish yoki natijani koʻrib chiqish.
- Muqobil nazorat
- Vazifalarni ajratish imkoni boʻlmaganda qoʻllanadigan boshqa chora. Masalan, egasining oʻzi hisobotni koʻrib chiqishi.
- Rol
- Dasturda bir xil ruxsatlar toʻplamiga ega ish oʻrni nomi. Masalan, “omborchi” yoki “toʻlov tasdiqlovchisi”.
- Oʻzaro istisno qiluvchi rollar
- Bir odamga birga berilmaydigan ikki rol. Dastur ikkalasini bir foydalanuvchiga biriktirishga yoʻl qoʻymaydi.
- Eng kam huquq tamoyili
- Har kimga faqat ishi uchun zarur boʻlgan ruxsatni berish qoidasi. Ortiqcha huquq xatoga ham, suiisteʼmolga ham yoʻl ochadi.
- Ikki kishilik tasdiq
- Muhim amal bajarilishi uchun ikki alohida odam tasdiqlashi shart boʻlgan sozlama.
- Til biriktirish
- Ikki yoki undan koʻp odamning qoidani aylanib oʻtish uchun yashirincha kelishuvi. Oddiy ajratish bunga qarshi yetarli emas.
- Oʻzgarishlar jurnali
- Tizimda kim, qachon va nimani oʻzgartirgani yoziladigan roʻyxat. Tekshiruv shu izdan boshlanadi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- COSO, Guidance on Internal Control (Internal Control - Integrated Framework 1992, yangilangan 2013), COSO rasmiy sahifasi. https://www.coso.org/guidance-on-ic (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- COSO, Internal Control - Integrated Framework: Executive Summary, 2013 yil may, ISBN 978-1-93735-239-4 (Naval Postgraduate School ombori nusxasi; xulosa hujjati, toʻliq ramka emas). https://www.dair.nps.edu/bitstream/123456789/2964/1/SEC809-SMP-13-0077.pdf (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Ravi S. Sandhu, Edward J. Coyne, Hal L. Feinstein, Charles E. Youman, Role-Based Access Control Models, IEEE Computer 29(2), 1996, 38-47, DOI 10.1109/2.485845 (iqtiboslar qoʻlyozma nusxadan: studfile.net). https://doi.org/10.1109/2.485845 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- NIST, Security and Privacy Controls for Information Systems and Organizations, SP 800-53 Rev. 5, 2020 yil sentyabr, DOI 10.6028/NIST.SP.800-53r5; boʻlimlar AC-5, AC-3(2), AC-6. https://doi.org/10.6028/NIST.SP.800-53r5 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Odoo S.A., Access rights, Odoo 19.0 documentation, Settings: Users and companies. https://www.odoo.com/documentation/19.0/applications/general/users/access_rights.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Odoo S.A., Approval rules, Odoo 19.0 documentation, Studio. https://www.odoo.com/documentation/19.0/applications/studio/approval_rules.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)